Həyata nüfuz anı Demokratiyanın ibrətamiz erkən tarixinə baxış



Yüklə 3,87 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə14/54
tarix28.12.2016
ölçüsü3,87 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   54

çevrildiyindən nizami ordu meydana gəlmişdir Tədricən ordu öz funksiyasından əlavə 

digər xüsusiyyətlərə malik oldu, siyasi gücün ondan asılı olması dövrü başlandı. B.e ə. 

82-ci ildə Roma sərkərdəsi Sulla bunu hiss edib, ordusu ilə Romaya girdi, Senat qorxu 

altında ona diktator səlahiyyətləri verdi və şəhərdə görünməmiş terror başladı. 

Ordudan siyasi hakimiyyətə yiyələnmək sahəsindəki Sulla ənənəsini Pompey və Sezar 

davam etdirdi, Sezar özünü hətta ömürlük diktator elan etdirdi.  

Lakin ordunun əsas vəzifəsi ərazilər işğal etmək, yeni imperiyalar yaratmaq idi. 

Buna haqq qazandırmaq üçün səbəblər, daha çox hallarda isə bəhanələr tapılırdı. 

Bəziləri isə bunu dövlətin başlıca vəzifəsi kimi qələmə verirdi. Prussiya kralı Böyük 

Fridrix ( 1712- 1786- cı illər ) işğal siyasətini əsaslandırmaq üçün demişdi: “ 

Hökumətlərin fundamental rolu öz ərazilərini genişləndirmək prinsipidir. “ İri nizami 

orduların inkişafı isə ona gətirib çıxarırdı ki, zamandan zamana siyasi mübahisələr 

diplomatiyadan daha çox silahlı münqişə vasitəsi ilə həll edilməli olurdu.  

Lakin ordunun təlabatınıa qayğı həç də onun mövcudluğunun vacibliyi kimi 

xüsui diqqətdə olmurdu. Qədim dövrlərdə silahlar çox ləng qaydada təkmilləşir, 

mürəkkəbləşirdi. Tarixçilərin gümanına görə, qədim Romada yeddi əsr ərzində, 

ordunun istifadə etdiyi silah növlərində, demək olar ki, elə bir dəyişiklik meydana 

gəlməmişdi, yalnız qılıncın və nizələrin uzunluğu və ya qalxanın formaları dəyişirdi. 

Silahlar köhnə dəbdə qalsa da, hərbi ustalıq xeyli böyümüşdü, hərb sahəsində 

sərkərdəlik qabiliyyəti ilə  seçilən dühalar mövcud dünyanın sifətini dəyişmək kimi 

nəhəng bir işə girişmişdilər. Bunu onların apardıqları müharibələr aydın şəkildə 

göstərir.  

 

 



 

Tarixin böyük sərkərdələri 

 

Troya müharibəsindən doqquz əsr sonra Makedoniyalı Aleksandr ilk dəfə 



Avropadan Asiyaya keçməklə, əslində Homerin “İliada”sından pərəstiş etdiyi mifik 

qəhrəmanların da iştirak etdiyi, Aqamemnonun başçılıgı altında baş verən yunanların 

yürüşünü daha geniş miqyasda təkrar etmişdi. O,, artıq bir şəhər-dövləti deyil, Persiya 

kimi böyük və qüdrətli imperiyanı məğlubiyyətə uğradaraq məhv etmiş, üç qitənin 

ərazisində öz nəhəng imperiyasını yaratmışdı. Epir sərkərdəsi Pirr İtaliya ərazisində 

Roma üzərində iki mühüm qələbə çalmışdı. Böyük Aleksandrın işğalları həm də çox 

sayda yeni şəhərlərin salınması ilə də müşayiət olunmuşdur. Karfagenin məşhur hərb 

xadimi Hannibal II Puniya müharibəsində İtaliya ərazisindəki Kann döyüşündə (bizim 

eradan əvvəl 216-cı il) Romanın 70 minlik ordusunu özünün tərkibi sayca az qala iki 

dəfə az olan və Alp dağlarını aşıb keçmiş qoşunu ilə məhv etmiş, antik dövrün dünya 

dövlətinə çevriləcək bir ölkənin paytaxtının qapısında dayanaraq, onu zəbt olunmaq 

təhlükəsi qarşısında qoymuşdu. Yaxud, Roma sərkərdəsi Qay Yuli Sezar Qalliya 

müharibəsindəki Aleziya döyüşündə (b.e.ə. 52-ci il) qiyam qaldırmış qalların sayca 

dəfələrlə böyük olan qüvvəsini darmadağın edərək, onların başçısı Vestinqetoriksi əsir 



89 

 

götürmüşdü. Ölkəsində vətəndaş müharibəsinin başlanmasına bais olduqdan sonra, 



onun qorxusundan Yunanıstana qaçmış, triumviratdakı keçmiş müttəfiqi Qney 

Pompeyi Farsala döyüşündə (b.e.ə. 48-ci il) məğlubiyyətə uğratmış, yenə qaçmağa üz 

tutan rəqibini təqib etmək üçün Misirə gələrək, orada Kleopatranı taxt-taca oturtmuşdu. 

Vaxtilə Böyük Aleksandr öləndə olduğu yaşda olan Sezar özünün hələ heç nəyə nail 

olmadığından kədərləndiyi halda, sonralar ilk dəfə yürüşlə materikdən  Britaniyaya 

adlamış, Avropanın mərkəzi hissəsini işğal etməyə müvəffəq olmuşdu; 

      VIII əsrin axırıncı rübündə və IX  əvvəllərində Böyük Karl - Şarleman 

Avropada böyük əraziləri zəbt etməklə, 800-ci ildə Roma Papasının əlindən imperator 

tacını qəbul etmiş, Qərbin timsalında köhnə Roma imperiyasını bərpa etmişdi. Bəziləri 

ən qüdrətli xristian hökmdarı kimi Böyük Karlın yaratdığı imperiyanı “ Avropa 

səltənəti “ adlandırırdı. Bu imperiya şimalda Şimal dənizindən, cənubda İtaliyanın 

cənubuna qədər, Avropanın qərbində Fransadan, mərkəzi Avropadakı Vyanaya qədər 

uzanırdı.  Ona görə də Böyük Karlın imperiyası, yalnız Aralıq dənizi dünyasının çox 

hissəsini tutan Roma imperiyasından əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənirdi. Şarlemanın 

taclanması heç də Roma imperiyasının yenidən doğulması, intibahı əlaməti olmayıb, 

əslində yeni Avropa sivilizasiyasının meydana gəlməsi idi. Yəqin buna görədir ki,. bəzi 

tarixçilər Şarlemanın işğal siyasətini bütünlüklə nəzərə almadan onu “ Avropanın atası 

“ adlandırırlar.  

      Böyük fransız sərkərdəsi Napoleon Avropanı bütünlüklə müharibə səhnəsinə 

çevirməklə, qitəni öz hökmranlığı altında birləşdirməyə cəhd etmişdi. Rusiyaya 

yürüşünün dəhşətli uğursuzluğu onun taleyində bədbəxt dönüş nöqtəsinin meydana 

gəlməsinə səbəb olmuş, 1815-ci ilin iyununda Vaterloodakı məğlubiyyəti isə özünün 

artıq ikinci dəfə, əvvəlkindən fərqli olan ağır sürgün həyatı keçirməsinə gətirib 

çıxarmış, uzaq Müqəddəs Yelena adasındakı məhrumiyyətlər və xəstəlik əzabı ilə dolu 

olan altı illik ömrünün finalı elə orada da başa çatmışdı.  

       Bunlar məşhur sərkərdələr haqqında qısa, ötəri məlumatlar olmaqla yanaşı, 

onların axıtdıqları insan qanı çayları barədə də təsəvvür yaratmağa  imkan verir.  

Silahlara gəldikdə, orta əsrlərdə odlu növlərin meydana gəlməsi ilə, onlar daha 

böyük itkilərə və iri miqyaslı dağıntılara səbəb olmuş, Avropada mühafizə məqsədilə 

geniş yayılan feodal qəsrlərin müdafiə qabiliyyətinə ağır zərbə vuraraq, onların 

mövcudluğunu xeyli kövrək hala gətirmişdi. Top atəşləri qalın divarları da keçib onları 

dağıtmaq gücündə idi. Türk sultanı II Mehmet – Mehmet Fateh 1453-cü ildə məhz 

topların köməyi ilə Konstantinopolun möhkəm müdafiə divarlarını dağıdaraq, Bizans 

paytaxtını zəbt etməklə, vaxtilə hərbi cəhətdən heç də zəif olmayan bir dövlətin tarixin 

arxivində qərar tutmasına nail olmuşdu.   

 

Ədalətli müharibələrin qəhrəmanları 



 

Müharibənin, ona bəslənilən nifrətlə yanaşı başqa bir qədər fərqli görünən tərəfi 

də vardır. Müharibə canlı itkilərə, dağıntılara səbəb olsa da, başa çatdıqdan sonra 

inkişafa, tərəqqiyə, qurub-yaratmağa diqqətin daha da artmasına səbəb olur. Görkəmli 

siyasi xadim, hərb elmi üzrə əsərlərin müəllifi olan general Şarl de Qoll müharibə 

barədə öz düşüncələrini belə ifadə etmişdir: «Müharibə insanda onun ən alçaq 



90 

 

hisslərinin çirkini qaldırır, qəddarlığı mükafatlandırır, idarəetmə sükanını acgözlük 



əlinə təslim edir. O zəifləri qırır, yaramazları yuxarı qaldırır, tiraniyaya şərait yaradır və 

əgər saysız-hesabsız əsgərlər döyüş meydanlarında qan tökməsəydilər, nə Ellada, nə 

Roma, nə xristianlıq, nə də insan hüquqları olardı. Müharibə ən qorxulu bədbəxtlikdir, 

lakin onun hesabına indi bizə məlum olan dünya məhz belə görünür». Tanınmış 

amerikan politoloqu Eduard Lyuttuak isə daha uzağa gedərək, zarafat şəklində demişdi 

ki, beynəlxalq birlik Saxaradan cənubda yerləşən Afrika ölkələrindəki kimi zəif 

dövlətlərin mğvcud olduğu zonalarda müharibəyə şans verməlidir.. Müasir Avropa 

dövlətləri, onun rəyinə görə, əsrlər ərzində rəhmsiz hərbi münaqişələrin gedişində 

formalaşmışlar,  Afrikaya isə onun müstəmləkə epoxasından qalmış qeyri – rasional 

dövlət sərhədləri öz problemlərini bu qaydada həll etməyə imkan verməmişdir. 

Dövlətlər orada nə öz güclü  institutlarını, nə də tam milli özünəməxsusluqlarını yarada 

bilmişlər. 

         Müharibə iki üzlü Yanusa bənzəyir, Roma mifologiyasındakı ilahi qüvvənin 

bir üzü keçmişə, digər üzü isə gələcəyə baxırdısa, müharibə allahının bir üzü 

görünməmiş dəhşətlərə, digəri isə bəlkə də müharibəyə son qoymaq məqsədini güdən 

tərəqqiyə, inkişafa baxır.  

Müharibə dəhşətlər, viranəlik simvolu olduğu kimi, bəzən haqqın müdafiəsinə 

də həsr olunur və bu vaxt axıdılan qan az qala müqəddəslik haləsi qazanır. Belə 

müharibə azadlıq uğrunda, öz torpaqlarını işğalçılardan təmizləmək uğrunda aparılan 

bir mübarizədən xəbər verir.   

Haqq uğrunda aparılan ədalətli müharibədə qəhrəmanlıq rəmzləri yaranir 

.Persiyalıların Avropaya keçib, Afinanı işğal etmək niyyətində olan 200 minlik 

ordusunun qarşısını kəsmək üçün Leonidin başçılığı altında Fermonil keçidində 

ağlasığmaz igidlik nümayiş etdirən üç yüz spartalı, yaxud da ingilis işğalçılarına qarşı 

fransız xalqını geniş müqavimətə qaldıran Janna D`Ark unudulmaz qəhrəmanlıq, 

sarsılmaz vətənpərvərlik simvollarına çevrildilər. Spartalıların igidliyi ilə bizi 25, 

Fransanın qəhrəman qızı ilə isə 6 əsrə bərabər olan bir zaman məsafəsi ayırır. Ancaq 

onlar bu gün də mübarizlərin, vətənin taleyini şəxsi həyatından üstün tutanların 

qəlbində yaşamaqla, indiki  dövrdə də əyilməyən insanların həqiqi müasirləri kimi 

görünürlər.  

 

Müharibənin əks dəyərləri 



 

Müharibədə bir qayda olaraq düşmənə ağır itki verənlər, döyüşdə daha çox canlı 

qüvvəni, sonralar isə havada daha çox təyyarəni sıradan çıxaranlar xüsusi hörmət və 

şöhrət sahiblərinə çevrilirdilər. Qan tökməkdə hədd tanımayanlar ən yüksək dövlət 

mükafatına layiq görülür, onların haqqında bəzən hətta yalan əfsanələr uydurulurdu. 

Hələ Böyük Vətən müharibəsindən əvvəl (1934-cü ildə ) SSRİ-də hərbçilər üçün Sovet 

İttifaqı Qəhrəmanı adı təsis edilmişdi, müharibə qurtardıqda bu ada artıq minlərlə 

adam layiq görülmüşdü.  

Yaponlar isə bu məsələdə daha uzağa getmişlər. Onlar döyüşməyi, Sinto, 

Mikado və Yamato (Sinto - əsasını təbiət ilahiliyiini və əcdadların kultlarını əhatə edən 

dindir, Mikado - Yapon imperatorunun adlandığı tituldur, Yamato isə - ilk yapon 


91 

 

dövlətinin adı olmaqla, bəzən «yapon ruhu»nu ifadə etmək üçün işlədilir) uğrunda 



həlak olmağı sevirdilər. Yaponların həyat və düşüncə tərzinə yaxşı bələd olan bir rus 

yazıçısının dediyi kimi, yapona çörək verməsən da olar, ancaq necə olursa-olsun, o, 

gözəl qaydada ölmək istəyir. Bu fikir həmin millətə məxsus olan adamların 

düşüncəsinə hakim kəsilmişdi. Təsadüfi deyildir ki, yapon samuraylarının kodeksi 

sayılan “ Busido”da deyilirdi ki, “ Borc dağ kimi ağırdır, lakin samurayın ölümü quş 

lələyi kimi yüngüldür.” Yaponlar digər xalqlarda olan adi təltiflərdən başqa həlak olan 

hərbçilərin rütbəsini də artırırdılar, bu onun xidmətinə ölümündən sonra verilən 

qiymət idi. Müharibədəki ən başlıca qəhrəmanlara isə «qundzin» titulu verilirdi, bu söz 

yapon dilində «müharibə allahı» deməkdir.  

Buna təəccüblənmək də lazım deyildir. Axı müharibədə dinc dövrlərdə mövcud 

olan dəyərlər əsaslı dəyişikliyə məruz qalır, diametral əks olan dəyərlər sistemi 

meydana çıxır. Sülh dövründə insanı qətlə yetirməyə görə qatil ən ağır cəzaya məhkum 

edilirsə, bəzi ölkələrdə o, özü də həyatdan məhrum edilir, döyüş, müharibə, işğal vaxtı 

çox sayda qətlləri, bəzən hətta qırğınları icra edən və ya bu iyrənc əməliyyata başçılıq 

edənlər isə ən böyük hörmətə və şöhrətə yiyələnən adamlara çevrilirlər. Birinin 

mülkiyyətinə və ya yaşadığı evə azacıq ziyan vuran adam müvafiq cəzaya məhkum 

edildiyi halda, müharibə vaxtı bütöv şəhərləri, yaşayış məntəqələrini viranə qoyanlar, 

xarabalıga çevirənlər xüsusi ad-san qazanır, məşhurluq haləsinə bürünürlər.  

Çingiz xan öz ordusu ilə 1220-ci ildə Xarəzmi tutduqda, şəhəri qarət etmək və 

dinc əhalini qılıncdan keçirmək əmrini verdi. Hitler hələ öz müharibələrinə 

başlamamışdan əvvəl 

İspaniyadakı Bətəndaş müharibəsində faşistlərinin lideri, general Frankoya 

kömək etmək məqsədilə Basklar ölkəsində olan Gernika şəhərinin aviasiya 

bombardmanı ilə yerlə yeksan etmişdi. İkinci Dünya müharibəsi illərində isə Hitler 

aviasiyası və qoşunları bu sıraya İngiltərədəki Koventrini, Fransadakı Oraduru, 

Belorusiyadakı Xatın kəndini əlavə etdi.                       

         Amerikanlar həmin müharibənin son mərhələsində, 1945-ci ilin avqustunda 

öz canlı qüvvəsinin böyük itkisinə yol verməmək məqsədini əsas götürərək yapon 

şəhərləri Hirosimanı və Naqasakini atom bombası zərbəsi ilə təkcə nəhəng xarabalığa 

çevirmədilər, həm də hər iki şəhərdə iki yüz minə yaxın dinc əhalinin məhvinə səbəb 

oldular. Amerikanlar Vyetnam müharibəsində isə napalm bombardmanları ilə yaşayış 

məntəqələrini yanğına məruz qoyurdular. 1968-ci ildə Sonqmi kəndində 500 nəfər 

sakini güllələmiş, binaları yandırmışdılar. Bu hadisə dünya ictimaiyyətinin hiddətinə 

səbəb olmuşdu. Təəssüf ki, bu cinayəti törədənlərə heç bir mühakimə qurulmadı. Hitler 

natsizminin dəhşətlərindən əzab çəkənlər isə, heç olmasa, Nyurnberq tribunalı 

tərəfindən yüksək rütbəli faşist hərbi cinayətkarları ölüm hökmünə və digər ağır 

cəzalara məhkum edilikdə, öz intiqam hisslərini bir qədər söndürə bilmişdilər.  

Dünya həmin beynəlxalq tribunalın işini razılıqla qarşılasa da, onun 

ümumiyyətlə baş tutmasına və hökmlərinə zidd çıxanlar da oldu. Bunlardan biri, 

keçmiş ABŞ prezidenti Uilyam Taftın oğlu, senator Robert Taft idi. O, 1946-cı ilin 

payızında Senatda çıxış edərkən Nyurnberq məhkəməsinin işini və orada ABŞ 

nümayəndələrinin iştirakını kəskin tənqid etdi. Taft bu mövqeyində beynəlxalq 

hüququn prinsiplərinə əsaslandığını bildirərək bəyan etdi ki, tarixdə hələ heç vaxt 


92 

 

qaliblər məğlubları mühakimə etməmişdilər. Əlbəttə, belə mövqeyi əsassız saymaq da 



çətindir, axı Taft öz mülahizələrində hüququn aliliyini əsas götürmüşdü. Müharibə 

cinayətkarlarının hamısını onsuz da mühakiməyə çəkmək mümkün deyildir. Yaxşı 

olardı ki, bəşəriyyət özünün anadangəlmə bu qüsuruna birdəfəlik qadağa qoyaydı və 

ərazi işğalına girişənləri, günahsız insanlara divan tutanları qanundan kənar elan 

etməklə, dünyanın bütün siyasi, iqtisadi və hərbi qüdrətini onları lazımınca 

cəzalandırmağa yönəldəydi. Belə mövqe həmin fikrə düşənləri yəqin ki, öz 

sərsəmliklərindən əl çəkməyə məcbur edərdi. Bu vaxt bütün xalqlar birdəfəlik rahat 

nəfəs alardı, Bibliyada göstərildiyi kimi, şirlə qoyun bir yerdə yatardı. 

         Çox təəssüf ki, müharibələrin ardı-arası kəsilmir. İkinci Dünya 

muharibəsindən sonra iki fövqəldünya dövləti – ABŞ və SSRİ müvafiq olaraq hərbi və 

iqtisadi cəhətdən çox zəif olan Vyetnamda və Əfqanıstanda öz vassal dövlətlərini 

yaratmaq üçün onların ərazilərinə  

 girib uzunmüddətli müharibə apardılar. Lakin ABŞ Vyetnamdan sillə zərbəsi 

almaqla, 1965-ci ildə başladığı iri miqyaslı müharibəni 1973-cü ildə dayandırmalı oldu. 

Bundan 16 il sonra, 1989-cu ildə SSRİ Əfqanıstanda apardığı on il ərzindəki vuruşların 

olduqca uğursuz, əslində nəticəsiz olduğunu dərk etdikdə, onun ərazisindən 

qoşunlarını çıxarmaq məcburiyyətində qalmaqla, ABŞ kimi eyni biabırçılıq zərbəsinə 

məruz qaldı. Hər iki qanlı avantyura həmin 

dövlətlərin nüfuzuna ciddi təsir göstərdi. SSRİ isə bir onillik keçdikdən sonra 

tarix səhnəsini  bütünlüklə tərk etməli oldu.  

Müharibədən qalib gələn tərəf heç də həmişə onun bəhrələrindən lazımınca 

qidalana bilmir. Bunu SSRİ-nin müharibədən sonrakı ömrü aydın surətdə təsdiq edir. 

İkinci Dünya müharibəsində məğlub olan, əraziləri xarabalığa çevrilən Almaniya və 

Yaponiya isə ağır iqtisadi itkilərinə, sənayelərinin tamamilə iflic vəziyyətə düşməsinə 

baxmayaraq, bu ağır xəstəlikdən tezliklə sağalmağı bacardılar. Yaponiya 

məğlubiyyətdən iki onillik sonra dünyanı özünün «Yapon möcüzəsi» ilə 

təəccübləndirdi. Qərbi Almaniya isə amerikanların Marşall planından bəhrələnib, öz 

sənayesini bərpa etdi və tezliklə Avropanın iqtisadi cəhətdən ən qüdrətli dövlətlərindən 

birinə çevrildi. Almaniya müharibədəki məğlubiyyəti hesabına öz ərazisinin əvvəlcə 

dörd zonada, sonra isə iki dövlətə bölündüyünün şahidi olduğu halda, 1989-cu ildə bu 

vəziyyətə son qoyub, vahid dövlətdə birləşdi.  

Bu nöqteyi- nəzərdən müharibə bir “ böyük ilyuziyadır,”, çünki nominal qalib, 

güman ki, prinsipcə əldə etdiyindən daha çox itirəcəkdir. 

 

Tarixdən dərs almaq zərurəti 



 

Yuxarıdakı misalların əyani davamı kimi Ermənistan 1990-cı illərin əvvəllərində 

apardığı müharibədə Azərbaycanın tarixi və hüquqi ərazisinin beşdə birini işğal etsə 

də, iqtisadi və sosial cəhətdən getdikcə zəifləməyə başladı, ölkə əhalisi kütləvi surətdə 

öz doğma evlərini tərk edib, bir qədər əlverişli yaşayış şəraiti tapmaq ümidi ilə xarici 

ölkələrə üz tutdu. İrlandiya əhalisi XIX əsrin ortalarındakı dəhşətli aclıqdan vətənini 

tərk edib, əsasən Amerika Birləşmiş Ştatlarına mühacirət etmişdi. Ona görə də, indi 

vətəndə yaşayan irlandların sayı xarici ölkələrdə yaşayanların miqdarından xeyli azdır. 



93 

 

Ermənistan əhalisi birbaşa aclıqla üzləşməsə də, ağır yaşayış şəraitinə davam 



gətirməyib öz ölkəsini atıb, uzaq diyarlara getməyə məcbur oldu. Ermənistanda da 

yaşayan ermənilərin sayı hazırda kəskin surətdə azalmaqla, xarici ölkədə yaşayanların 

sayından əhəmiyyətli dərəcədə azdır. Əslində bu, Ermənistan dövləti üçün fəlakət 

təhlükəsinin zəng səsi hesab olunmalıdır.  

Torpaqlarının bir hissəsi işğal olunan Azərbaycan isə böyük iqtisadi və sosial 

inkişaf yoluna qədəm qoymuş, paytaxtını, şəhərlərini görünməmiş qaydada 

abadlaşdırmış,  

gözəlləşdirmişdir. Öz tarazlaşdırılmış xarici siyasətinə görə Azərbaycan dünya 

birliyi ailəsində yaxşı nüfuz sahibinə çevrilmişdir. Azərbaycan dostluq etdiyi ölkələrə 

öz yardım əlini uzatmaqla, iqtisadi imkanları barədə olan kıhnə stereotipləri də 

bütünlüklə dağıtmışdır.  

Ermənistanı isə yaxın və uzaq perspektivdə daha sürətli iqtisadi tənəzzül və 

yoxsullaşma gözləyir. Belə olan halda onun özünü qalib kimi aparması, Azərbaycanın 

tarixi  


torpaqlarını işğal altında saxlamaq cəhdi əslində gülünc görünür və belə eybəcər 

status-kvonu hər vəchlə qoruyub dondurmaq arzusu ancaq onu apokalipsisə aparan bir 

yola daş döşəyir.  

Müharibəyə başlayan və ondan nəsə qazanmaq niyyətində olan tərəf tarixdən 

ibrət dərsi götürməkdən utanmamalıdır. Bunu dərk edənlər, vaxtilə müharibə 

tonqalının bürüdüyü Avropanın sülhün əsl zəfərindən xəbər verən bu gününə müraciət 

etsəydilər, süni düşmənçilik kösövlərinin alovlanıb müharibə yanğınına çevrilməsinə 

yol verməzdilər və özlərinin mehriban qonşusuna belə qara nankorluq göstərməzdilər. 

Təəssüf ki, qatı erməni millətçiləri tarixdən və coğrafiyadan dostluğu 

möhkəmləndirməyin bol məxəzlərini axtarmaq əvəzinə, bu dostluğu məhv etməyə 

xidmət edən kiçik, əslində sayrışan işartılari ön plana çəkdilər və belə təbliğat iki xalq 

arasında müharibənin başlanması ilə nəticələndi. Ermənilər əsl işğal müharibəsi 

aparmağa girişdilər. Müharibə  bütöv bir xalqı dəli dərəcəsinə gətirir, bu fikir böyük 

filosof Senekaya məxsusdur və bunun həqiqətə söykəndiyini ölkəmizə soxulan 

təcavüzkarların timsalında aydın görmüşük. Doğrudan da müharibədə qüsurlar, alçaq 

hisslər öz məcrasından çıxıb, qan içmək həvəsində olanların ruhuna və ağlına hakim 

kəsilir. 

  Müharibə qızışdıranlar azərbaycanlılara qarşı hər cür böhtan, iftiralar 

uydururdular, axı başqa bir əsas tapa bilmirdilər. Hipermillətçilik naminə 

həyasızlıqdan ilhamlananlar üçün nəhayətsiz yalan həyat normasına çevrilir. Onlar 

üçün eybəcər nümunə də mövcuddur.  Natsistlərin mifinə görə öz bədbəxtlikləri üçün 

yəhudilər özləri günahkardır. Söz ekvilibristikası belə böhtan təbliğatında güclü silaha, 

şair demişkən, süngüyə çevrilir. Adamyeyənlərin nitqində humanizm hər şeydən çox 

səslənir. Axı müharibə qızışdıranlar reallıq hissini bütünlüklə itirir, yalan 

oyunbazlığından həzz alırlar. Bu vaxt səfehlik asanlıqla əclaflığa keçir. 

           Bu iki qonşu xalqı – azərbaycanlıları və erməniləri yalnız dil və din ayırır, 

bunlar isə elə bir əhəmiyyət kəsb etmirdi. Əsrlərlə onlar dostcasına qonşuluqda və 

birlikdə yaşamışdılar. Dünyada başqa irqə, dinə və dilə malik olan çox sayda xalqlar 

hətta bir ailə timsalı olan dövlətlərdə mehriban şəraitdə yaşayırlar. Kiçik dağlıq ölkə 


94 

 

olan Albaniyada yaşayan müsəlman - bektaşi məzhəbindən olan çoxluqla katolik və 



pravoslav əhali tam harmoniyada yaşamaqla, başqalarına yaxşı nümunə göstərir. ABŞ- 

da isə  millətlərin, dillərin və dinlərin Babil mərəkəsini andıran böyük müxtəlifliyi 

mövcud olsa da, onlar tam dinc və mehriban şəraitdə yaşayırlar.   

 Yaxşı hal orasındadır ki,  müharibə toxumunu səpənlər başqasına ziyan 

vurduqları kimi, həm də öz xalqının da ümidini dağıdıb, məhv edirlər. Adətən doğma 

xalqı onlardan daha böyük ziyan çəkir. Bu eybəcər vəziyyətə nəhayət ki, son 

qoyulmalıdır. Ermənistan rəhbərliyi ağılsız siyasətlərindən əl çəkib, öz xalqı üçün daha 

faydalı olan alqoritmi - Azərbaycanla düşmənçiliyə son qoyub, işğal etdiyi ərazilərdən 

uzaqlaşmaqla, öz qonşusunun beynəlxalq aləm tərəfindən istisnasız qaydada etiraf 

edilən ərazi bütövlüyünün bərpasına gedən yolu seçsə, bu, heç şübhəsiz, erməni 

xalqına da fayda verər, həm də  regionda sülhün bərqərar olmasına kömək edərdi. 

 Qoy ən qatı erməni millətçiləri illyuziyalarından əl çəkib, nəzərlərini tarixdən 

yaxşı dərs almış və sülhü möhkəmləndirməkdə inadkarlıqla çalışan müasir almanlara 

tərəf çevirsinlər. Həmin marginallar özlərinə şirin gəlsə də, əslində çox acı olan 

yuxudan nə qədər tez ayılsalar, öz milləti qarşısındakı günahlarını gec də olsa bir qədər 

azaltmış olardılar. Yoxsul komada və qorxu altında yaşamağı cənnət kimi qələmə verən 

millətçi ünsürlər idrak gözlərini açıb, dünyaya sağlam düşüncə tərzində baxsalar, bu 

vaxt öz xalqının və ölkəsinin fəlakət girdabına yuvarlanmasının qarşısını kəsmək kimi 

faydalı bir işə girişərdilər. Axı hər bir ölkə təkcə yer, ərazi parçası deyildir, birinci 

növbədə bəşəriyyətin işləyib hazırladığı dəyərlər sistemidir. Bu imperativ prinsipi 

kənara atıb, öz hallüsinasiyalarının girovuna  

çevrilmək heç də böyük ağıldan xəbər vermir. Britaniyanın baş naziri olmuş 

Bencamin Dizraelinin sözləri burada yerinə düşür: «Sənin cahil olduğunu anlamağın 

biliyə doğru böyük addımdır». Erməni qatı millətçiləri nə qədər gec deyil cəhalətə 

əlvida desələr, ağıllanmağa doğru addım atsalar, bu xalq özünə hamıdan çox sərf edən 

sülhə, dinc həyata qovuşa bilərdi.   

 

Müharibəyə başlamağın bəzi xüsusiyyətləri 



 

Müharibə elə bir hadisədir ki, heç vaxt kor-koranə baş vermir, ona ciddi hazırlıq 



Yüklə 3,87 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   54




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə