Həyata nüfuz anı Demokratiyanın ibrətamiz erkən tarixinə baxış



Yüklə 3,87 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə2/54
tarix28.12.2016
ölçüsü3,87 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   54
meritus «layiq olan» və qədim yunan sözü olan kratos «hakimiyyət», idarəetmə» 

ifadələrindən yaranmışdır, elə idarəetmə prinsipidir ki, ona müvafiq olaraq 

rəhbər vəzifələri sosial mənşələrindən və maliyyə imkanlarından asılı olmayaraq 

ən qabiliyətli adamlar tutmalıdırlar. Bunu mümkün edən birinci halda, rəhbərlər 

xüsusi himayə edilən istedadlar sırasından təyin edilir. Bu sistem özlüyündə 

aristokratiyaya olduğu kimi, həm də demokratiyaya ziddir. Çünki burada söhbət 

hansısa silkə mənsubluqdan və xalqın hansısa seçimindən deyil, vəzifəyə təyin 

olunmadan gedir. İkinci halda isə, obyektiv olaraq istedadlı və zəhmətsevər 

adamlara ilkin şəraitlərin yaradılmasından gedir. Bu tədbir ona görə vacibdir ki, 

gələcəkdə onlar azad şəraitlər rəqabətində yüksək ictimai vəzifələr tutmaq 

imkanına malik olsunlar.  

Bu termini geniş qaydada istifadəyə ingilis sosioloqu Maykl Yanq  

vermişdir. Onun 1958-ci ildə çapdan çıxmış «Meritokrakratiyanın yüksəlişi» 

(1870-2033-cü illər)» antiutopik əsərində futurist (gələcək) cəmiyyət təsvir edilir, 

həmin sotsiumda ictimai mövqe «intellekt əmsalı» ilə (ingilis dilində IQ – 

“intelligence quotient”)  müəyyən edilir. Sonralar meritokratiya terminində daha 

pozitiv çalarlar meydana gəldi, bundan, imkan bərabərliyinin tərəfdarları 

istifadə etməyə başladılar. Digər sosioloq Deniel Bell özünün 1973-cü ildə 

çapdan çıxmış «Gələcək postindustrial cəmiyyət» kitabında belə güman edir ki, 

meritokratiya bürokratiyanı ləğv etməyə imkan verəcək, həmçinin bütünlükdə 

cəmiyyətin sosial quruluşunu dəyişəcəkdir.  

Meritokratiyanın həyata keçirilməsinə gəldikdə, bir sıra tədqiqatçıların 

rəyinə görə tarixin müəyyən dövrlərində Çin bu məqsədin reallaşmasına daha 

yaxın olmuşdur. Axı Birləşmiş Ştatlarda, İngiltərə, Fransa və Rusiyada da Yeni 

tarix ərzində rəhbər vəzifələrə adamların irəli çəkilməsində və seçilməsində 

meritokratiya elementləri müəyyən yer tutmuşdur, hətta ümumi prinsiplər 

mühitində də öz gücünü göstərə bilmişdir. Çində isə meritokratiya bir aparıcı 

sitem kimi böyük tarixi dövr ərzində mövcud olmuşdur. Sui sülaləsi 

zamanındha imtahanların üç pilləli sistemindən geniş istifadə edilmişdir. Onun 

köməyi ilə imtiyazlara yiyələnmək roluna incəsənəti, konfutsiçiliyi və inzibati 

problemləri digərlərindən daha yaxşı dərk edənlər seçilirdilər. 

   Amerika Birləşmiş Ştatlarında belə bir rəy yayılmışdır ki, artıq orada 

meritokratiya prinsipi həyata keçirilmişdir. Tomas Cefersonun, Abraham 

Linkolnun və Franklin Delano Ruzveltin prezident seçilmələrinə görə bu fikrə 

haqq qazandırmaq olar. Birincinin prezidentliyi dövründə Luiziananın 

Fransadan satın alınması ilə ölkə ərazisi iki dəfə böyümüş, dövlətə xaricdən 

təcavüz imkanları xeyli azalmışdı. Abraham Linkoln ölkənin ərazi bütövlüyünü 

qoruyub saxladı və quldarlığın ləğvinə nail oldu. Franklin Delano Ruzvelt sərt 

iqtisadi tədbirlərin köməyi ilə Böyük Depressiyanın dağıdıcı gücünü azaltdı. 

Ancaq ABŞ prezidentləri içərisində Herbert Klark Huver və Kiçik Corc Buş kimi 



11 

 

«axsaq ördəklər» də olmuşdur. Birincinin prezidentliyi (1929-1933-cü illər) bir 



sıra böyük iqtisadi və sosial böhranlarla müşayiət olunmuşdu. Məhz bu dövrdə 

Böyük Depressiya tüğyan etmişdi. Kiçik Corc Buş isə (2001-2009-cu illərdə) 

Əfqanıstanda və İraqda müharibə başladı, axırıncıda təcavüz üçün prezidentin 

gətirdiyi saxta səbəblər öz təsdiqini tapmadı. Hər iki müharibə ABŞ-a trilyon 

dollarla ölçülən ağır xərclərə başa gəldi.  

  Dünyanın ayrı-ayrı ölkələri meritokratiyanı tətbiq etmələri ilə öyünməsə 

də, onlar da bu nəcib üsluba biganə qalmamışlar. Çində geniş tətbiq edildikdən 

az sonra, ərəb şərqində hakimiyyətə gələn Abbasi xilafətində təhsilə, elmə ciddi 

fikir verildiyi kimi, dövlətin idarə olunmasına istedadlı adamlar cəlb edilirdi, bu 

məsələdə hətta həmin şəxslərin başqa dinə sitayiş etmələrinə də məhəl 

qoyulmurdu. Abbasi xəlifələrinin sarayında öz vəzifəsini uğurla icra edən 

xristianlara və yəhudilərə rast gəlmək təəccüb doğurmurdu. Bu xəlifələr qədim 

yunan fəlsəfəsinin, xüsusən Platonun və Aristotelin əsərlərinin başqa dillərin 

köməyi ilə ərəb dilinə tərcümə edilməsinə böyük diqqət verir, qayğı 

göstərirdilər. Ərəb dilindən isə bu əsərlər İspaniyadakı Kordoba xilafəti 

vasitəsilə başqa dillərə tərcümə edilib, Avropada yayılırdı. Antik biliklərin 

Avropadakı intibahında ərəblərin böyük xidməti danılmazdır. 

Qədim yunan fəlsəfəsindən istifadə edən islam alimləri dini ehkamların 

izah olunmasında ciddi uğurlar qazanmışdılar. Yunan fəlsəfəsi islam biliklərinin 

əsaslandırılmasında əvəzedilməz rol oynayırdı. Ona görə də ərəb şərqində 

Platonun və Aristotelin şöhrəti geniş yayılmışdı və xüsusi məhəbbət əlaməti 

olaraq onların adları ərəb dili qaydalarına yaxınlaşdırıb, dəyişdirilməklə 

«Əflatun» və «Ərəstun» kimi məşhurlaşmışdı.  

  Osmanlı imperiyasının banisi Mehmet Fateh də meritokratiyanın 

tətbiqinə diqqət verərək, sarayındakı imperiya şurasına istedadlı adamları cəlb 

edirdi. Şuranın köməkliyi ilə o, iri imperiyanı məharətlə idarə edirdi. 

  Avropada da Yeni tarixin başlanğıcından saraylara istedadlı adamların 

cəlb olunması dəbi yaranmışdı. XVI əsrin sonu, XVII əsrin əvvəllərində Fransa 

kralı IV Henrinin maliyyə naziri olan Maksimilian Syulli ölkənin maliyyə 

vəziyyətini möhkəmləndirmişdi. XVII  əsrdə Günəş kralı XIV Luinin uzun 

müddət maliyyə naziri işləmiş Jan Batist Kolber merkantimizmin əsasını 

qoymaqla, ölkənin iqtisadiyyatına güclü təkan vermiş, ağır müharibə xərclərinin 

ödənilməsinin öhdəsindən gəlmişdi. İnqilaba qədərki Fransada sonrakı 

dövrlərdə də güclü maliyyə nazirləri Ann-Robert Jak Turqo və Jan Nekler 

fəaliffət göstərmişdilər. Turqo ensiklopediyaya maqələlər yazırdı, sərvətin 

yığılması və bölünməsi barədə məşhur əsərini çap etdirmişdi. İngiltərədə XVI 

əsrdən başlayaraq saray vəzifələrinə görkəmli elm adamları, tədqiqatçılar cəlb 

olunmuşdu. Xəzinə kansleri Frensis Bekaon böyük filosof idi. XVIII əsrdə qısa 

müddətdə faktiki olaraq baş nazir olmş Böyük Uilyam Pitt imperiyanın 

genişlənməsi və möhkəmlənməsi üçün böyük işlər görməklə yanaşı, Demosfenlə 

müqayisə edilən istedadlı natiq idi. XIX əsrdə bir neçə dəfə baş nazir olmuş 

Uilyam Qladston həm də qədim yunan mədəniyyəti üzrə görkəmli mütəxəssis 

hesab olunurdu. Homer erası barədə elmi əsər yazmışdı. Süveyş kanalı 


12 

 

səhmlərinin Misirdən alınmasının təşəbbüsçüsü və icraçısı olan digər baş nazir 



Bencamin Dizraeli bir sıra romanların müəllifi idi. XVIII əsr Rusiyasında 

imperatriça II Yekaterina Qriqori Potyomkin kimi hətta zadəgan olmayan 

istedadlı şəxsləri mühüm dövlət vəzifələrinə gətirmişdi. 

Bəzi ölkələrdə isə meritokratiya pərdəsi altında aparılan ayrı-seçkilik 

siyasəti biabırçı nəticələrə səbəb olurdu. Rozeziyada (indiki Zimbabve 

Respublikası) 1979-cu ilə qədər mövcud olan əmlak və təhsil senzi həmin Afrika 

ölkəsində əhalinin qara rəngli mütləq çoxluğunu praktiki olaraq seçkilərdən 

kənərləşdırmışdı. Belə iyrənc aparteidə haqq qazandırmaq üçün bu ölkənin 

başçısı olan Yan Smit o illərdə fəaliyyət göstərən iyrənc qaydaları öz 

memuarında həyasızcasına meritokratiya sistemi adlandırır.  

Meritokratiya isə geniş mənada daha istedadlıların hakimiyyətidir və bu 

prinsipdən bütöv xalqı əzmək üçün istifadə edilməsi onu gözdən salmaqla 

yanaşı, antihumanist bir addımdır. Əksinə, bu konsepsiyaya uyğun olaraq 

cəmiyyətdə təkamülün gedişində rəhbər vəzifələrə bütün sosial təbəqələrdən 

seçilən ən qabiliyyətli adamların irəli çəkilməsi prinsipi bərqərar olur. 

Meritokratiya elə bir sistemin adıdır ki, burada hakimiyyətə, dövlətin idarə 

olunmasına cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrindən ən görkəmli qabiliyyətlərə malik 

olan adamların irəli çəkilməsi prinsipi hökm surur, ona görə də daha istedadlı 

olanların hakimiyyəti adlanır. Damarlarında axan qana və sərvətə görə 

adamların iri vəzifələrə təyin olunması praktikasına son qoyulur. Demokratik 

quruluşla öyünən respublikalarda isə klanların, tayfaların dövlət vəzifələrini ələ 

keçirmələri hesabına meydan sulamaları yoxa çıxmır. 

Maykl Yanq özünün yuxarıda adı çəkilən kitabında XX-XXI əsrlərin 

sərhədində Britaniya cəmiyyətinin transformasiyasından söhbət açır, bu və digər 

resurslara (sosial, mənşə, var-dövlət, əlaqələr və sairə) malik olmaqla sosial 

ierarxiyada adamın yer tutması ilə şərtlənən klassik sinfi bölünmənin yerinə yeni 

ictimai quruluşun gəlməsini təsvir edir. Bu quruluşda artıq yalnız qabiliyyət və 

intellekt insanın sosial vəziyyətini müəyyən etməklə, daimi layiq olanların 

idarəçiliyi – meritokratiya tətbiq edilir. Layiq olmaq (merrit) bu vaxt intellektin 

(IQ) iki elementi və qüvvələrin qoyuluşunun birləşməsi kimi müəyyən 

edilmişdir.  

Yanq sonrakı dövrdə meritokratiyanın yeni silk ayrı-seçkiliyi yaratmaq 

ehtimalından ehtiyat edərək, onun neqativ cəhətə malik olmasını şişirdir. Müəllif 

bildirir ki, 2033-cü ildə Britaniya cəmiyyətində üsyan qalxmsı nəticəsində 

meritokratiyanın sonu baş verəcəkdir. Üsyan iştirakçıları belə güman edirlər ki, 

hər bir adam həyatının özü tərəfindən idarə olunması üçün imkana malik 

olmalıdır. Ona görə də müəllif gəldiyi bu nəticəyə görə meritokratik cəmiyyətin 

xoşa gəlməyən mənzərəsini təsvir edir. Bu cəmiyyət guya qeyri-bərabərlk və bir 

qrup adamların başqaları üzərində ağalığının yeni formasına çevrilir. İntellekt öz 

insaniliyini, öz humanist başlanğıcını itirir.  

Yanqın bu xəbərdarlıqlarına baxmayaraq, həmin sistemin əhəmiyyəti 

qorunub saxlanıldıdı. Termin sonralar yalnız pozitiv rəngə sahib oldu. Böyük 



13 

 

Britniyadan Sinqapura qədər bir çox ölkələrdə meritokratiyaya can atılmağa 



başlandı. 

Digər müəllif, Amartiya Sen isə qeyd edirdi ki, ləyaqət, layiq olmaq 

mütləq deyil, nisbi anlayışdır. Ləyaqətin meyarları cəmiyyətdə ağalıq edən 

dəyərlərlə müəyyən edilir.  

Məhdudiyyətlərdən, ənənələrdən, xurafatlardan azad olan zəkanın, 

biliyin qeyri-məhdud axtarışı, rasionalizmə və nəhayətsiz olaraq proqressə can 

atmaq, maarifçilik epoxasının ən başlıca irslərindən biri, bəlkə də başlıca irsidir. 

Burada bir ədalətli quruluş kimi meritokratiyanın populyar tərifinin mənşəyi 

özünü büruzə verir. Yalnız öz fəaliyyətində daha yüksək bəhrə verənlər, 

səmərəli fəaliyyətə, daha iri yüksəliş əldə etməyə qabiliyyəti  olanlar sosial 

ierarxiyanın yüksək pillələrində olmalıdırlar. Axı cəmiyyətdə «dəni, alaq otu 

sayılan dəlicə buğdadan» ayıran yeganə vasitə dünyanın geniş tutumda 

mənzərəsini formalaşdıran təhsildir, konkret sahələrdəki bütöv bilik 

universumudur. 

Vaxtilə Platon dövlətin idarə edilməsini filosoflara tapşırmaq zərurətini 

qeyd etmişdi. Konfutsi də öz təlimində həmçinin hakimiyyətdə təhsil görmüş 

hökmdarların olması zərurətini moizə edirdi. Lakin zəka və bilik qazanmaq 

Platonda və Konfutsidə özlüyündə qiymətli hadisələr deyildi, onlar ləyaqət və 

ümumi rifaha nail olmaq kimi anlayışlarla qırılmaz surətdə bağlı idi. Beləliklə, 

Konyutsinin təliminin əsas müddəalarından biri humanizmi, insanı sevməyi, 

rəhimdilliyi ifadə edən «jen» prinsipi idi. Konfutsi  iki prosesin – tərbiyə və 

təhsilin birliyini irəli sürürdü. O, təhsilin məqsədini şəxsiyyətin ruhən yüksəlişi, 

onun yüksək əxlaqi keyfiyyətləri daşıyan nəcib insan idealına qədər 

təkmilləşməsi hesab edirdi. 

Meritokratik cəmiyyətdə hər bir kəs layiq olduğu sosial vəziyyətə 

yiyələnir. Layiq olanların hakimiyyəti, finişdə nəticələrin bərabərliyini ön plana 

çəkən digər təlimdən fərqli olaraq, yarışın startındakı imkanların bərabərliyi 

şüarı ilə çıxış edir. 

Meritokratiyanın əsasında rəqabət durur, cəmiyyətdə yüksək vəziyyətə 

nail olmaq və özünü yüksək həyat keyfiyyəti ilə təmin etmək üçün insan daim öz 

qabiliyyətlərini inkişaf etdirməli və bu sahədə digərlərini ötüb keçməlidir. Lakin 

meritokratiya həm də özündə təhlükə gizlədə bilər, bu sahədə heç də klassik 

aristokratiyadan, oliqarxiyadan və ya tiraniyadan geri qalmaya da bilər. Bu vaxt 

meritokratiya yalnız ideologiya kimi qalır. Bir aspekti də qeyd etmək lazımdır ki, 

onun mütləq, tam şəkildə həyata keçməsinin tarixi nümunələri mövcud deyildir. 

Çünki sosial mənşə, var-dövlət, əlaqələr və başqa resurslar əvvəllərdə olduğu 

kimi yenə də bu və ya digər dərəcədə insanın imkanlarını müəyyən edir və sosial 

pilləkən üzrə onun irəliləməsinə müvafiq qaydada təsir göstərir. 

Orta əsrlərdə Suy sülaləsinin hökmranlığı epoxasında (581-681-ci illər) 

Çində dövlət vəzfəsini tutmaq üçün sərt və mükəmməl imtahan sistemi 

meydana gəldi. Tan epoxasının (618-907-ci illər) sonunda imtahan sistemi daha 

da inkişaf etdirildi, hətta sadə mənşəli, sakin erudisiyalı adamlar dövlət 



14 

 

imtahanlarını müvəffəqiyyətlə vermək hesabına nüfuzlu məmur vəzifəsini 



tumaq imkanı qazanırdılar. 

İmtahan verənlrə üç ciddi sınağa dözmək lazım gəlirdi. Birinci imtahan 

qəza səviyyəsində keçirdi və bir gün davam edirdi. İmtahanı müvəffəqiyyətlə 

verən «itilənmiş istedad» dərəcəsinə layiq görülürdü. Bu dərəcə adama əla 

karyeraya başlamaq imkanı verirdi, o, qəza icra hakimiyyətində kiçik vəzifə tuta 

bilərdi. Üç ildə bir dəfə əyalət səviyyəsində imtahanlar keçirilirdi. Bu imtahanları 

uğurla verən «təmsil edən» dərəcəsini alırdı. Üçüncü, ali imtahan turu ölkənin 

paytaxtında, bu imtahanlar üçün olan xüsusi yerdə keçirilirdi, çox məhdud 

sayda adam burada iştirak etmək hüququ qazanırdı. Adətən paytaxt 

imtahanlarında iştirak etmək üçün dövlət aparatında vəzifə tutmaq istəyən 8-9 

min iddiaçı toplaşırdı. Yalnız çox az sayda adam «təhsildə irəli çıxmış» alim 

dərəcəsi qazanırdı. Yaxşılardan ən yaxşısı isə imperatorun özünün iştirak etdiyi 

imtahan sınağına buraxılırdı. Bu imtahanlarda daha çox fərqlənənlər isə şəxsən 

imperatora təqdim olunmaq hüququ əldə edirdilər. Onlardan çoxu üçün bu 

tədbir həyatın başlıca hadisəsinə çevrilirdi.  

Ümumiyyətlə, Çində təhsilə, bilik almağa böyük diqqət verilirdi. Filosof 

Çjan Tszayın fikrini əsas götürərək keçmiş epoxaların çinlisi daim «təhsil 

vasitəsilə bütün həqiqi olanların meydana gəlməsni və mövcud olmasını dərk 

edirdi, dinc və sakit şəraitdə yaşayırdı». Bu gün də çinlilər artıq həmin köhnə 

arzunu gerçəkliyə çevirmək, reallaşdırmaq imkanına çox yaxınlaşmışlar. Onlar 

başa duşurlər ki, inkişafa nail olmaq mürəkkəb işdir, lakin onu qoruyub 

saxlamaq, böhranlara qurban verməmək daha mürəkkəbdir. Ölkənin 

çiçəklənməsini davam etdirmək üçün dinc inkişaf idealına sarsılmaz sədaqətə , 

ölkədə stabil situasiyanın saxlanmasına xüsusi əhəmiyyət vermək lazımdır. 

Tan sülaləsinin ağalığı dövründə saray imtahanı səma ayı təqviminin 

birinci ayında ölkənin paytaxtı Çanyan (indiki Sian) şəhərində keçirilirdi. İkinci 

ay ərzində isə, imtahanların nəticələri elan edildikdən sonra imperator qalibləri 

parkda təbrik edir və onların şərəfinə ziyafət təşkil edirdi. Belə şərəflənmələrdən 

sonra yenicə «təhsildə irəliləyənlər» dərəcəsini qazananlar şəhərdə gəzintiyə 

çıxmalı idilər. Axı onların çoxu əyalətlərdən gəlmiş adamlar idi. Onlara öz 

adlarını fəxri daş lövhədə nəqş etməyə icazə verilirdi. Müxtəlif sülalələrin 

epoxaları vaxtı həmin şəxslərin işıq üzü görmüş yazılarını hətta bu gün də seyr 

etmək mümkündür.  

Beləliklə, orta əsrlər Çinində meritokratiya prinsipi və «maariflənmişlərin 

hakimiyyəti» mövcud idi. Bu prinsipə əksər sülalələrin hökmranlığı dövründə 

ciddi surətdə riayət olunurdu. Bu prinsipin sferasına daim «təzə qan» axırdı. 

Çinin tarixindən hətta çox saylı hadisələr məlumdur ki, həmin vaxtlarda aşağı 

sosial təbəqələrdən çıxanlar görkəmli dövlət xadimlərinə, islahatçılara, alimlərə 

və müdriklərə çevrilirdilər.  

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, imtahan sistemi kasıb alim adamlar üçün 

dövlətin rifahı naminə xidmət göstərmək imkanı yaradırdı. Nəticədə 

məmurluğun inzibati səviyyəsi də yüksəlirdi. Lakin gec feodalizm dövründə 

imtahan sistemi tənəzzülə uğradı. İmtahan sistemində təmiz konfutsiçilik 


15 

 

təliminə yiyələnməyin yüksək səviyyəsi göstərilməli idi.Həmin dövrdə imtahan 



inşa yazıları bütünlüklə bu təlimin çərçivəsi ilə məhdudlaşdı. Müdriklərin çoxu 

hesab edirdi ki, imtahan sistemi həmin dövrün ziyalılarının bacarıqlarını və 

istedadlarını güclü surətdə boğur. 

Konfutsinin meritokratiya ideyası imperator Çinində dövlət imtahan 

sisteminin tətbiq edilməsinə gətirib çıxardı. Bu sistem, hər bir adama dövlət 

qulluğunu tutmaq, maddi cəhətdən təmin olunmaq və bütün ailəyə iftixar hissi 

qazandırmaq üçün dövlət qulluğuna girməkdən ötrü imtahandan keçməyə 

imkan yaradırdı. Dövlət imtahanlarının Çin sistemi, yəqin ki, öz başlanğıcını 

b.e.ə. 165-ci ildən götürür. Həmin vaxt dövlət qulluqçusu vəzifəsinə 

namizədlərin müəyyən edilməsi üçün imperator onları paytaxta çağırırdı ki, 

orada həm də mənəvi keyfiyyətlər üzrə sınaqdan keçsinlər. Bu sistem daim 

inkişaf edirdi və bir neçə yüz ildən sonra artıq qulluqcu olmaq istəyən hər bir kəs 

dövlət imtahanını verməklə öz qabiliyyətlərini nümayiş etdirməli idi.  

Yüksək vətənpərvərlik və güclü borc hissinə malik olan dövlət 

xadimlərinin tərbiyə olunduğu məktəblərin tətbiq edilməsi konfutsiçiliyin 

nailiyyəti hesab olunmalıdır. Nəticədə konfutsiçilik imperatorun özü tərəfindən 

qəbul olundu. Çin imperiyasının əsasını qoyan imperator Tsin Şi Xuan-di 

Konfutsi təlimini nəinki qəbul etmirdi, hətta onun kitablarını yandırmaq əmrini 

vermiş və bu göstəriş geniş surətdə icra olunmuşdu. Sonrakı imperatorların 

dövründə isə bu təlimə sitayiş edən adamlar feodal aristokratiyanın qalıqlarına 

qarşı səmərəli əksliyə çevrildilər. Çünki həmin qalıqlar imperiya dövlətinin 

birliyinə təhlükə törədərdilər, axı feodalizm pərakəndəliyi mərkəzi dövlət 

hakimiyyətinə heç də rəğbət bəsləmir. 

Digər bir cəhəti də qeyd etmək lazımdır ki, Çin mədəniyyəti yəqin ki, elə 

keyfiyyətlərə  malikdir ki, bu günə qədər özünün qorunub saxlanmasına əsaslı 

qaydada kömək etmişdir, onun yaşıdları və hətta nisbətən cavan sivilizasiyalar 

isə tarix labirintində yoxa çıxmışlar. Söhbət iki nəhəng çayın – Yantszı və 

Huanhonun vadilərindəki düzənliklərdə oturaq kəndli sivilizasiyasının təşəkkul 

tapması və inkişaf etməsindən gedir. Tarixin atası Heredot əgər Misiri «Nilin 

hədiyyəsi» adlandırırdısa, Çini də tam hüquqla bu iki çayın hədiyyəsi hesab 

etmək olar. Əkinçilik çinlilərin başlıca məşğuliyyətinə çevrilmiş, onları torpağa 

və nəticə etibarilə vətənə bağlamışdı. İnsan əkinçiliyi icad edən vaxtdan, burada 

kəndlilər öz yerlərini dəyişmədən bir ərazidə əsasən düyü becərmiş, özünü qida 

ilə təmin etmişdir. Beləliklə, digər bütün sivilizasiyalardan fərqli olaraq Çin heç 

də işğallar və əhalinin miqrasiyası nəticəsində formalaşmamışdır. Çinlilər xırda 

istisnalar nəzərə alınmaqla yeni ərazilər axtarmaq eşqindən uzaq olmuş, 

köçərilərin qüdrəti zəiflədikdən sonra da şimala doğru genişlənmək lüzumuna 

əhəmiyyət verməmişlər. Çin xalqı daimi öz ərazisində yaşamış, başqa xalqlar, 

məsələn, qonşusu Çingiz xan monqolları kimi və ya Meyci inqilabından sonrakı 

yaponlar kimi işğallara meyl etməmişdir. Dünyanın başqa ölkələrinə mühzacirət 

edən çinlilər də daim kompakt yaşamağa üstünlük vermişlər. Onlar reallığı yaxşı 

qiymətləndirməyi bacardıqlarından, illüziya xarakterli şans axtarmaq fikrinə 

düşməmişlər. 


16 

 

Bütün bunlar çinliləri dərk etmək üçün əlahiddə mühüm elementdir, 



çünki bu, mənşələr anlayışını sual altında qoyur. Xalq miqrasiya edən vaxt və 

ölkə işğal nəticəsində anneksiyaya məruz qaldıqda, bir qayda olaraq həmin 

hadisələr xalqın həyatına və düşüncə tərzinə təsir göstərməmiş qalmır, hətta 

güclü müvəqqəti başlanğıc situasiyası yaradır. Belə vəziyyət isə taleyinin 

fərqliliyinə də hörmət bəsləməli olan Çində mövcud olmamışdır.  

Çin mədəniyyətinin özündə də elə cəhətlər vardır ki, onlar tarixi uzun 

ömürlülüyə qeyri-adi xidmət göstərmişdir. Ən vacib cəhət ondan ibarətdir ki, 

Çin özlüyündə yeganə sayılmalı olan yazı sistemini formalaşdırmışdır. İlk 

imperator Tsin Şi Xuan-dinin dövründə yazı unifikasiya edilmişdi, vahid şəklə 

salınmışdı. Bu yazı Avrasiya qitəsinin bütün digər yazı sistemlərind olan kimi 

səsləri ifadə etmir, ideyaların və situasiyaların təqdim edilməsi əsasında işləyir. 

Belə yazı öz növbəsində unikal bir daimilik üçün əsas olmağa xidmət edir. 

Bunun ən parlaq nümunəsi odur ki, çinlilər əslində üç min il ərzində heç siyasi 

sistemlərini də dəyişməmişlər. Bu günə kimi ölkəyə,  şəklini dəyişsə də, daim bir 

partiya rəhbərlik edir. Hazırkı dövrdə bu kommunist partiyasının 

hakimiyyətidir, əvvəllər isə ölkəyə imperiya imtahanlarından keçən adamlar 

rəhbərlik edirdilər və onlar qarovulçulardan tutmuş baş nazirə qədər bütün 

dövlət postlarını tuturdular. 

Fransız Maarifçiliyinin də yüksək qiymətləndirdiyi meritokratiya sistemi 

istənilən çinliyə imkan verirdi ki, imtahanlarda istədiyi qədər dəfə iştirak etsin. 

Nəticədə, Çin Avropadakı intibah dövrünə qədər, qalan bütün dünyadan irəlidə 

idi. Lakin burada da hər şey Alp dağlarının qarı kimi təmiz deyildi. Başqalarına 

nisbətən dövlət qulluqçusunun oğlunun imtahanlarda uğur qazanması daha 

asan idi. Lakin müsbət misallar da az deyildi. Belə məlumatlar vardır ki, hansısa 

kəndin sakinləri bacarıqlı uşağın təhsilinin haqqını birlikdə ödəyirdilər. Deməli, 

icma istedadların yetişdirilməsində birgə iştirak edir, bu yükü ümumilikdə 

daşıyır, bu vaxt çinli üçün vacib sayılan ailə bağlılıgı hissinə də qalib gələ bilirdi. 

Belə sistem daim ölkəyə xidməti, ordenlərin təklif etdiyi adamların ictima 

pilləkəni üzrə irəliləməsi çərçivəsini tətbiq edən fransız feodalizmindən fərqli 

olaraq, ən yaxşı beyinləri təklif edirdi. O vaxtlar həm də «beyinlərin axması» da 

yox idi. Ancaq sonralar Qərbdə də burjuaziyanın yüksəlməsi ilə təhsilin 

əhəmiyyətini başa düşməyə başladılar. 

Yaxşıdan bəhrələnmək qaydası heç də unudulmamışdır. Bu gün Çində 

kimsə öz namizədliyini partiya üzvlüyünə qəbul olunmaq üçün irəli sürdükdə, 

əvvəlcə həmin namizəd barədə üç il ərzində təhqiqat xarakterli öyrənmə gedir. 

Onun ünsiyyətdə olduğu adamlardan, qohumlarından, sinif yoldaşlarından, 



Yüklə 3,87 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   54




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə