Həyata nüfuz anı Demokratiyanın ibrətamiz erkən tarixinə baxış



Yüklə 3,87 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə4/54
tarix28.12.2016
ölçüsü3,87 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   54

onun sağalacağına, fəaliyyət göstərəcəyinə ümid itməməlidir, xalq ona qəbir 

qazanlara qarşı öz sarsılmaz iradəsini nümayiş etdirməlidir. Lakin demokratiya 

uğrunda mübarizədən hansısa qrupların korporativ maraqlar üçün istifadəsinə 

yol verilməməlidir, bu onu daha qorxulu bataqlığa sürükləyə bilər. Dünyanın bir 

sıra ölkələrində demokratiya şərqiləri eşidilirsə, gələcəkdə onun daha gur himni 

təntənəli qaydada səslənəcəkdir. 

Meritokratiya çinlilərin icadı olsa da, qədim yunanların həyata gətirdiyi 

demokratiya körpəsi kimi beynəlxalq aləmin, dünya dövlətlərinin diqqətini daha 

geniş cəlb edəcəkdir. Əlbəttə, bir sıra ölkələrdə məmurlar ordusuna «təzə qan» 

vermək üçün imtahanlar sistemindən istifadə olunur. Lakin bu sistem əsasən 

xırda məmur vəzifələrinə adamların götürülməsi üçün istifadə edilir. Böyük 

vəzifələr isə meritokratiya ərazisinə daxil olmur, bəzi hallarda isə hakim dairənin 

inhisarında saxlandığından və klanlar üçün nəzərdə tutulduğundan, onlara 

kənardan kiminsə müdaxiləsi yolverilməz hesab olunur. Axı imtahan yolu ilə 

bütün vəzifələr paylansaydı, layiq olanlar həmin vəzifələri tutmaq imkanı əldə 

etsəydi, onda klanların əli boşda qalardı və onlardan dayaq kimi istifadə edən 

hakimiyyətin özü də süquta uğrayardı. Cəmiyyət istedadlı üzvləri ilə daim fəxr 


24 

 

etmişdir. Hətta onlar yaşadıqları zaman kəsiyində layiq olduqları qiyməti və 



yekdil ehtiramı qazanmasalar da, sonralar həmin xalqın tarixini solmaz naxışlar 

kimi bəzəmişlər.  

Onda niyə bəs hakimiyyət pillələrində istedadlı adamlara xüsusi ehtiyac 

duyulmasın, axı onlar öz intellektləri, qabiliyyətləri ilə ölkəyə, xalqa dəhə 

səmərəli, daha uğurlu, həm də iri nəticəli xidmət göstərə bilərlər. Ona görə də 

meritokratiya,  demokratiya ilə çətinliklə uzlaşsa da, onunla dinc yanaşı yaşaya 

bilər. Demokratiyanın hakim kəsildiyi ölkələrdə hakimiyyətin böyük 

seqmentində ondan istifadə etmək mümkündür. Bəziləri meritokratiyanın kasta 

sistemi yaradacağından ehtiyat edir, lakin onu nəzərə almırlar ki, intellekt 

kastası yırtıcı klanlardan daha yaxşıdır, çünki onu heç də oğru dəstəsinə xas olan 

maddi maraq psixologiyası meydana gətirmir. Güclü intellektə malik olanlar öz 

səviyyələrinə görə heç vaxt xalqın qanını sormağı özlərinə rəva bilməzlər. 

   Demokratiya ilə meritokratiyanın bir-birini bütünlüklə inkar etməsi heç 

həqiqətə uyğun deyildir, əksinə onlar asanlıqla çuğlaşa, bir-birini uğurla 

davam etdirə bilər. Bunun üçün hər iki üsulun fəaliyyət dairəsi, istifadə arealı 

dəqiq müəyyən olunmalıdır, belə olduqda biri digərini yaxşı qaydada tamamlıya 

bilər. Əgər Birləşmiş Ştatlarda olan kimi hakimiyyətin bütün təbəqələrini 

demokratik qaydada formalaşması baş versə, bu meritokratiyanın da tədbiqi 

üçün yaxşı şərayət yaradardı. Demokratik seçki ilə hakimiyyətin hər üç 

qanadında vəzifələrin tutulması qaydası hakimiyyət vertikalını məhv etməklə, 

həqiqi demokratiyanın zəfərinə qətirib çıxarır. Hakimiyyət vertikalı yalnız 

fövqaladə vəziyyət baş verdikdə fayda verir, çünki bu vaxt bütün qüvvələrin 

təmərküzləşməsi və bir mənbədən idarə olunması ölkənin, xalqın ən vacib 

problemnin müsbət həllinə yol açır. 

   Digər hallarda isə hakimiyyət vertikalı elə bil ki, birləşmiş qablar 

qanunu əsasında fəaliyyət göstərir. İdarəetmə borusu ilə qüsurlar adlanan 

mayenin bərabər səviyyədə mövcud olmasına şərayət yaranır. Ölkənin 

yuxarıdan aşağıyadək vahid güvvədən idarə olunması demokratiyanın digər 

zahiri cəhətlərinə də xətər toxundurmamış qalmır və əslində onu ozünün 

karikaturasına çevirir. Demokratiya məhdudlaşdırıldıqda, qüsurların tüğyan 

etməsi üçün şərayət yarandığından, meritokratiyanın tədbiqi üçündə heç bir 

imkan qalmır.  

   Demək, demokratiya hakimiyyət vertikalından fərqli olaraq, 

meritokratiya üçün də əlverişli mühit yaradır. Seçkili vəzifələrdən başqa bütün 

digər məmur vəzifələri meritokratiya prinsipləri əsasında tutula bilər və 

beləliklə, ölkədə laiq olanların hakimiyyəti bərqərar olması imkanı yaranar. 

Seçkilərdə seçicilər səhvə yol verib, laiq olmayanı da seçə bilər, lakin bu ümumi 

xarakter daşımır, nadir hallarda baş verə bilər. Seçki ilə vəzifə tutan adam, 

vertikal qaydadaki tabeliyə görə itaət edənlərdən fərqli olaraq, yaxşı anlayır ki, 

seçiciləri qarşısında məsuliyyət daşıyır və vaxtaşırı onlara öz fəaliyəti barədə 

hesabat verməlidir. Parlament üzvü bunu nəzərə almalıdır, yalnız milli 

mənafenin aliliyinə görə təmsil etdiyi bölmənin, regionun, partiyanın 

maraqlarını qurban verməklə onu seçənlərin rəylərinə məhəl qoymaya bilər. 


25 

 

Çünki bu vaxt onu seçıcılər qarşısında məsuliyyətdən daha çox millətinə və 



xalqına borc hissi və həmdə vicdan idarə edir. Seçiciləri ondan narazı qalsalar, 

hətta ondan üz döndərsələr də, belə mövqedən çıxış edən, nəticə etibar ilə 

düzgün hərəkət etdiyinə yəginlik tapır. 

  Bu bir daha göstərir ki həqiqi demokratiya meritokratiya üçün heç də 

maniyə, ənqəl rolunu oynamır, əslində onun həyata keçməsi üçün yollar açır. 

İstisnalar isə cüzu xarakter daşıdığından, ümumi mənzərəni korlamağa qadir 

olmur. Onların qətirdiyi fayda potensialı sadəcə üst-üstə qəlməkdən yaranan 

potensialdan daha böyük olur, cəmiyyətdə ən vacib məqsəd sayıla bilən 

harmoniyanın meydana qəlməsinə şərayət yaradır. 

   Demokratiyanın zəfəri meritokratiyanın zəfərini mümkün edə bilər, laiq 

olanların hakimiyyətə qələ yiyələnməsi isə hər bir ölkəyə yalnız baş ucalığı 

qətirər, xalqın xoşbəxt həyata nail olmaq barədəki arzularının reallaşması 

yollarına azacıq da olsa daş döşəyə bilər.  

Ona görə də mümkün olduğu yerlərdə bu iki hakimiyyət quruluşu, həm 

də geniş miqyasda birgə istifadə oluna, onların mexaniki deyil, üzvi, yaxşı 

calaqdan yaranan sintezi olduqca müsbət nəticələr verə bilər. Pozitiv olanlardan 

qaçmaq cəmiyyətin ziyanınadır, əksinə, onlara daim şərait yaradılmalı, geniş 

meydan verilməlidir. 

   Demokratiyanı da, meritokratiyanı da bəşəriyyətin ən yaxşı icadları 

sırasına daxil etmək olar. Çörək icad ediləndən min illər boyu öz gərəkliliyini 

itirmədiyi kimi, bu iki sistem də öz qiymətini daim qoruyub saxlayacaqdır. ABŞ 

ilk dəfə qədim Afina demokratiyasını bir qədər başqa şəkildə yenidən həyata 

qaytardığına görə, özünə qarşı minnətdarlıq hissləri doğurur. Çinlilərin icadını 

da, yəqin ki, belə bir inqilabi tətbiq anı gözləyir. Bundan sonra onun üçün də  

demokratiya kimi, cığırdan geniş yola keçmək imkanı yaranacaqdır. Öz faydası 

ilə bu sistem də öz sələfi kimi xalqlara ondan heç də az olmayan xeyir verə bilər. 

Çinlilərin belə bir müdrik sözü vardır ki: «Qədim möcüzəli daşlardan gələcəyin 

pillələrni qurun». Keçmişin qiymətli tapıntısı yenə də bəşəriyyətə faydalı xidmət 

edə bilər, ondan istifadə edilməlidir. Qoy gələcək, keçmişin təməli üzərində 

bəşəriyyətə yaxşı nə vəd edirsə, onun yolu heç vaxt səhvlər dumanına 

bürünməsin. Qoy xalqlar başqalarının yaxşı təcrübəsinə biganə qalmasınlar, 

ondan istifadədə səhvlərə yol verməsinlər.  

Dənizdə qəza nəticəsində batanları xilas edənlər böyük hündürlükdən 

suüa tullandıqda, təkcə kömək gözləyənlərin ümidləri puça çıxmır, həm də xilas 

edicilər özlərini böyük təhlükəyə atırlar. Onlar beş mərtəbəli bina 

hündürlüyündən tullandıqda dəniz səthi beton bərkliyinə malik olur, iki dəfə 

artıq hündürlükdən atıldıqda isə dəniz, həmin xilaskarlara öz ölüm ağuşunu 

açır. Xalqlar başqalarının təcrübəsindən istifadə etdikdə naşılıq 

göstərməməlidirlər, çünki onun sirrlərinə bələd olunmadıqda, ən başlıcası onun 

tələblərinə məhəl qoylmadıqda, bu hal, həmin vəzifəni biabırçılıqla icra edənləri 

ən azı siyasi ölümə məhkum edə bilər. 

     2013-ci il. 

 


26 

 

 



Demokratiya və layiq olanların hakimiyyəti 

 

Adamlar öz bədbəxtliklərində taleyi, Allahları və istənilən hər şeyi 



günahlandırmağa meyllidirlər. 

Platon 


İnsanın biliyi və qüdrəti üst-üstə düşür. 

Frensis Bekon 

Qulun bədəninin ətrafındakı zənciri qırmaq asandır, onun beyni 

ətrafındakı zənciri qırmaq isə çox çətindir. 

A.İ.Gertsen 

 

Son iyirmi ildə Şərqi Avropada, Mərkəzi Asiyada və Afrikanın şimalında 



baş verən siyasi kataklizmlər demokartik dövlət quruluşunun bərqərar olunması 

cəhdləri ilə müşayiət olunmuşdur. Elmi kommunizmin banilərinin əsr yarımdan 

çox əvvəl işlətdikləri ifadədən istifadə etmək istəsək, dünyanın müxtəlif 

ölkələrində demokratiya kabusu dolaşmağa başlamışdır. Lakin öz sələfi kimi, 

onun da bu dəfə ideyadan gerçəkliyə qədəm basması o qədər də uğurlu 

olmamışdır. Bəzi məkanlarda bu quruluşun təşəkkül tapması baş tutsa da, əksər 

ölkələrdə uğursuzluğa uğramış, əvvəlki başqa hakimiyyət nümunələrini yada 

salan eybəcər karikaturanı xatırlatmışdır. Axı Hamletin atasının kabusunun 

çağırışı da artıq nəyinsə çürüdüyü Danimarka krallığına əlavə bədbəxtlik bəxş 

etmiş, onun sədaqətli oğlunun həyatına son qoyulmasına səbəb olmuşdu. 

Lakin bu uğursuzluqda demokratiyanın hansısa «anadangəlmə» 

qüsurlarını, onun uydurma Qabil damğasını axtarmağa da ehtiyac yoxdur. 

Başlıca səbəb burasındadır ki, hakimiyyətə gələn hər bir qüvvə  öz atavist 

baxışlarına uyğun olaraq yeni sintetik dövlət quruluşu yaratmış və onu ümumi 

dəbə uyğun olaraq «demokratik respublika» adlandırmışdır. Bu quruluşda hətta 

ibtidai icma və feodalizm qalıqlarına da rast gəlmək mümkündür, çünki 

traybalizm və bəzi əyalətlərin az qala müstəqillik istəyi ön plana keçmişdir. 

Xalqlar isə daima hakimiyyətlərinə layiq olduqlarını həmin tarix kəsiyində əyani 

olaraq göstərə bilmişlər. 

Demokratiya çağırışına, demək olar ki, xalqların hamısı ordu intizamı ilə 

cavab vermiş, özləri üçün yeni olan quruluşun meydana gəlməsi ehtimalına 

bütün dərdlərin dərmanı, panatseya kimi baxaraq, onu həqiqi xoşbəxtlik yolu, 

xilas imkanı kimi qəbul etmişlər. Onların belə münasibəti, ümumilikdə 

demokratiya barədə müsbət baxışları, onun zəfər çaldığı ölkələrin nəcib 

nümunələrinə əsaslanırdı. Təkcə ümidin yaratdığı eyforiya hesabına xalqlar 

ölkələrinin və özlərinin tarixi təcrübəsini, zülmə boyun əymək ənənəsini 

tamamilə unudurdular, Şərq münəccimləri İisus Xristos anadan olanda parlayan 

Vifleem ulduzuna doğru istiqamətləndikləri kimi, demokratiyanın işığına pənah 

gətirirdilər. Onlar güman edirdilər ki, yeni konstitusiyanın qəbul edilməsi və 

orada yeni prinsiplərin, müddəaların təsbit edilməsi ilə, həm də bazar 

iqtisadiyyatı  elementlərinə  yol açılması ilə firəvan həyata qovuşacaqlar, ehtiyac 


27 

 

girdabından birdəfəlik xilas olacaqlar. Bir qədər vaxt keçdikdən sonra həmin 



müddəaların havanı titrədən səsdən başqa heç nəyə təsir göstərmədiyini, 

inhisarın liberal iqtisadiyyatı öz caynağına aldığını gördükdən sonra bütünlüklə 

yanıldıqları qənaətinə gəldilər. Həmin ölkələrdə varlılarla kaçıblar arasındakı 

uçurum daha da dərinləşdi. Sosial müdafiənin bəzi cəhətlərini özünə yad hesab 

etməklə, əksəriyyətin maddi rifahına ağır zərbə vuran pullu təhsil və səhiyyə 

(dövlət sənədlərində isə bunların tam inkarı nəzərə çarpır) yeni quruluşun, hansı 

qəbildən olan “xoşbəxtliklər” bəxş etdiyindən xəbər verir. 

Bioloqlara, əkinçilərə yaxşı məlumdur ki, ayrı-ayrı bitkilər yalnız müvafiq 

iqlim şəraitində məhsul verir. Soyuq qışı olan, tropik istisi olmayan ərazilərdə 

palma hətta şaxtadan qorunsa da, meyvə gətirmir, çiçəkləsə də bar vermək 

iqtidarında olmur. 

Demokratiya quruluşunun da zahiri görünüşü gözləri nə qədər oxşasa da, 

guya ali priinsip kimi qəbul edildiyi ölkələrin bəzilərində qismən mətbuat 

azadlığı istisna olmaqla,  nəinkı bir sıra müsbət cəhətlərini göstərə bilmir, əksinə, 

korrupsiya və rüşvətin gur çiçəklənməsi hesabına cəmiyyəti boğan zəhər 

yaymağa başlayır. Rüşvət hər şeyi yoluna qoyan ali qanuna çevrilir və 

demokratiyanın qatili rolunu oynayır, 

Yüksək iqtisadi inkişaf bu mənzərəni ört-basdır edən pərdə rolunu 

oynayır. Məsələn, Cənubi Koreya Respublikası iqtisadi nailiyyətlərinə görə XX 

əsrin axırıncı rübündə məşhurlaşmışdı. Lakin korrupsiya virusu burada dövlətin 

yuxarı eşolonlarına da sirayətləndirmişdir. İki keçmiş prezident Ro De U və Çon 

Du Xvan korrupsiyaya görə cinayət məsuliyyətinə cəlb edilmişdir, digər 

prezident No Mu Xyon isə biabırçılıqdan xilas yolunu özünü öldürməkdə 

tapmışdı. Başqa bir misal: «Şaquli» hakimiyyətin bərqərar olması ilə öyünən 

Rusiyada son vaxtlarda aparılan yoxlamalarda  dəhşətli talançılıq faktları aşkara 

çıxarılmışdır. Ayrı-ayrı sahələrdə, hətta Müdafiə Nazirliyində və kosmosun 

tədqiqatı ilə məşğul olan dövlət idarəsində milyardlarla rubl məbləğində dövlət 

pulunun mənimsənilməsi məlum olmuşdur. Biabırçılıq orasındadır ki, bu 

oğurluq əməliyyatlarında hökumət üzvünün və nazir müavinlərinin bilavasitə 

iştirakı şübhə doğurmur. Bu kimi hadisələr elə təsəvvür yaradır ki, elə bil döyüş 

meydanı vuruşdan sonra qarətçilərə qalmış, şir adlanan  xalqa məxsus olan və 

əziyyət hesabına başa gələn ov ( nəhəng mülkiyyət) acgöz kaftarlara qismət 

olmuşdur. 

   Belə vəziyyətin yaranmasında bəşəriyyətin ən mütərəqqi siyasi icadı 

olan demokratiyanı günahlandırmaq nəinki ədalətsizlikdir, həm də bu, yalnız 

demokratiyanın təhrif olunmasının, iyrənc qandala salınmasının nişanəsidir. 

Təəssüf ki, demokratiya korrupsiyaya immunitet yarada bilmir. Xalqların 

demokratiyaya hazır olmadığını, onun tədricən, uzun tarixi müddət ərzində 

təşəkkül tapmasını bəyan etmək də demokratik prinsiplərin tapdanması 

hesabına hakimiyyət başında möhkəmlənənlərə bəraət verməkdən, haqq 

qazandıırmaqdan başqa bir şey deyildir. 

   Demokratiya, hər şeydən əvvəl, insanların fəallığına, cəmiyyətin sosial 

fəsadlara biganə qalmamasına arxalanır. Axı insan, qədim yunan filosofu 


28 

 

Protaqorun dediyi kimi, hər şeyin ölçüsüdür. İnsan azad olduqda, onun haqları 



pozulmadıqda, terror və haqsız cəzalarla susdurulmadıqda tam sərbəst qaydada 

düşünür və hərəkət edir, öz mənafeyi ilə yanaşı cəmiyyətin ümdə maraqlarını da 

ön plana çəkir. Ümumiyyətlə, demokratiya və qorxu uygun gəlməyən 

anlayışlardır. Əgər cəmiyyətdə vahimə, xof hissi yaradılırsa, ən vacib məsələ 

“qorxu kandarını” keçməkdir. Buna nail olunduqda xalq öz etirazını açıq 

bildirməyə qadir olur. Hakimiyyət vəziyyətin bu dərəcəyə gəlib şatmasına 

imkan verməməli, etirazın miqyasının böyüməməsi üçün vaxtında öz səhvini 

etiraf etməyi bacarmalıdır. Səhvdən nə qədər mümkünsə tez uzaqlaşmaq 

hakimiyyətin özünü xilas edə bilər.  Hansısa ideal cəmiyyətin mövcudluğundan 

deyil, yalnız demokratik quruluş üçün müvafiq sadə bir şəraitin 

yaradılmasından söhbət gedir.. Həmin şəraiti isə hakimiyyət yaratmalı, sağlam 

mühitin formalaşmasına və inkişafına hərtərəfli köməklik göstərməlidir. Xalq 

üçün olan hakimiyyət məhz bu qaydada fəaliyyət göstərir. Xalqın iradəsinə 

məhəl qoymadan hakimiyyəti qəsb edənlər isə heç vaxt əsl demokratik 

prinsiplərin yaşamasına, fəaliyüyət göstərməsinə razı ola bilməzlər. Onlar məhz 

surroqat demokratiya şəraiti yaratmağa qayğı göstərirlər. 

   Hakimiyyətə gəlmiş siyasətçilər demokratiyanın bərqərar olması, zəfər  

çalması üçün məsuliyyət daşımalıdırlar. Ona görə də demokratiyanın 

işləməsinin mühüm şərtlərindən biri siyasətçilər tərəfindən özünə nəzarətin və 

özünü məhdudlaşdırmanın başa düşülməsidir. Demokratik prinsiplərin, insan 

haqlarının hansısa biri pozulursa, bu, hökmən zəncirvari reaksiya xarakteri alır. 

İlkin pozğun hərəkət sonrakı əxlaqsızlıqlara yol açır, ədəbsiz ehtirasların 

coşmasına şərait yaradır. Əgər seçkilər pozulursa, xalqın iradəsinə məhəl 

qoymamağın ifadəsi kimi seçki nəticələri saxtalaşdırılırsa, bu yolla hakimiyyətə 

gələn qüvvə demokratiyanın fasadına toxunmasa da, bəlkə ona hətta yeni üzlük 

çəksə də, onun daxilini boş anbar binasına döndərir. Belə anbara isə hər cür tör-

töküntüləri yığmaq olar. Seçkilərdə başlanan qanun pozğunluqları digər iri 

miqyaslı pozuntulara da yol aşır.  Korrupsiya, rüşvət tarlası böyüyür, bu 

eybəcərlik məmurların qulluq imtiyazlarına çevrilir. Lakin demokratiya heç də 

təkcə seçki demək deyildir, hökumət xalqın rəyinə qulaq asmalıdır. Xalqın 

etirazına özündən razılıq əsasında yanaşılmamalıdır, seçkidə qazqnılmış 

qələbədən (seçki  keçirildikdə isə, bu, Pirrin qələbəsini yada salır) eyforiyaya  

qapılmamaqla, hökumət seysmoqraf dəqiqliyi ilə onu müvafiq qaydada qəbu 

etməyi bacarmalı, sərbəst toplaşmaq azadlığının həyata keçməsinə, adamların öz 

fikrini azad şəkildə ifadə etmələrinə şərait yaratmalıdır. 

   Demokratiya birinci növbədə qanunun aliliyinə əsaslanır, belə qayda 

pozulursa, deməli, onun mahiyyəti də sıradan çıxır. Bunu müşahidə edən xalqda 

demokratiyaya inam itir, bəzən hədəfi səhv salan adamlar hətta ona lənət 

yağdırmaqdan da çəkinmirlər. Ümidsizlik hesabına onun həyati qüvvələrinə 

güvənmək hissi də bütünlüklə ölür. 

Uinstion Çörçill vaxilə özünəməxsus bir ironiya ilə demişdi ki, 

«Demokratiya pis quruluşdur, lakin bəşəriyyət ondan yaxşı nəyisə icad 

etməmişdir». Demokratik prinsiplərə ciddi riayət edildikdə, istənilən cəmiyyəti 


29 

 

öz uğurları ilə sevindirir. Demokratiya heç də hansısa ötəri fayda, zərurət 



hesabına meydana gəlmir, ona görə də öz mövcudluğunda və inkişafında zaman 

məhdudiyyətinə məruz qalmamalıdır. İnsan haqlarına bütünlüklə cavab verən, 

cəmiyyət üzvləri arasında azadlığı və bərabərliyi real olaraq təmin edən bu 

quruluş elan edildiyi andan öz fəaliyyətini dayandırmamalı, ona fasilə 

verməməlidir. Demokratiyanın başlanğıcı olur, lakin onun heç vaxt sonu 

olmamalıdır. Ona son qoymaq onun qəbrini qazmaq deməkdir. Madam de Stal 

Napoleonu «azadlığın qəbirqazanı» adlandırırdı, XXI əsrin başlanğıcı isə yəqin 

ki, bu mübariz qadını dəhşətə gətirərdi. Demokratiyanın fəaliyyəti dayandıqda, 

əslində, idarəçilik öz məzmunundan məhrum olur. Pərdələnmiş anarxiya 

başlanır. Axı velosiped də daimi hərəkətdə olmalıdır, dayandıqda hökmən 

yıxılır. 

Bu elə bir quruluşdur ki, imitasiyanı, maskalanmağı sevmir, onda hər şey 

dalğalanan bayraq kimi açıq görünməlidir. Burada zahiri görünüş yaratmağa da 

ehtiyac duyulmamalıdır. Onun prinsiplərinin düzəlişə ehtiyac duymadan, 

dəqiqliklə həyata keçməsi təmin edildikdə, insanlar dövlətin idarə olunmasına 

geniş cəlb olunurlar, onun fəaliyyətinə nəzarət etmək hüququna yiyələnirlər. 

Xalq həmin prinsipləri pozanları, xalqın etimadından sui-istifadə edənləri və ya 

özlərinin layiq olmadıqlarını aşkara çıxaranları, nəinki vəzifələrindən qovmaq , 

hətta  hökuməti bütünlüklə dəyişdirmək hüququna yiyələnir. Hakimiyyətin 

həqiqi bölgüsü üçün nəzərdə tutulan rıçaqlar xalqa bu səlahiyyətlərdən istifadə 

etmək üçün əlverişli şərait yaradır. Çünki bu rıçaqlar hansısa hakimiyyət 

qolunun sui-istifadə etməsinə yol verməmək üçün onun qarşısını almaq və əkslik 

gücünə malikdir. 

Demokratiyanın pozulması ağır nəticələrə səbəb olur, avtokratik 

hakimiyyət yaranır, onun isə diktaturaya keçmək imkanları xeyli genişlənir. Tam 

pozulma ilə isə oxlokratiyanın – kütlənin, yığnağın xaosdan xəbər verən 

hakimiyyəti meydana gəlir. Bu vaxt əslində cəmiyyətin idarə olunmaması, 

anarxiya dövrü başlayır. 

Ona görə də demokratiyanı müvəqqəti hal hesab edənlər, ona öz xəbis 

məqsədlərini həyata keçirmək üçün vasitə kimi baxanlar, bu nəcib prisiplərə 

qarşı görünməmiş xəyanət yolunu tuturlar. Demokratiya heç də ehtirasları 

müəyyən müddətə sakitləşdirmək imkanı hesab edilməməlidir, interim – aralıq 

dövrü kimi qəbul edilməməlidir. Onu Redyard Kiplinqin «su barışığı» kimi də 

güman etmək ağılsızlıqdır. Böyük, taqətdən salan quraqlıq baş verəndə butun 

vəhşi heyvanlar yeganə su mənbəyinin yanına toplaşırlar. Maral balaları 

leopardlarla birlikdə su içir, ilanlar qabanları sancmırlar. Əvvəlki düşmənçilik 

dəhşətli zərurət nəticəsində yaddan çıxır və beləliklə, qısa müddətə «su barışığı» 

yaranır. Demokratiya hansısa bir ağrını azaltmaq üçün istifadə edilən həb 

deyildir, cəmiyyətin sağlamlığına təminat verən və fasiləsiz axan dirilik suyudur. 

Axı insan da digər məməlilər kimi qida çatışmamazlığından daha çox 

susuzluqdan, bədənin suyunu itirməsindən əziyyət çəkir və hətta ölümlə 

üzləşməli olur. Demokratiya da təkcə insan haqlarına, söz və vicdan azadlığına, 



30 

 

etiraz etmək hüququna təminat vermir, həm də insanları xofdan, qorxudan və 



çox hallarda ehtiyacdan azad edir. 

Demokratiyanın qalib gəldiyi ölkələr nəhəng inkişaf yoluna qədəm 

qoymuşlar. Bunu biz Amerika Birləşmiş Ştatlarının, İngiltərənin, ikinci Dunya 

Müharibəsindən məğlub və viran qalmış şəkildə çıxmış Yaponiyanın və 

Almaniyanın, habelə 1948-ci ildə ağır şəraitdə və yandırılmış torpağı andıran bir 

məkanda yenicə öz müstəqil dövlətini qurmağa başlayan İsrailin timsalında 

aydın görürük. 

      Göründüyü kimi, demokratiyanın potensialı cox böyükdür, bunu, 

həmin quruluşu öz təntənəsinə çatdıran ölkələrin və xalqların təcrübəsi bir daha 

təsdiq edir. Demokratiya yalnız inkişaf etdikcə zəfər çalır, özünə məxsus nəcib 

xüsusiyyətləri daha geniş surətdə nümayiş etdirməyə başlayır. Marksizmin 

dövlətin taleyi barədəki utopik proqnozundan fərqli olaraq, inkişaf heç də 

demokratiyanın yoxa şıxmasına səbəb olmur, onu ölümə məhkum etmir. Elmi 

kommunizm təliminə görə, dövlət öz inkişafının son mərhələsində ölməyə doğru 

gedir. Demokratiya isə əksinə, böyüdükcə, cəmiyyətin yeni areallarına hakim 

kəsildikcə, daha böyük ölməzlik qazanır. Onun tam ölümü yalnız totalitar 

cəmiyyətlərdə mövcud olur, avtoritar quruluşlarda isə bu sistem əzabverici ağır 

xəstəliyə məruz qalır. Totalitar dövlətlərdə demokratiya qəbirdə gizlədilirsə, 

avtoritar idarəşilikdə getdikcə zəifləməyə, qüvvəsini itirməyə, taqətdən düşməyə 

başlayır. Arzu olunan islahatlara bağlanan ümidlər də puç olur, çünki avtoritar 

hakimiyyət heç vaxt demokratiyanın genişlənməsi qayğısna qalmır, əksinə , 

şaqren dərisi kimi onu gödəltməyə çalışır, demokratiya ərazisni bütünlüklə işğal 

etmək iştahı, bir an da olsun onu rahat buraxmır. 

      İnsan lap qədim dövrlərdən tərəqqiyə can atmış, təkamül prosesində 



Yüklə 3,87 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   54




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə