Həyata nüfuz anı Demokratiyanın ibrətamiz erkən tarixinə baxış



Yüklə 3,87 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə5/54
tarix28.12.2016
ölçüsü3,87 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   54

özünü də dəyişdirməyə, ağıllı məxluqa cevrilməyə nail olmuşdur. Axı daş əsri 

heç də daşların yoxa şıxması ilə başa çatmamışdır, əksinə, insanların nisbətən 

mükəmməl alətlərdən istifadə etməsi, daha yaxşı həyat tərzinə nail olmaq istəyi 

hesabına bu era arxada qalmışdır. Müasir insanın bu məsələdə öz ibtidai 

əcdadından öyrənməsi pis olmazdı. Demokratiyanın tərəqqisi isə onun daha 

yüksək səviyyəsi ola bilər, deməli, insanlar, cəmiyyət onun daha da inkişaf 

etdirilməsinə can atmalıdır, onu öldümək cəhdi isə ən azı ağıllı insanin daş 

dövrünə, sürü şəklindəki həyat tərzinə qayıtmaq cəhdinə bənzəyərdi.  

 

 

 



Təbabət və insan bədəninin mikroflorası 

 

Həyat, əhatəsində olduğumuz mühit qarşımıza çıxardığı hadisələr və insanlarla 



bizə çox şeyi dərk etməkdə,  bir qədər əvvəl müəmmalı qalan suallara cavab tapmaqda 

heç də az əhəmiyyəti olmayan köməklik göstərir. Aldığımız biliklərlə yanaşı, bu 

təcrübələr öz növbəsində idrakımızı gücləndirir, zənginləşdirir.  

Birbaşa mətləbə keçməmişdən əvvəl uzun müddət məni düşünməyə vadar edən, 

təbiətindəki sirlərə bələd olmaq sahəsindəki sönməyən maraq, həm də bu yazını 


31 

 

qələmə almaqda müəyyən şəkildə səbəb rolunu oynayan bir insan barədə bəzi 



fikirlərimi bölüşmək istərdim. Onun xatirəsi dostlar, ünsiyyətdə olduğu bir çox 

adamlar üçün bu gün də əsasən ehtiramla yad edilir. Bir tələbə yoldaşımız səimiyyəti 

ilə qəlbləri fəth etməyi bacarırdı. Onda nəsə bir cəzbedici xüsusiyyət var idi, bu da onun 

başqalarına xidmət göstərməyə  hazır olması ilə əlaqədar idi. Təsadüfi deyil ki, bəziləri 

onu hətta günün “alter ego” – su, «başqa mən»i hesab edirdi. O, heç yaxın olmadığı 

adamlara kömək etmək üçün hansısa bir fədakarlıq göstərməyə də hazır idi. Bir sözlə, 

altruistlərə xas olan bir qaydada istənilən əziyyətlərə qatlaşmaqdan çəkinmirdi. 

Lakin, elə təsəvvür yaranmasın ki, onu mələk kimi təqdim etmək istəyirəm. 

Başqaları kimi o da qüsurlardan bütünlüklə xali deyildi. Təbiətindəki hövsələsizlik, 

bəzən hətta elə bir səbəb olmadan özündən çıxma onun barəsindəki təsəvvürü 

korlayırdı. Ona xas olan tündməcazlıq, fransız dilində olduqca hədəfi vuran bir 

idiomda ifadə olunur: s’emporter comme une soupe au lait, hərfi tərcümədə bu «su 

şorbası kimi qızışan (başqa sözlə, köpüb, daşan)» mənasını verir. Onun da bu 

xüsusiyyəti, bal dolu çəlləyə bir qaşıq qətran qatmaqla, bu balın dadını və rəngini 

korlamağa bənzəyirdi. Onun elə bir əsas olmadan hədyanlığı, yaxınlarını da ondan 

uzaqlaşdırırdı. Onunla olan yaxşı münasibətin üzərindən tez-tez səmum yelləri əsirdi, 

təəssüf ki, heç bu məcranı dəyişmirdi, çay dənizdə öz mövcudluğunu itirən kimi, onun 

nisbətən gənc yaşında dünyasını dəyişməsi də yalnız bu konstrastlıq nümayişinə son 

qoydu.  

   Xasiyyətindəki belə qütbvari dəyişikliklərə heç kəs nə cavab, nə izah tapa 

bilirdi. Yalnız müalicə həkiminin söhbəti bizi bəzi şeylərdən agah etdi. Uzun müddət o, 

mədə xorasından əziyyət çəkir və bunu çoxlarından gizlədirmiş. Davranışındakı 

əllaməliklər də yəqin ki, bu fəsadla bağlı imiş. Bu cəhət bizə məlum olduqda, ona 

güzəştə gedə bilmədiyimizə görə özümüzü qınamağa başladıq. Bəlkə də belə sərt 

reaksiyamızla onun taleyinə tuşlanan güllənin atılmasının bir müddətə də olsun 

qarşısını almaq əvəzinə, bu atəşin baş tutmasının və məhvedici olmasının 

sürətləndirilməsində biz də iştirak etmişdik.  

Axı bəzi xəstəliklər, bəlkə də onların əksəriyyəti insanların şüuruna, hissiyyatına 

təsir etməmiş qalmır, çolaq adamın büdrəmə ehtimalı artan kimi, elə xəstələrin də 

psixiki durumunda neqativ xassəli dəyişiklik əmələ gəlir, onlar səbirsiz olur, özündən 

çıxmaq üçün hansısa bir səbəb axtarmağa da elə bir ehtiyac duymur, bu yolla aldadıcı 

qaydada öz ağrısını azaltmağa çalışırlar. Bəzi xəstələrdə isə sağlam olan yaxın 

adamlarına qarşı müəyyən paxıllıq hissi yaranır, bu «sağlamları» öz xəstəliyində 

günahkar sayır,  təxəyyülündə də olsa, onları edama məhkum etməkdə tez ötüb keçən 

bir təsəlli tapır. Bu zavallılar bilmirlər ki, dünyada tam sağlam adam yoxdur, 

diaqnostika elə inkişaf etmişdir ki, istənilən fərddə hansısa bir xəstəliyi tapmaq 

mümkündür. Bibliyanın «Ekkleziast» kitabının müddəalarına müəyyən qədər 

əsaslanaraq, böyük alman filosofu İmmanuel Kant göstərirdi ki, möhkəm sağlamlığa 

can atmaq da yaxşı fayda vermir, sağlamlığına tam arxayın olan adamlar bir qayda 

olaraq yaramaz, əxlaqsız hərəkətlərə yol verirlər. 

   Gec də olsa, mərhum dostumuzun «əsəb tutmalarına» müəyyən bir izah tapa 

bildik. Həm də onunla təsəlli tapırıq ki, onun nəcib xüsusiyyətləri xarakterindəki 

neqativ cəhətlərə tam üstün gəlirdi. Əgər qədim yunan mifologiyasında dostluq rəmzi 


32 

 

sayılan Orest və Pilad həm də yaxın qohum idilərsə, tələbə yoldaşımız tam yad 



adamlarla dostluq edirdi, əgər Pilad dayısı oğlu Orestə görə, o, məhkəməyə gəlib 

çıxmasa, edama məhkum edilməyə hazır idisə, mərhum dostumuz başqaları naminə öz 

üzərinə olduqca ağır yükü də götürməkdən çəkinmirdi. Nələrdən agah olsaq da, onun 

xatirəsi qarşısındakı qəbahətimizi heç cür özümüzə bağışlaya bilməyəcəyik. 

Azacıq dərinə nüfuz etdikdə görürsən ki, təkcə dərk edilən, sistemləşdirilən və 

müalicə yolları, qismən də olsa bilinən xəstəliklər deyil, həyatın gözə görünməyən 

ziddiyyətləri kimi, elə amillər mövcuddur ki, biz bunu nəzərə almasaq da, onlar öz 

fəaliyyətlərini dayandırmır, insanın sağlamlığına, həyat tərzinə bu və ya digər dərəcədə 

mühüm təsir göstərmək fürsətini əldən vermirlər.  

Təbabət XXI əsrin başlanğıcında görünməmiş zirvələrə yüksəlmişdir, 

xəstəliklərin daha dərindən öyrənilməsi, müayinə edilməsi imkanları yaranmışdır, 

müalicə sahəsindəki bilik, vasitələr, texniki imkanlar xəstəliklərə qarşı mübarizə 

arealının genişlənməsinə, müalicənin effektliliyinin artmasına şərait yaratmışdır. 

Cərrahiyyə, transplantasiya sahəsindəki yeniliklər, terapiyanın zənginləşməsi bu 

mübarizədə yaxşı qələbələrlə əlamətdar olmuşdur. İndi bədnam xəstəliklər ordusuna 

qarşı elmi cəhətdən sınaqdan çıxmış, ən mükəmməl texnoloji vasitələrlə silahlanmış 

təbabət çıxır. Və onun istedadlı nümayəndələrinə ünvanlanan, mühafizəçi mələklərə 

olan kimi, minnətdarlıq hissi nəcib adamların yaddaşını heç vaxt tərk etmir, bunların 

çoxluğu isə az sayda olan nankorların etinasızlığını da kompensasiya edir. Elə həkimlər 

vardır ki, öz uzun müddətli praktikası dövründə üç nəsli müalicə etmələri ilə öyünə 

bilər, vaxtilə xilas etdiyi uşaqlar sonra ata-anaya, baba-nənəyə çevrilərək, öz 

övladlarının və nəvələrinin səhhəti ilə əlaqədar olaraq yenə də həmin həkimə müraciət 

edirlər. 

Lakin bu o demək deyildir ki, xəstəliklərə qarşı olan qüvvələr öz qəti zəfərini 

bayram edə bilər. Əlbəttə, vaxtilə dəhşətli bəla kimi qiymətləndirilən bir sıra infeksion 

xəstəliklərin yayılmasının qarşısı alınmış, onların müalicəsi daha böyük səmərə 

verməyə başlamışdır. İndi köhnə epidemiyaların yerini yeni meydana gələn növlər 

tutur. AİDS və ya qazanılmış immunodefisit sindromu adlanan xəstəlik Afrikanın bəzi 

ölkələrində az qala XVI əsrdə Avropada «Qara ölümün» - taunun yaratdığına bərabər 

olan bir qorxu haləsi meydana gətirmişdir. Toyuq və ya donuz qripi adlandırılan, 

vaxtaşırı yeniləşən və həm də başqa xüsusiyyətli viruslar geniş miqyaslı epidemiya 

təhlükəsi yaradır. Qloballaşma və adamların geniş kontaktları da öz növbəsində 

pandemiyanın yarnmasına gətirib çıxara bilər.  

Biz öz yaşayışımızda və taleyimizdə baş verən dəyişikliklərə görə məlum olan, 

dərk etməyə qadir olduğumuz dünyanın təsirlərini nəzərə alırıq. Əgər kənd təsərrüfatı 

bitkiləri və onların məhsuldarlığı hər şeydən əvvəl təbiətin təsirinə məruz qalırsa, 

insanlar təkcə təbiətin deyil, həm də cəmiyyətin, dövrün, mühitin təsirindən kənarda 

qala bilmir. İnsan orqanizmi çox mürəkkəb olduğu kimi, əslində ayrıca planeti andırır 

və ona təsir edən amillər də saysız-hesabsızdır. Əgər Günəşdə baş verən bir partlayış 

insanın sağlamlığını müəyyən edən cəhətlərə, onun əhval-ruhiyyəsinə təsir göstərirsə, 

bizim hələ də bütünlüklə dərk edə bilmədiyimiz amillərin, digər canlı orqanizmlərin 

təsirini heç cür yaddan çıxarmaq, ən başlıcası, inkar etmək mümkün deyildir. İnsan 

orqanizmi təkcə hüceyrələrdən – əzələlərdən, oynaqlardan, sümüklərdən, həmçinin 


33 

 

bədəni qidalandıran qan damarlarından və onların daşıdığı həyatverici mayedən ibarət 



deyildir. Əgər hüceyrələrdəki fermentlərin və ya enzimlərin fəaliyyəti dayansaydı, 

onda metabolizm adlanan maddələr mübadiləsi kəsilərdi. Dar mənada götürdükdə, 

hüceyrə daxilində müəyyən maddələr ona daxil olan andan son məhsulların, məsələn, 

zülalların, qlükozaların və sairənin əmələ gəlməsini təmin edən aralıq mübadiləsi 

mümkün olmazdı. Bu bioloji katalizator orqanizmdə maddələrin çevrilməsini həyata 

keçirməklə, maddələr mübadiləsini istiqamətləndirir və nizamlayır. Ona görə də 

hüceyrələrdə olan çox saydakı biokimyəvi reaksiyaları nəhəng sayda müxtəlif 

fermentlər həyata keçirir. Fermentlərin çoxu canlı hüceyrələrdən alındığına görə 

ferment preparatlar təbabətdə, yeyinti və yüngül sənaye sahələrində tətbiq olunur.  

    Bəzi alimlərə görə dünyada həyat  dörd milyard il bundan əvvəl yaranmışdır 

və bu Marsda baş vermişdir. Həmin vaxt Marsda oksigen çox idi, Yer səthində isə 

oksigen çox az idi və həm də quru hissə Yer səthinin 2-3 faizini təşkil edirdi, qalan hissə 

isə su ilə örtülü idi. Yer üzərində həyatın başlanğıcı kosmosun köməyi ilə baş 

vermişdir. Kosmosdan gələn meteoritlər özlərilə həytın başlanğıcı hesab edilən 

mikroorqanizmləri də gətirmişlər. Bu günlərrdə( 29 avqust 2013-cü ildə) amerikan 

biokimyaçısı Stiven Bennerin tədqiqatının belə bir nəticəsi elan olunmuşdur ki, Yer 

üzərində həyatın mənbəyi rolunu Mars planeti oynamışdır. Marsdan gələn meteoritlər 

özləri ilə Yer səthinə həyat üçün lazım olan “tikinti materiallarını” gətirmişlər. Üç 

milyard il əvvəl Marsda mövcud olan həyat hüceyrələri meteoritlər vasitəsi ilə Yer 

üzərinə gəlib düşmüşlər. Həmin hüceyrələr  Yer üzərindəki bütün canlıların, o 

cümlədən insanın özünün mənşəyinə çevrilmişdir.  

Canlıların bədənindəki kiçik hüceyrələr molekulları saxlayan kisəciklərdir. 

Hüceyrənin nüvəsindəki molekula amin turşularından ibarətdir. Bu nuklein turşusu və 

ya bizə DNK ( DNA yaxd da DNT) kimi məlumdur, bu isə dezoksiribonuklein turşusu 

deməkdir. Nüvə iki yerə bölünür, sonra da hüceyrə özü bölünür. Nüvədəki çöpcüklər 

xromosomlar adlanır, onlar irsiyyət daşıyıcılarına, başqa sözlə genlərə malikdirlər. 

DNK insan genomu olmaqla irsiyyət ötürücülüyündə mühüm rol oynayır. Hüceyrənin 

tarixi əslində həyatın təkamülünün tarixidir.  

İnsan bədəni adlanan meşə, həm də onun ətrafı mikroorqanizmlər adlanan 

«bitkilərlə» doludur, onlar əsasən bir hüceyrəli orqanizmlər olmaqla, bakteriyalardan, 

mikroskopik göbələklərdən və viruslardan ibarətdir. Mikroorqnazimlər növlərinin 

nəhəng müxtəlifliyi ilə seçilir. Ağlasığmauan miqdarın tiraniyasının öhdəsindən 

gəlmək də çox çətindir. Onlar ümumiyyətlə, təbiətdəki maddələrin dövriyyəsində 

böyük rol oynayır, həm də fermentlər kimi yeyinti və mikrobiologiya sənayesində 

istifadə olunurlar. Patogen mikroorqanizmlər isə bitkilərin, heyvanların və insanların 

xəstəliklərini əmələ gətirir. Göründüyü kimi, mikroorqanizmlər insan bədəni üçün heç 

də hüceyrələrdən geri qalmayan əhəmiyyətə malikdir, lakin həm də bədəndə müəyyən 

xəstəliklərin yaranmasında rol oynamaqla, onlar müəyyən bir bəla mənbəyi hesab 

olunur. Buradan belə nəticəyə gəlmək olur ki, mikroorqanizmlər ambivalet – ikili 

xüsusiyyətə malikdir, insan bədəni üçün həm dostdur, həm də düşməndir 

Ümumiyyətlə, insan bədəni uzun müddət bir sirli aləm olaraq qalmışdı və 

təbabət sahəsində çalışan dahilər öz təlimləri, icadları ilə bu naməlum dünyanın bir sıra 

cəhətlərini kəşf edə bilmiş və bu biliklər müalicə işinin sərəncamına verilmişdir. 


34 

 

Təbabət başlanğıcdan və ilk inkişaf dövrlərindən əsasən empirizmlə qidalanmış, 



təcrübənin biliyin yeganə həqiqi mənbəyi olması ideyasını əsas götürməklə, utancaq 

addımlarını atmışdır. Ona görə də xəstəliklərin gözə görünən, anlaşılan simptomları 

əsasən ön plana çəkilirdi. Sonrakı dövrlərdə isə digər sahələrdə olduğu kimi, burada da 

rasionalizm üstün mövqelərə yiyələnməyə başladı.  

Təbabət, insanların sağlamlığının qoruyub saxlamağa, xəstəliklər barədə 

xəbərdarlıq edilməsinə və onların müalicəsinə yönəldilmiş elmi və praktiki fəaliyyət 

sahəsi hesab olunur. Bir çox əsrlər ərzində bu sahə yalnız təcrübə əsasında müalicə 

yolları və vasitələrini toplamış, onlar xalq təbabətinin əsasını təşkil etmişdir. Tarixin 

atası sayılan Herodot özünün məşhur «Tarix» kitabında yazırdı ki, Assuriyada xəstənin 

çarpayısını şəhərin baş meydanına qoyuldular. Meydandan gəlib keçənlər xəstəyə öz 

başlarına gələnlərdən danışıb, məsləhətlər verirdilər və bu nəsihətlər xəstəliyin 

sağalmasına köməklik göstərirdi. İlkin daha inkişaf etmiş sivilizasiyalarda digər elmlər 

təşəkkül tapmağa başladığı kimi, təbabət də elmi relslər üzərinə keçməyə başladı. 

Qədim dünyadakı həkim sənətinin zirvəsini, bu sahənin pioneri sayılan 

Hippokratın fəaliyəti təşkil edir. Bizim eradan əvvəl V-IV əsrlərdə yaşamış qədim 

yunan həkimi Hippokrat antik təbabəti ilk dəfə islahata uğratmışdı. Onun bu 

fəaliyyətini b.e.ə. VI əsrdə Afinanın siyasi sistemini islahata məruz qoymuş, yeddi 

müdrikdən biri hesab olunan Solonun nəcib işi ilə müqayisə edilə bilər. Qədim 

yunanlar cəmiyyətin, onun üzvlərinin sağlamlığına qayğı göstərmələri ilə seçilirdilər. 

Təsadüfi deyildir ki, təbabətin əhəmiyyətini nəzərə alaraq öz mifologiyalarındakı 

allahlar arasında həkimlik allahı Asklepiyə də pərəstiş qaydasında yanaşırdılar (Qədim 

romalılar isə digər mifoloji personajlar kimi, onun da adını dəyişdirib, Eskulap 

adlandırırdılar). Mifologiyasında həkimlik edən allahın mövcudluğunu etiraf edən bir 

xalq hökmən onun inqilabı qaydada inkişafına qayğı göstərməli idi və göstərdi.  

Hippokratın əsərlərində təsvir edilənlər kliniki təbabətin sonrakı inkişafının 

əsasını qoymaqla, orqanizmin bütövlüyü barədəki anlayışı, xəstə və onun müalicəsinə 

fərdi yanaşma qaydasını irəli sürürdü. Müalicədə üç tərəfin – xəstəliyin, həkimin və 

xəstənin iştirak etdiyini təsdiq etməklə, müalicənin uğurlu nəticəsinin, xəstənin həkimə 

köməklik göstərməsi ilə baş verdiyini vurğulayırdı. Anamnezi – xəstəliyin inkişafı 

barədəki və digər əlaqədar məlumatların məcmuu kimi xəstəliyin diaqnozu, müalicəsi 

və profilaktikası üçün istifadə edilən bir metod kimi praktikaya daxil etmişdi. Bundan 

əlavə o, xəstəliyin səbəbləri barədə təlimin müəllifi hesab olunur. Onun adı həkimin 

yüksək mənəvi siması və etik davranışının nümunəsi kimi qəbul edildiyindən, 

həkimlər bu sənət üzrə işləməyə başlamamışdan əvvəl «Hippokrat andı»nı içirlər, onu 

pozmaq bu müqəddəs sənətə xəyanət etmək kimi qiymətləndirilir.  

Bizim eranın II əsrində yaşamış romalı Qalen antik təbabətin anlayışlarını 

sistemləşdirmişdi. Doqquz əsr sonra İbn Sina buna mühüm əlavvələr etmişdi. Onun 

«Həkimlik elminin kanonu» kitabı Avropada böyük əks-səda doğurmuşdu. Qalenə 

gəldikdə, onun sistemi Yeni tarixin əvvəllərinə qədər təbabətdə hökmranlıq etmişdi. 

Qladiatorların cərrahı olan Qalen böyük təcrübə əldə etməklə, ilk dəfə olaraq bütöv 

insan orqanizminin anatomik – fizioloji təsvirini vermişdi,     anatomiya və 

fiziologiyanın elmi diaqnostikanın, müalicənin və profilaktikanın  əsası olduğunu 

bildirmişdi. O, damarlarda havanın cərəyan etməsi barədəki yanlış fikirləri rədd edib, 


35 

 

orada qanın axdığını tibb elminə daxil etmişdi. İngilis həkimi, müasir fiziologiyaın və 



embriologiyanın banisi olan Uilyam Harvey (1578-1657-ci illər) qan dövranının böyük 

və kiçik dairələrini təsvir etdi, qan barədə təlimini işləyib hazırladı.  

Sonrakı tibbi kəşflər, praktikanın təkmilləşməsi bu dahi insanların yaratdıqları 

möhkəm əsaslar üzərində meydana çıxmaqla, təbabətin inkişafına müəyyən ardıcıllıq 

verdi.  

Müasir dövrdə isə tibb elmi və praktikası qarşısında daha böyük vəzifələr, hələ 

də bağlı qalan sirlərin açılması işi durur. Təəssüf ki, elmi axtarışların mikroorqnazimlər 

aləminə müdaxiləsi də zəif getmişdir. Yalnız son onilliklərdə gen mühəndisliyinin 

nailiyyətləri gözə görünməyən, lakin insan üçün nəhəng əhəmiyyətə malik olan 

təəccüblü, sıx məskunlaşmış mikroorqnazimlər dünyasına kiçik də olsa, pəncərə 

açmağa imkan verdi. Kainatın öyrənilməsi çətin və mürəkkəb olduğu kimi, insan 

bədəni də məchul sayılan sirlərlə doludur. Bizim daxilimizdə və ətrafımızda 

bakteriyalar, göbələklər və viruslar dünyası  məskunlaşmışdır. Alimlər bunu 

«mikrobiom» adlandırırlar. Onların ağlasığmayan çoxluğuna görə belə bir qənaətə 

gəlmək olar ki, Yer kürəsi isnanlara, heyvanlara, quşlara, həşəratlara məxsus olmaqdan 

daha çox məhz bakteriyalar planeti hesab edilməlidir. Doğrudan da Yer kürəsi 

əhalisinin sayı 7 milyard olduğu halda, təkcə bir insan bədənində sayı on trilyonlarla 

ölçülən mikroorqanizmlər vardır. Onların planetdəki sayının isə həddi bilinməyən bir 

rəqəmlə də ifadə etmək olduqca çətin işdir. Yer üzündə insan sakinləri ilə bakteriya 

sakinləri arasında birincinin ziyanına olan belə nəhəng say fərqinə görə, planetimizi 

daha çox bakteriyalar məkanı adlandırmaq olardı.  Sualtı dünyanın məşhur 

tədqiqatçısı, fransız alimi Jak İv Kusto da Yer kürəsinin əsas hissəsini okeanlar və 

dənizlər təşkil etdiyinə görə, planetimizi «Su kürəsi» adlandırmağı təklif edirdi. 

Bakteriya məkanı titulu kimi, belə adlanmanın özü də xeyli dərəcədə həqiqətə uyğun 

olardı.  

Son 150 il ərzində tibb elmi və praktikası nə qədər inkişaf etsə də, mikrobiom 

əsasən qalın naməlumluq dumanı arxasında gizlənmiş olaraq qalmışdır, onun tədqiq 

edilməsi sahəsindəki işlər məhz buna görə güclü təkan təsiri bağışlayır və belə kəşflər 

təbabətə olduqca böyük fayda verə bilər. İndi alimlər anlayırlar ki, mikroblar insanın 

nəinki düşməni, həm də onun müttəfiqi ola bilər. Mikroorqanizmin düşmən kimi 

qiymtləndirilməsinə gəldikdə, latın dilində “virus” sözü «zəhər» mənasını verir. 

İnsan bədənində mikrofloranın tarazlığı mühüm əhəmiyyətə malik olduğundan, 

alimlər ona nəzarət etməyi öyrənmək istəyirlər. Bu məqsədlə yüzlərlə növdəki 

mikroorqanizmlərin xüsusiyyətlərini aşkar etməyə can atırlar. Əsas hədəf isə heç də bu 

deyildir, virusların və bakteriyaların hansısa bir qatilinin törədicisini tapmaq daha 

vacib vəzifə hesab olunur.  

İndiyə qədər belə bir təsəvvür hakim kəsilmişdir ki, insan yalnız hüceyrələrin 

məcmuudur, insan bədəni onlardan düzəlir. Bu hüceyrələrin sayı 10 trilyondan 

yuxarıdır, lakin bu rəqəmə 100 trilyon hüceyəni də əlavə etmək lazımdır, axırıncılar 

insan bədənində məskunlaşan mikroorqanizmlərdən ibarətdir. Buradan belə bir 

nəticəyə gəlmək olar ki, tədqiq edilən insan ona bilavasitə məxsus olan hüceyrələrin 10 

faizini özününkü hesab edir. Deməli, güzgüyə baxan hər kəs yalnız hüceyrələrin 



36 

 

birlikdə təşkil etdiyi on faizdən əmələ gələn bədəni müşahidə etmək imkanına malik 



olur.  

Müasir dövrdə, irsiyyət nəzəriyyəsinə, genlərin təsirinə maraq böyük 

olduğundan, bu irsiyyət daşıyıcılarının miqdarı da az əhəmiyyətli məsələ deyildir. 

İnsan orqanizmində genlərin sayı təqribən 21 mindir. Bu rəqəmin üzərinə insan 

bədənində məskunlaşan 8 milyon geni də əlavə etmək lazımdır və onlar insan 

bədənindəki mikroorqanizmlərdən ibarətdir. Axırıncılar heç də həyat səhnəsindəki 

laqeyd statistlər olmayıb, böyük fəaliyyət subyektləridir. Onlardan çoxu qidanı həzm 

etməkdə, immun sistemimizi möhkəmləndirməkdə, genləri işə salmaqda və 

«dayandırmaqda» bizə kömək edirlər – bir sözlə, yaşamağımıza köməklik göstərirlər. 

Burada ingilis şairi Con Donnun yazdığı «heç bir insan özünə qapılmış ada deyildir. 

Hər bir insan materikin bir hissəsidir» kimi müdrik sözlər necə də yerinə düşür. Heç də 

təsadüfi deyildir ki, Nobel mükafatı laureatı, amerikan yazıçısı Ernest Heminquey 

özünün «Zənglər kimin üçün çalınır» romanına bu kəlamı epiqraf kimi seçmişdi. 

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, insan genomunun öyrənilməsinə böyük ümidlər 

bəslənsə də, bu tədqiqatlar gözlənilənlərin əksinə, heç də yeni müalicə metodlarının 

meydana çıxmasına gətirib çıxarmadı. Onlar, nəzəri cəhətdən mikroorqanizmlərin ayrı-

ayrı qruplarını idarə etmək üsullarını tapmağa kömək etməlidir. Mikrobiomu tədqiq 

etmək lazımdır ki, diabet və həddən artıq kökəlmə prblemlərini həll etmək mümkün 

olsun.  

İnsan mikrobiomunun xəritələşdirilməsi təbabət üçün nəhəng fayda verə bilər. 

Tədqiqatlar göstərir ki, hər bir adam yalnız ona məxsus olan unikal mikrofloraya 

malikdir. Ayrıca bir adamın mikroflorasının xarakteristikaları arasındakı fərq onun 

fərdi qida rejimindən, ailəsinin tərkibindən, xəstəliyinin tarixindən, milli və regional 

mənsubluğunun xüsusiyyətlərindən asılıdır. Bura həm də çox sayda başqa xüsusiyyətli 

faktorları da əlavə etmək olar və onların hamısı bu və ya digər dərəcədə rol oynamamış 

qalmır. Məsələn, insanın bağırsaqlarında bəzi elə bakteriyalar məskunlaşa bilər ki, onlar 

bir sıra dərman preparatlarının müalicə effektinin xarakterini, ümumiyyətlə dəyişdirər, 

elə edə bilər ki, həmin dərman preparatı neytrallaşsın, təsirsizə çevrilsin. Əgər xəstənin 

fərdi mikrobiomu öyrənilsə, bu vaxt dərmanın seçilməsi, heç şübhəsiz, xeyli 

sürətlənəcək və onun təsiri daha səmərəli olacaqdır.  

Yaxşı cəhət orasındadır ki, son vaxtlar arıq hətta mütəxəssis olmayanlar da 

mikrobiom haqqında müəyyən məlumatlara yiyələnmişlər. Bəzi tədqiqatlar bu 

məsələyə marağı xeyli artırmışdır. Vaşinqton universitetinin apardığı bir tədqiqatın, 

həddən artıq kökəlmə ilə bağırsaqların mikroflorasının keyfiyyəti arasındakı əlaqəni 

müəyyən etməsi, buna misal ola bilər. Tədqiqat aşkar etdi ki, izafi çəkidən əziyyət 

çəkən siçanların bağırsaqlarında bir növ, arıq siçanlarınkında isə tam başqa növ 

bakteriyalar vardır. Onları eyni dieta ilə yemləyirdilər, lakin birinci qrup qidadan daha 

çox kalori mənimsəyirdi və bu vaxt xeyli piy yığırdı. Eyni vəziyyət insan orqanizmində 

də baş verir. Aydın oldu ki, nəyə görə çox sayda adam yeməyin adicə iyindən 



Yüklə 3,87 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   54




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə