Həyata nüfuz anı Demokratiyanın ibrətamiz erkən tarixinə baxış



Yüklə 3,87 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə9/54
tarix28.12.2016
ölçüsü3,87 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   54

Hollandiyadan bir kisə kartof gətirmiş və onun öz ölkəsində becərilməsinin təşkilinə 


56 

 

nail olmuşdu. Yaxud, başqa bir maraqlı misal. Prussiya kralı Böyük Fridrix (II Fridrix) 



1750-ci ildə tikdirdiyi San-Susi sarayının ətrafında kartof əkdirmişdi və onun 

məhsulunu güya qorumaq məqsədilə gündüzlər plantasiyaya xüsusi mühafizəçilər 

qoymuşdu, lakin gecə düşən kimi həmin mühafizəçilər öz postlarını tərk edirdilər. 

Qonşuluqda yaşayan ailələr bu ərzağa kralın ciddi qayğı göstərməsini nəzərə alıb, 

gecələr əkinləri qazır və kartofu evlərinə daşıyırdılar. Sonra həmin ailələr özləri 

canfəşanlıqla kartof becərməyə başladılar və bu bitki Prussiyada, bütün Almaniyada 

geniş yayıldı.  

Əkinçiliyə yüksək diqqət verilməsi Mərkəzi və Cənubi Amerikada 

heyvandarlığın təşəkkül tapmasına da digər amillərlə yanaşı mane olmuşdu. 

Meksikada yalnız üç heyvan növü – arı, hinduşqa və ətindən istifadə edilməsi üçün it 

əhilləşdirilmişdi. Peruda və digər ölkələrdə lamanın əhliləşdirilməsi də tam başa 

çatdırılmamışdı. Ona görə də Mərkəzi və Cənubi Amerikalıların süfrəsində bitkiçilik 

məhsulları müstəsna əhəmiyyət daşıyırdı. Burada vəhşi heyvan aləmi də nisbətən 

kasad olduğundan Şimali Amerikadakından fərqli olaraq ovçuluq da iknişaf 

etməmişdi. Şimali Amerikadakı vəhşi sürülərdəki tərkib sayı milyonlara çatan 

bizonların hansısa bir nümunəsinə burada rast gəlmək mümkün deyildi, onlardan əsər-

əlamət də yox idi. Şimali Amerikanın özündə də vəhşi heyvan növləri o qədər çox 

deyildi. Bəziləri səhvən mustanqı oradakı vəhşi at hesab edirlər, mustanq isə 

avropalıların oraya gətirdiyi ev atlarının vəhşiləşmiş növü idi. Onlar sahiblərindən 

uzaq düşdükdə preriyalarda yaşayırdılar. Mustanqlar əsasən ov obyekti hesab 

olunurdu, onun ətindən və dərisindən istifadə edirdilər. Ona görə də demək olar ki, bu 

növ məhv edilmişdir. 

   Qoşqu heyvanlarının mövcud olmamasına görə hindu tayfalarına təkər də 

məlum deyildi. Cənubi Amerikanın uca dağ ərazilərində bütün yüklər adamların 

belində daşınırdı. Yalnız ispanların işğalından sonra Mərkəzi və Cənubi Amerikaya at, 

mal-qara gətirildi. 1519-cu ildə Meksika sahilinə çıxan Ernan Kortesin silahlı dəstəsini 

ilk dəfə görən atsteklər bu vaxtadək görmədkləri odlu silahdan deyil, onların mindiyi 

və tuzem əhalinin ilk dəfə görduyu atlardan daha çox qorxmuşdular. Belə bir rəvayət 

də vardır ki, 1531-ci ildə Fransisko Pisarronun qoşunu Perunu işğal edəndə, qulluq 

göstərmək istəyən yerli əhali yem kimi onların atlarının qabağına ət qoymuşdular.  

Hinduların əkinçilikdəki nailiyyətləri birdən-birə meydana gəlməmişdi, uzun 

dövrün təcrübəsinə əsaslanırdı. Həmin ölkələrdə heyvandarlıq mövcud olmadığından, 

ət və süd məhsulları da yox idi və maddi həyat sakinləri əkinçiliklə daha ciddi məşğul 

olmağa məcbur edirdi. Axı bitkiçilik məhsulları olmasaydı, onlar dəhşətli aclıqla üzləşə 

bilərdilər. Ona görə də bu ərazilərin sakinləri bitkiçiliyə, torpağın becərilməsinə xüsusi 

qayğı göstərirdilər. Empirik idrak hesabına onlar əkinçilik mədəniyyəti elementlərinə 

də yiyələnmişdilər, torpağın münbitliyinin məhsuldarlığa necə təsir göstərdiyini 

anlayırdılar və onu artırmaq qayğısına qalmaq üçün bəzi tədbirlər düşünüb həyata 

keçirirdilər. 1620-ci ilin payızında Massaçusets körfəszinə cəlib çıxan puritan ingilislər 

burada «Yeni Plimut» koloniyasını yaratdılar. Onlar qonşuluqda yaşayan hindularda 

ilk dəfə qırmızı, yaşıl, sarı rəngdə olan qarğıdalı dənələrini görmüşdülər.   

Hindular dostluq münasibətlərinə görə yeni sakinlərə bir qədər qarğıdalı 

toxumu vermişdilər və birinci ili bitki xam torpaqda yaxşı məhsul verdi. İkinci ilin 


57 

 

səpininidən sonra cücərtilər çox seyrək alındı, hinduların əkinlərində isə bitki sıxlığı 



əvvəlki tək yaxşı idi. Bunun səbəbini öyrənmək istədikdə, hindular onlardan torpağa nə 

qədər balıq verdiklərini soruşduqda, ingilislər bildirdilər ki, onlar bunu etməmişlər, 

okeandan tutduqları balıqları öz qidaları üçün istehlak etmişlər. Hindular izah etdilər 

ki, münbitliyi bərpa etmək üçün (əlbəttə, termin onlara məlum deyildi), torpağa 

hökmən balıq verilməlidir və onların özləri tutduqları balığın bir hissəsi ilə məhz belə 

davranırlar. Fosforun nə olduğunu bilməyən tuzem əhali əkin torpağına balıq 

basdırmaqla onu fosforla zənginləşdirirdilər. Bu barədə həmin koloniyanın 

qubernatoru olmuş Uilyam Bredford özünün «Plimut plantasiyasının tarixi» kitabında 

geniş bəhs edir. 1607-ci ildə Virciniyadakı ilk ingilis kolonisti, həmin koloniyanın 

qubernatoru olmuş Con Smit də iki il sonra İngiltərəyə qayıtdıqda yazdığı «Həqiqi 

açıqlamalar» kitabında da, bu məsələyə toxunur. Bu həmin Con Smitdir ki, hindular 

tərəfindən əsir götürülüb, edam edilmək qorxusu altında olduqda hindu başçısının qızı 

Pokahontasın yalvarışı hesabına əfv edilmiş və azadlığa buraxılmışdı.  

Qədim əkinçilər həm Asiyada (xüsusən Çində və Vyetnamda), həm də Cənubi 

Amerikada (xüsusən Peruda) terras əkinçiliyini tətbiq etmişdilər. Dağlıq ərazilərdə bu 

əkinçilik metodu olduqca səmərəli hesab olunur və dağ yamaclarındakı torpaqları 

sürüşmədən və münbit qatlarını yuyulub eroziyaya uğramaqdan qoruyur. Terraslarda 

hətta suvarma tətbiq edildikdə, düyü plantasiyaları isə bunsuz ötüşə bilməz, 

torpaqların dağılmasının, əkin dövriyyəsini tərk etməsinin qarşısı alınır. Çox təəssüf ki, 

Qafqazda buna ehtiyac olduğu halda, terras əkinçiliyi tətbiq olunmur, hətta bu azmış 

kimi, dağ yamacları da düzənlik sahələri kimi şumlanır və becərilir, heç olmazsa, onun 

köndələninə şumlanmasına da əhəmiyyət verilmir. Ona görə də sürüşmə və torpağın 

eroziyaya uğraması bu ərazilərdə nadir hal hesab olunmur.  

Meksikada isə sərt yamaclardakı torpaqları daim əkin dövriyyəsində saxlamaq 

üçün daha qayğıkeş üsula üstünlük verilir. Buradakı ucu yonulmuş ağac payaları ilə 

(buna qazma ağacı deyilir) rütubətli torpaqda xırda deşik açılır və bura iki qarğıdalı 

toxumu qoyulur. Həmin sahələrdə qartıdalı bitkilərinin sıxlığı və plantasiyanın 

becərilmə səviyyəsi göz oxşayır. Burada ümumiyyətlə nəinki traktorla şumlamaya, heç 

bellə qazılmaya da yol verilmir. Dağlıq ərazidə kasad olan münbit torpağa belə qayğıya 

yalnız həsəd aparmaq olar. Meksikalı əkinçilər bu metodla təkcə yüksək məhsul 

almırlar, həm də öz başlıca kapitallarını – münbit torpaqlarını qoruyub saxlaırlar.  

İbtidai insanın əkinçiliyə keçməsi də məhz həyati tələbatdan meydana gəlmişdi. 

Ovçuluq, meyvə, kök və toxum yığma getdikcə artan insan kütləsinin qida ilə 

qarantiyalı təminatına zəmin yarada bilmirdi. Bu səbəbdən tez-tez dəhşətli ərzaq qıtlığı, 

ölümcül aclıq qorxusu yaranırdı. Ona görə də bəşəriyyətin qədim əcdadları əkinçiliyə 

və heyvandarlığa keçdilər, bu insan zəhməti tələb edən istehsal sahələri əvvəlki 

məşğuliyyətə nisbətən tələbatı ödəməkdə daha əlverişli hesab olunurdu. Lakin aclıq 

min illər boyu heç də bütünlüklə yoxa çıxa bilmədi. Heyvandarlıqla məşğul olmaq 

üçün ibtidai insan vəhşi heyvan balasını tapdıqda, onu öz yaşayış məskəninə gətirib 

böyüdür, bu yolla mal-qara bəslənilməsinə keçirdi. Əkinçiliyin bünövrəsi isə, yığılan 

toxumlar ehtiyat üçün saxlandıqda cücərdiyindən, ondan mədəni bitkiçilik, başqa sözlə 

bitkilərin becərilməsi, onların artıq özləri tərəfindən istehsal edilən məhsullarından 

istifadə olunması qaydası yarandı. Beləliklə, isnanlar ovçuluq və qida toplamaq yolu ilə 


58 

 

özünü təmin etməyin tez-tez baş verən uğursuzluq risqindən azad olub, öz əlinin 



zəhməti ilə becərdiyi və hasilə gətirdiyi məhsuldan istifadəyə keçdi.  

Qədim insanlar torpaqların becərilməsində heç də səhvlərdən də xali deyildilər. 

Mesopotamiyada çox isti iqlimə görə suvarma tətbiq edilmədən, geniş irriqasiya 

şəbəkəsi yaradılmadan əkinçilik mümkün deyildi. Həmin ərazidə yaz və yay çox isti 

keçirdi, aprel ayında artıq arpa biçilirdi. Lakin suvarma texnqologiyası primitiv 

xarakter daşıdığından burada torpaqların geniş miqyasda və sürətlə şoranlaşması baş 

verdi. İzafi suvarmadan sonra qızmar günəşin hesabına sürətlə buxarlanma getdikdə, 

torpaqdakı məsamələr vasitəsilə ona hopmuş su yuxarı qalxır və duzu özu ilə torpağın 

səthinə çıxarıb onu şoranlaşdırırdı, münbitliyini azaldır, məhsul verməsini heçə 

endirirdi. Tarixçilərin rəyinə görə, Assuriya dövləti geniş torpaq sahələrinin 

şoranlaşması hesabına ciddi iqtisadi tənəzzülə uğradı və iqtisadi iflas onun hərbi 

qüdrətini də zəiflətdiyindən bizim eradan əvvəlki VII əsrinin başlanğıcında Midiya  və 

Babilistan tərəfindən məğlub edilməklə, tarix səhnəsindən birdəfəlik silindi. 

Bədbəxtlikdən bu hadisə XX əsrin ikinci yarısının son onilliklərində də təkrar olundu. 

Axı tarix iki dəfə təkrar olunur, birinci dəfə faciə kimi, ikinci dəfə isə fars kimi. İraqda 

keyfiyyətsiz tikilən irriqasiya şəbəkəsi və digər aqrotexniki nöqsanlar torpaqların xeyli 

dərəcədə şoranlaşmasına və əkin dövriyyəsindən çıxmasına yol açdı və əkinçilik ciddi 

problemlərlə üzləşdi. Əgər İraqdakı bol xurma bağları olmasaydı (Dünyadakı xurma 

istehsalının 70 faizi bu ölkənin payına düşür), Səddam Hüseynin rejimi dövründə İraq 

əhalisi müdhiş aclıqla üzləşərdi. Yaxud, bizim eranın 250-900-cü illərində Meksikada 

mövcud olmuş mayya xalqı tropik meşələri təmizləyib, kənd təsərrüfatı ilə məşğul 

olurdu. Yağış suyunu yığmaq üçün onlar çox sayda rezervuarlar tikmişdilər. Lakin 

mayya sivilizasiyası tənəzzülə uğradı, güman edilir ki, uzun müddət davam edən 

quraqlıq bu xalqı fəlakətə uğratdı. 

İraqla bir regionda yerləşən və ərazisinin xeyli hissəsini səhralıq təşkil edən 

İsraildə isə yüksək əkinçilik mədəniyyəti hesabına nəinki heç bir ərzaq qıtlığı hiss 

olunmur, əksinə, bu ölkə öz yaxın qonşularına subtropik meyvə satır, dünya bazarına 

başqa əkinçilik məhsulları da çıxarır. Burada kəskin su qıtlığı mövcuddur və İsrail öz 

ərazisində subartezian quyularının qazılmasına qadağa qoymuşdur, belə quyular 

yalnız işğal edilmiş ərazilərdə qazılır ki, yerin təkindəki su ehtiyatı gələcək nəsillər 

üçün saxlansın. Bu ölkənin ərazisində də qızmar günəş istisinin mövcudluğuna görə 

suvarmasız əkinçilik aparmaq mümkün deyildir və burada suyun qıtlığı və yüksək  

aqrotexnologiya tələbləri nəzərə alınaraq damla qaydasında suvarma aparılması geniş 

tətbiq edilir. Sudan qənaətlə istifadə, bitkinin optimal rütubətlə təmin edilməsi, bol və 

keyfiyyətli məhsul alınmasına şərait yaradır. Damla suvarması həm də alaq otlarına 

qarşı mübarizə aparmaq üçün əmək və maliyyə xərcinin sərf edilməsinin qarşısını alır 

və bu, məhsulun maya dəyərinin də yüksəlməsinə imkan vermir.  

Bibliyada göstərildiyi kimi, Allah Moiseyə demişdi ki, sizi münbit torpağa 

gətirmişəm, bu torpaqda çaylar və bulaqlar vardır, burada buğda və arpa, üzüm, əncir, 

nar, zeytun və bal istehsal edə bilərsiniz. Moiseyin Xanaana göndərdiyi casusllar bunun 

həqiqət olduğunu söylədilər. Onlar bu torpağa üzüm yetişən vaxt qədəm basmışdılar, 

qayıdarkən bir üzüm salxımı çox ağır olduğundan, dirəkdən asıb, iki adam onu 

çiyinlərində gətirmişdi. Onlar buranı yəhudi dilində «Üzüm salxımı» mənasını verən 


59 

 

Eşkol vadisi adlandırmışdılar. İndi mübaliğəsiz demək lazımdır ki, İsrail ərazisi 



bütövlükdə bol məhsulun rəmzi hesab edilən Eşkol vadisi adlana bilər.  

   Bəşəriyyətin əkinçilik təcrübəsi barədə fraqmentar qaydada da olsa söhbət 

aparıldı. Lakin torpağın mahiyyəti, onun xüsusiyyətləri, əkinçilik metodları barədə bir 

qədər geniş məlumata ehtiyac vardır.  

Torpaq Yerin litosferasının (torpaq qabığı və mantiyanın yuxarı hissəsi daxil 

olmaqla Yerin zahiri «bərk» sferası) səth təbəqəsi olmaqla münbitliyə, çox funksiyalı 

heterogen açıq struktur sistemə malikdir, dağ süxurlarının aşınması və orqanizmlərin 

fəaliyyəti nəticəsində əmələ gəlir. Torpaq biosfera, hidrosfera və Yerin atmosferi 

arxasındakı qarşılıqlı fəaliyyəti xüsusi təbii membran kimi nizamlayır. 

Torpaq Yer atmosferi tərkibinin mühüm nizamlayıcısı rolunda çıxış edir. Bu 

torpaq mikroorqanizmlərinin fəaliyyətindən irəli gəlir, onlar nəhəng miqyaslarda 

müxtəlif qazlar – azot və onun oksidini, metanı və digər uçan birləşmələri istehsal 

edirlər. Bu qazların əksəriyyəti «istixana effekti» əmələ gətirir və ozon təbəqəsini 

dağıdır, bu isə Yer kürəsində iqlimin dəyişməsinə gətirib çıxarır. 

Torpaq Yerin səthindəki, Yerin altındakı suların və Yerin hidrosferasının 

tərkibinə və xassələrinə mühüm təsir göstərir. Torpaq təbəqələrindən keçən su ondan 

kimyəvi elementlərin xüsusi dəstini götürür, su toplama əraziləri üçün  bu, xarakterik 

hal sayılır. Torpaq səthinin pozulması suyun keyfiyyətinin dəyişilməsində də özünü 

büruzə verir. 

Torpaq Yer kürəsinin quru hissəsinin səth təbəqəsi olmaqla canlı və ölü 

orqanizmlərin (bitkiçiliyin, heyvandarlığın və mikroorqanizmlərin) təsiri altında dağ 

süxurlarının dəyişilməsi, Günəş istisi və atmosfer yağıntılarının bilavasitə təsir 

göstərməsi nəticəsində əmələ gəlmişdir. Torpaq tam şəkildə xüsusi təbii varlıq hesab 

olunur, yalnız özünə məxsus olan quruluşa, tərkibə və xassələrə malikdir. Torpağın ən 

mühüm xüsusiyyəti onun münbitliyidir, başqa sözlə, bitkilərin böyüməsini və inkişafını 

təmin etmə qabiliyyətidir. Bitki isə yeganə canlıdır ki, torpaqdan mənimsədiyi qeyri-

üzvi maddələri Günəş enerjisinin və suyun köməkliyi ilə üzvi maddəyə çevirir və canlı 

aləmin yaşamasında mühüm amil rolunu oynayır. Elm bu sahədə çox çalışsa da, suni 

qaydada qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddə yaratmaq sahəsində hələ də olduqca 

utancaq addımlarını atır.  

Torpağın münbitliyi onun keyfiyyətini xarakterizə edən əsas göstəricidir. 

Torpağın bu qabiliyyəti mədəni bitkilərə məskunluq  mühiti, həyatın Yer faktorlarının 

(su, qida maddələri, torpaq havasının təmin edilməsinin mənbəyi və vasitəçisi) iqtisadi 

funksiyasını yerinə yetirən kimi xidmət edir. Münbitlik torpağın bitkiləri 

qidalandırmaq üçün zəruri olan kifayət miqdardakı qida maddələrinə və su ehtiyatına 

malik olmasıdır. Torpağın təbii münbitliyi uzun müddət davam edən torpaq əmələ 

gəlməsi prosesinin nəticəsidir. Onun fiziki, kimyəvi, bioloji xassələri ilə xarakterizə 

olunmaqla, Yerin iqlim xüsusiyyətləri ilə də sıx bağlıdır.  

Torpağın iqtisadi münbitliyi isə cəmiyyətin məhsuldar qüvvələrinin inkişafı 

prosesində insanın fəaliyyəti nəticəsində yaranır. Əkinçiliyin başlıca vəzifəsi kompleks 

aqrotexniki, meliorasiya, təşkilati və iqtisadi tədbirlərin həyata keçirilməsi yolu ilə 

torpağın təbii münbitliyinin iqtisadi münbitliyə çevrilməsidir, bu isə əkinçiliyin 

ratsional sisteminin tətbiq edilməsi deməkdir.  


60 

 

Yaşıl bitkilər torpağın münbitliyindən istifadə etmək, başqa sözlə, torpaqdan 



suyu, qidanın kül elementlərini və azotu mənimsəmək, atmosferdən karbon qazını 

assimlyasiya etmək, Günəşin kinetik enerjisini tutmaqla dəyişdirmək və nəticədə qeyri-

üzvi maddələri üzvi maddələrə çevirmək, başqa sözlə, zülallar. nişasta, şəkərlər, piylər 

və digər maddələr yaratmaq qabiliyyətinə malikdir. Bu maddələr müxtəlif bitkiçilik 

məhsullarının tərkibinə daxildir. Bitkilər torpaqdan qida maddələrini mənimsəməklə 

onun münbitliyini azaltdığından, onu bərpa etmək zərurəti meydana gəlir. 

Ümumiyyətlə, torpağın münbitliyi sabit şəkildə qalmır, müxtəlif təsirlər altında 

dəyişilməyə məruz qalır. Bir qayda olaraq, iqlimin, relyefin, ilkin torpaq əmələ gətirən 

süxurun, mikroorqanizmlərin, bitkilərin və heyvanların fəaliyyətlərindən torpağın 

xüsusiyyətləri asılı olur. 

  Torpaq təbii cisim olub, Yer səthində biotik, abiotik və antropogen faktorların 

uzun müddətli təsiri ilə meydana gəlir, bərk mineral və üzvi hissələrdən, spesifik 

genetik-morfoloji əlamətlərə, xassələrə malik olur və onlar da bitkilərin böyüməsi və 

inkişafı üçün müvafiq şəraitlər yaradır. İstənilən substrat sistemi bitkinin «toxumdan 

toxum qədər» böyüməsini və inkişafını təmin etməklə torpaq adlanır. Torpaq horizontu 

onun profilaktik spesifik təbəqəsi olmaqla, torpaq əmələ gətirən proseslərin təsiri 

altında meydana gəlir. Torpaq səthi Yer səthini örtən torpağın məcmuudur. Torpaq 

həm də yüksək dispersiya xüsusiyyəti ilə seçilir, bu xassəsinə görə xeyli dərəcədə 

məsaməliliyə malikdir. Torpağın həcminin 50-60 faizini və kütləsinin 90-97 faizini 

mineral komponentlər təşkil edir. Torpaq nə qədər yaşlıdırsa, onun mineral tərkibi 

yarandığı süxurun tərkibindən daha ciddi surətdə fərqlənir. Minerallar süxurun 

aşınması və torpaq əmələ gəlməsi gedişində qalıq material olmaqla, ilkin adını daşıyır. 

Torpaq həmçinin ikinci dərəcəli mineralları da öz tərkibinə daxil edir, onlar isə ilkin 

mineralların kimyəvi dəyişilməsi nəticəsində meydana gəlir.  

Karbonatlar torpaqda böyük rol oynayır. Quraqlıq regionlarda bəzən torpaqda 

tez həll olunan duzlar yığışır. Dənəvərli tərkibinə görə torpaq suyu saxlamaq, bir neçə 

mineralı bir yerə yığışmasına şərait yaratmaq qabiliyyətinə malik olur. Ağır (gilli) 

torpaqlarda isə havanı saxlamaq qabiliyyətində problemlər ola bilər. Yüngül (qumlu) 

torpaqlarda başqa, su rejimi ilə əlaqədar çətinliklər yaranır. 

Torpağın üzvi hissəsi onun saxladığı üzvi maddələrin miqdarından asılıdır. 

Torflu torpaqlarda bu göstərici yüksək olur. Üzvi maddələrin tərkibinə bitki və heyvan 

qalıqları kimi humus adlanan bəzi kimyəvi birləşmələr də daxil olur. Humin və fulvo 

turşularındakı karbonun nisbəti torpağın humus vəziyyətinin mühüm göstəricisi hesab 

olunur. Humus latınca torpaq deməkdir, bitki və heyvan qalıqlarının biokimyəvi 

çevrilməsi nəticəsində əmələ gələn çürüntü olmaqla, torpağın üzvi hissəsini əmələ 

gətirir. Humusun miqdarı torpağın münbitlik göstəricisidir. Humus turşularının əmələ 

gəlməsi prosesində əsasən torpaqdakı mikroorqanizmlərdən yaranan fermentlər iştirak 

edirlər. Torpaqda humusun miqdarı 2.5-3.5 faizdən az olmur, 2 faizdən az olduqda isə 

torpaq «ölü» sayılır. Humus çox olduqca torpağın münbitliyi artır. 

Torpağın strukturu onun bərk hissəsindən və məsaməli məkanından ibarət olan 

fiziki quruluşdur. Torpaqda əlaqəli və sərbəst suyu fərqləndirirlər. Əlaqəli su Yerin 

cazibə qüvvəsi qanununa tabedir. Əlaqəli su kimyəvi cəhətdən bir sıra mineralların 



61 

 

tərkibinə daxil olur. Əlaqəli suyu fiziki cəhətdən torpaq səthi enerjisinin qüvvəsi 



saxlayır. 

Torpağın səthinə rütubət düşdükdə əvvəlcə çölün rütubət tutumu vəziyyətinə 

qədər torpağın su ilə doyması baş verir. Sonra isə doymuş təbəqələr vasitəsilə kapilyar 

olmayan buruqlarla filtrasiya baş verir. Torpağa daxil olan rütubət öz yolunda 

aşağıdakı su keçirən təbəqə ilə qarşılaşdıqda, torpağın daxilində həmin səthin üstü ilə 

onun enişi istiqamətinə müvafiq olaraq irəliləyir. Torpağın su udma kompleksi mühüm 

əhəmiyyətə malikdir.  

Torpaqdakı hava müxtəlif qazların qarışığından ibarət olur, bura oksigen, 

karbonat turşusu,metan və onun homoloqları, hidrogen, hidrogen-kükürd və azot 

daxildir.  

Torpaqda həmçinin orqanizmlər yaşayır, o çox sayda mikroorqnaizmlər üçün 

yaşayış mühiti rolunu oynayır. Bakteriyalara yosunlar, göbələklər, torpağın sularında 

məskunlaşan birhüceyrəli orqanizmlər daxildir. Axı torpaq həm də mikrosu hövzələri 

sistemidir.  

Torpaq örtüyünün strukturu – nisbətən kiçik ərazidəki torpaqların məkanda 

qanunauyğun şəkildə yerləşməsidir.  

Torpağı əmələ gətirən faktorlara təbii mühitin sistemləri: torpaq əmələ gətirən 

süxurlar, iqlim, canlı və ölmüş orqanizmlər, yerin yaşı və relyefi, həmçinin torpağın 

yaranmasına mühüm təsir göstərən antropogen fəaliyyət daxildir.  

Torpağın tipi, torpaq əmələ gətirmə rejimləri prosesləri ilə şərtlənən xassələrin 

ümumiliyi ilə xarakterizə olunur. Torpaqların müxtəlif növləri isə bütün torpaq 

profilinin dənəvər tərkibi ilə müəyyən oolunur.  

Torpaqların coğrafi cəhətdən yayılmasında iqlim ciddi faktor hesab olunur. İqlim 

torpağın əmələ gəlməsində də mühüm rol oynayır, xeyli dərəcədə Günəşdən Yer 

səthinin qəbul etdiyi enerjinin miqdarı ilə müəyyən edilir. Vyetnam sahilinə yaxın ada-

qayalar əlverili istilik və rütubət rejiminə malik olduğuna görə meşə örtüyünə 

bürünmüşdür, bu da həmin qaydalarda torpağın əmələ gəlməsinin intensiv qaydada 

getdiyinə dəlalət edir. Torpağın istilik və su rejimləri torpaqda gedən bütün fiziki, 

kimyəvi, bioloji proseslərin xarakterinə və intensivliyinə təsir göstərir. Dağ süxurlarının 

aşınması, kimyəvi reaksiyaların intensivliyi, torpaq məhlulunun qıtlığı, bərk və maye 

fazaların nisbəti, qazların mənimsənilməsi baş verir. Hidrotermik şəraitlər 

bakteriyaların biokimyəvi fəaliyyətlərinin intensivliyinə, üzvi qalıqların parçalamasının 

sürətinə və orqanizmlərin həyat fəaliyyətinə təsir göstərir.  

Öz biokütləsinə görə torpaq (Yerin quru hissəsi) okeanı, demək olar ki, 700 dəfə 

ötüb keçir, baxmayaraq ki, quru hissəyə Yer səthinin 1/3-dən azı düşür. 

Torpaq əlbəttə ki, böyük iqtisadi əhəmiyyətə malikdir. Dünyanın istənilən 

dövlətinin mühüm sərvəti olmaqla, torpaq üzərində və torpaqda bəşəriyyətin qida 

məhsullarının 90 faizi istehsal edilir. Torpağın deqradisiyası, münbitliyinin kəskin 

sürətdə aşağı düşməsi məhsul qıtlığı, aclıqla müşayiət olunur, dövlətlərin 

yoxsullaşmasına gətirib çıxarır. Torpaqların məhvi bütövlükdə bəşəriyyətin məhvinə 

gətirib çıxara bilər. Hələlk torpağın əliaçıqlığının cüzi bir hissəsini də təklif edən başqa 

heç bir vasitə yoxdur. Elm süni qida maddələri yaratmağa çoxdan cəhd etsə də, elə bir 

ümidverici nəticəyə nail olmamışdır. Bu yaxınlarda İngiltərədə sintetik ət istehsalı 


62 

 

nümunəsi icad edildi, ondan bişirilən bir porsiya bifşteks 30 min funt sterlinqə başa 



gəldi. Belə bədxərcliklə qidalanma bəşəriyyətə olduqca baha başa gələ bilər. Onu da 

qeyd emək lazımdır ki, qida maddələrinin süni yolla kütləvi istehsalı hələlik üfüqdə də 

gözə dəymir.  

Ona görə də hər bir xalq malik olduğu əvəzsiz kapitaldan – torpaqlardan daha 

səmərəliklə istifadə etməyə çalışmalıdır. Kimyaçılar qoy öz axtarışlarını etsinlər, hərdən 

bir öz icadlarını elan etməklə qısa müddətli sensasiya yaratmaqda davam etsinlər. 

Bitkiçilik və heyvandarlıq üzrə olan elmlər, əkinçilik texnologiyaları əhalinin artımını 

nəzərə alaraq inkişaf etməli, kənd təsərrüfatı məhsullarının çoxaldılması üçün yeni 



Yüklə 3,87 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   54




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə