Həyata nüfuz anı Demokratiyanın ibrətamiz erkən tarixinə baxış



Yüklə 3,87 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/54
tarix28.12.2016
ölçüsü3,87 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   54

dostlarından, müəllimlərindən sorğu ilə geniş məlumat alınır. Bu vaxt başqa 

iddiaçılar da mövcud olduğundan, kiminsə iradəsinin hökm etməsi deyil, 

namizədlər arasında əsl yarış mühiti özünü göstərir. Bu, heç də rəqabət deyildir, 

çünki rəqabətdə məğlub rəqib az qala məhv edilir, yarışda isə məğlub olan 

sıradan çıxmır, gələcəkdə də öz şansını sınamaq imkanına malik olur. Müsbət 

nəticə əldə edən iddiaçı isə partiya sıralarına qəbul olunur. 



17 

 

Çin Kommunist Partiyasının tərkibində hazırda 82 milyon, başqa sözlə, 



ölkə əhalisinin təqribən 6 faizinə qədər üzv vardır. İmperator epoxasında da 

təqribən həmin nisbətdə dövlət qulluqçusu var idi. Məhz buna görə də Qərb 

demokratiyasının ideyaları Çində kök sala bilmədi. 

Çinlilər tarixlərinin uzunluğu qədər daimiliyə öyrəşmişlər. Çinli üçün 

uzun muddətlilik səmərəliliyin sinonimidir. Bunu da onlar başa düşürlər ki, 

sistem əgər uzun muddət yaxşı işləyirsə, onu niyə dəyişdirmək lazımdır. 

Uzun ömürlülüklə muşayiət olunma, çinlilərdə heç də dəyişikliklərə 

neqativ münasibət bəslənməsinə gətirib çıxarmır. Nə qədər paradoksal görünsə 

də, Çində ona «dostcasına” münasibət bəslənilir. Bu ölkədə nə özünü xilas etmə 

dini, nə cənnət, nə əbədilik mövcud deyildir ki, onlar insanlara cari dövrdə baş 

verən hadisələrin öhdəsindən gəlməyə kömək edə bilsin. Yeganə əbədilik – ilin 

mövsümlərinin dəyişikliyə məruz qalmdan bir-birini əvəz etməsidir. Ona görə 

də təəccüblü deyildir ki, çin fikrinin əsas kitabı «Dəyişikliklər Kitabı» adlanır. 

Kitabda belə bil kəlmə vardır ki, bu, gerçəkliyin dərk edilməsinin altından xətt 

çəkir: yeganə dəyişilməyən şey – həmin dəyişikliklərdir. Avropalılar, başqa 

xalqlar dəyişikliklərə nifrətlə yanaşırlar. Belə bir vaxtda isə çinlilərin 

dəyişikliklərə dostcasına münasibəti onlara imkan verdi ki, XX əsrin ən güclü 

sarsıntılarını yaşamaqla, onları geridə qoysunlar. Ölkədə uzun müddət vətəndaş 

müharibəsi getmiş, Mao Tsze-dunun həyata keçirdiyi «Böyük sıçrayış» və 

«Mədəni inqilab» Çin xalqına ağır həyat itkisi, ondan daha böyük miqyasdakı 

iqtisadi zərbə və sosial problemlərin dərinləşməsi hesabına başa gəlmişdi. Bütün 

bu sınaqlardan sonra Çin xalqı qamətini düzəltmiş, həyatın bütün sahələrində 

həqiqtən də misli görünməmiş nailiyyətlər qazanmağa başlamışdır. Onu da 

yaddan çıxarmaq olmaz ki, digər millətlərin uzun sırasında belə, Çin xalqı heç 

vaxt ayaq üstə möhkəm dayanmaq bacarığını itirməmişdir. 

Son beş min il ərzində uğur və uğursuzluqlar yolu ilə irəliləyən Çin Qərb 

iqtisadçılarının rəyinə görə 2016-cı ildə iqtisadi cəhətdən ən güclü dünya 

dövlətinə çevriləcəkdir. 

Çinli həyatda baş verən təsadüfləri də adi hal hesab edir. Təsadüf 

anlayışına çinlilərin cavabı kəndli mədəniyyətinin cavabıdır: ilin mövsüm 

dəyişikliyinin ritmi qətiyyən pozulmur, qışdan sonra daim yaz gəlir, ancaq heç 

kəs qabaqcadan deyə bilməz ki, bu yaz günəşli və ya yağışlı olacaqdır. 

Təəccüb doğuran cəhətlərdən biri də budur ki, Çində mərkəzi hakimiyyət 

belə regional rəngarəngliyə malik olan bu dərəcədə böyük bir ölkəni qoruyub 

saxlaya bilmişdir. İmperiya kimi təşəkkül tapdıqdan sonra Çinin ərazi 

bütövlüyünə, müvəqqəti işğal illəri nəzərə alınmasa, iki min ildən artıq bir 

müddətdə xələl gəlməmişdir. Bu ərazini heç də nə hərbi qüdrət, nə də iqtisadi 

güc qoruyub saxlamamışdır, onun bütövlüyünü ölkə üçün ümumilikdə vahid 

olan mədəniyyət hifz edib saxlamışdır. Mədəniyyət Çinin tarixən ərazi 

bütövlüyünün başlıca dayağı olmuşdur. 

Çinlilər XIII əsrdə monqolların, XX əsrin birinci yarısında yaponların 

işğallarına məruz qalsalar da, işğalçının mədəniyətini və ya həyat tərzini qəbul 

etməmş, əcdadlarından qalıb, onlara çatan mədəniyyətin həyati hərarətindən güc 


18 

 

alıb, bədbəxtlikləri dəf edərək, ölkənin milli varlığını davam etdirməyə müvəffəq 



olmuşlar. 

Filosof Han Feyə («Han Fey-tszı» kitabına) görə, ölkədə mərkəzi doktrina 

hüququn alimliyi idi. Bu Leqizm fəlsəfəsi idi, bura aristokratiyanın 

kənarlaşdırılması və fərdlərin öyrəndiklərindən, qabiliyyətlərindən və 

təşəbbüslərindən asılı olaraq irəli çəkilməsi yolu ilə çox sayda meritokratiya 

elementləri daxil edilmişdi. Bu dövlət qoşunlarının, idarə etməyə köhnə 

aristokratiya sistemini saxlayan digər ölkələrin ordularını xeyli üstələməsinə 

gətirib çıxardı. İki min illik tarix ərzində leqizm Çin fəlsəfəsinin əsas hissəsi 

olaraq qaldı, ona baxmayaraq ki, sonrakı Tsin sülaləsindən (1644-1911-ci illər) 

sonra o xeyli sadələşdirilmişdi. Lakin meritokratiya idarəetməsi bürokratik 

elementlərlə birlikdə indiyədək Çin dövlətinin təməl daşı olaraq qalır. Bunu 

dövlət qulluğuna standartlaşdırılmış «dövlət imtahanlarından» istifadə 

edilməsində müşahidə etmək mümkündür, onun isə əsası Suy sülaləsi 

zamanında qoyulmuşdur.  

Çində problemlərin bütünlüklə yoxluğunu güman etmək də ağılsızlıqdır, 

onlar ölkənin ölçüsünə uyğun olaraq həm də xeyli çoxalmış olur. Həddən kök 

adam öz ağırlığından əziyyət çəkdiyi kimi, Çin də əhalisinin çoxluğundan, bəzi 

regionlarda sakinlərin izafi sıxlığından əziyyət çəkir.  

Dövlətin miqyasının böyüklüyü yerli «kiçik çarlara imkan verir ki, 

mərkəzi hakimiyyətin göstərişlərini, lazım gəldikdə öz xeyirlərinə təhrif etsinlər 

və onların təsirlərini heçə endirsinlər. Çin tarixinin bu daimiliyi ucbatından 

qəribə görünsə də, ölkə öz varlığının bütün ömrü ərzində çətinliklərlə 

üzləşmişdir. Çinlilər hesab etmirlər ki, onlar tiraniya tipli dövləidə yaşayırlar. 

Lakin yerli kiçik çarların korrupsiyasının əmələ gətirdiyi ədalətsizlik bəzi 

hallarda özünü büruzə verir. Çində korrupsiya və rüşvətə qarşı ən ağır cəzalar 

tətbiq edilir, bunda cinayəti sübut olunanlar edam edilirlər. Yaddan çıxarmaq 

olmaz ki, Çin əyaləti öz ölçüsünə görə Avropa dövlətinə bərabərdir. Əgər 

Avropada 27 dövlətin (Avropa İttifaqına daxil olan dövlətlərin) birgə işləməsinə 

nail oluna bilinmirsə, hər gün hansısa iqtisadi və digr problemlər üzə çıxırsa, 87 

Avropa dövlətini birgə fəaliyyət göstərməyə məcbur etməyin olduqca çətin 

olduğu aydınca başa düşülməlidir. 

Əyalətlərin sakinlərinin müxtəlif ənənələri, mətbəx, tarixi və ya hətta dili 

ola bilər, lakin onların hamısını Çin yazısı birləşdirir. Çin yazısı bu xalqın 

mədəniyyətinin ən başlıca dayaq sütunudur. Məhz bu yazı ölkəni məkanda və 

zamanda birləşdirmiş və möhkəmləndirmişdir. Belə ki, məsələn, teleefirdə və 

kinoteatrlarda nümayiş etdirilən filmlərin hamısı subtitrlərlə göstərilir və 

beləliklə, onları bütün əyalətlərdə eyni qaydada başa düşə bilirlər. 

Eynilə həmin qaydada müasir çinli Konfutsi epoxasının daş lövhəsindəki 

yazını oxuya bilir. Baxmayaraq ki, həmin vaxtlar o sözlərin necə tələffüz 

olunması haqqında onun elementar anlayışı da yoxdur. Bunu orta əsrlərdə 

Avropada latın dilinin geniş yayılması və istifadə edilməsi ilə müqayisə emək 

olar. Bu dil müəllimlərə, alimlərə qitənin istənilən şəhərində, universitetində 

işləməyə imkan verirdi. Buna baxmayaraq, sonralar millətçiliyin yüksəlişi ilə bu 


19 

 

sistem dağıdıldı. Qatı millətçilər isə təmsil etdikləri xalqı barama qılafında 



saxlamağı özlərinin az qala ali məqsədi hesab edir, öz çürük ideyaları naminə 

bəşəriyyətin onlara guya yad olan nailiyyətlərinə ağız büzmələrini də bir igidlik 

nişanəsi kimi qələmə verirlər. Millətçilik, təsadüfi deyil ki, hitlerçilər də özlərini 

naitsist adlandırırdılar, xalqları qan axıtmağa, müharibə Moloxuna çox sayda 

qurbanlar verməyə sürükləməklə öz sərsəm əməllərini guya millət yolundakı 

qəhrəmanlıq kimi qələmə verməkdən həzz alırlar. 

Bizdə, digər xalqlarda olan kimi Çində dinə bağlılıq anlayışı yoxdur, dinə 

sitayiş həyat hüceyrələrinə, məsamələrinə daxil olmamışdır. Çinlilər din əvəzinə, 

sitayiş etdiklərini müdriklir adlandırırlar və bu, onların gündəlik həyatını 

istiqamətləndirir. 1911-ci ildəki inqilaba qədər konfutsiçilik Çində əslində dini 

inamı əvəz edirdi, bu ölkədə konfutsiçilk hələ də Qərbdə xristianlığın oynadığı 

rolu oynayır. 

Çinlilər hələ qədim zamanlardan ruhən fəlsəfə ilə qidalanmışlar, fəlsəfi 

kitablar onlar üçün beşikdəki yastıq altına avropalıların qoyduqları «İliada» və 

«Odisseya»nı əvəz etmişdir. Konfutsi və buddizm fəlsəfələri geniş yayılmışdır və 

əhalinin mənəvi həyatında, çin sivilizasiyasının uzun ömürlülüyündə, onların 

təsiri danılmazdır. Çinlilər eyni vaxtda bu fəlsəfi cərəyanların hər birinə 

hörmətlə yanaşır, gündəlik həyatda onlardan istifadə etməkdə elə bir çətinlik 

hiss etmirlər. Belə ki, onlar mağazanı açanda gözə görünməyəni sakitləşdirmək 

üçün daoistə müraciət edir, yaxın adamının ruhunun düzgün 

istiqamətləndirmək tələb olunduqda buddistin yanına gedirlər. Konfutsiçilik isə 

cəmiyyətdə davranış kodeksi rolunu oynayır, əhalisi olduqca çox olan bir ölkədə 

bu təlim yaşamğa tamamilə uyğunlaşmışdır. Sonrakı dövrlərdə Çin 

imperiyasında Konfutsi təlimi dövlət fəlsəfəsinə çevrlmişdir. 

Dinə sitayiş və ibadət olmasa da, ölkədə həm də eyni zamanda dindar 

olmağın zahiri əlamətləri mövcuddur, onlar məbədlər, rahiblər, mərasimlər kimi 

Qərb anlayışlarına yaxındır. Bununla yanaşı, burada kulta tam başqa münasibət 

vardır, söhbət daha çox xahiş barədə, dialoq barədə olan müraciətdən gedir. 

Görünməyən qüvvələrə münasibəti  isə olduqca dünyəvi xarakter fərqləndirir. 

Çində yeganə həqiqi din – bu, imperatorun, Göy oğlunun kultudur, sifəti 

olmayan varlığın bu gücü ilin mövsümlərini dəyişdirməklə yanaşı, Yer üzərində 

hökmdarlıq edəni qoyur. Beləliklə, yenidən kəndin ənənəsinə qayıdış müşahidə 

olunur. 

Böyük fransız filosofu Volter çinlilər barədə maraqlı fikirlər söyləmişdir. 

Volterə görə çinlilər adətən başqa hallarda mövcud olan hansısa cəhalətə və 

şarlatanlığa görə özlərini məzəmmət edə bilməzlər. Çin dövləti dörd min il 

ərzində öz xalqını aldatmadan, onu necə idarə etmək yolunu göstərmşdir. İdarə 

edənlər inanırdılar ki, həqiqət allahına yalanla xidmət etmək olmaz. Çində bir 

belə əsrlər boyu bütün nəcib adamların dini, Göyə hörmət etmək və ədalətli 

olmaq idi. O, göstərir ki, Konfutsi – Kun-fu-tszı bizim eradan 550 il əvvəl 

yaşamış və özünü peyğəmbər adlandırmamışdı. O, ancaq qədim qalan qaydaları 

bir yerə toplamışdı. Bu təlim bütün adamları təhqiri bağışlamağa, hərəkətlərinə 

daim fikir verməyə, dünən buraxılan səhvləri bu gün düzəltməyə çağırırdı. 


20 

 

Konfutsi öyrədirdi ki, bir neçə adam bir adamdan daha məlumatlı, 



məsələlərdən baş çıxarandır. O, təlqin edirdi ki, «başqaları ilə özünlə necə 

davranmağı istədiyin kimi hərəkət et». O, sadəcə təvazökarlığa deyil, həm də 

itaətkarlığa öyrədirdi və bütün comərdlikləri təbliğ edirdi. 

Çinə və çinlilərə az qala pərəstiş qaydasında yanaşan Volter özlkəsinin 

idarə edilməsindəki eybəcərliklərə isə kəskin nifrətini bildirirdi, onları 

bütünlüklə məhkum edirdi. Günəş Kral öldükdən sonra taxta çıxan nəticəsi, az 

yaşlı XV Luinin regenti olan və sonralar əyyaşlıqda, əxlaqsızlıqda ad çıxaran 

Orlean hersoqu özünü xalqa qənaətcil kimi qələmə vermək üçün, idarəçiliyinə 

başlayan kimi sarayın tövləsində saxlanan atların sayını iki dəfə azaltdı. Bunu 

eşidən Volter yazmışdı ki, yaxşı olardı ki, o, sarayın atlarının sayını ixtisar 

etməkdənsə, saraydakı eşşəklərin sayını yarıbayarı azaldaydı. Volter Fransanın 

idarçiliyinə belə sərt yanaşdığı halda, Çində mövcud olan qaydalara böyük 

hörmət bəsləyirdi və buradakı dövlət imtahan sisteminə və layiq olanların 

hakimiyyətinə vurğunluğunu gizlətmirdi. 

Başqa, hətta bəzi müasir dövlətlərdən fərqli olaraq, Çin heç də öz 

keçmişinə inkar, istehza və ifşa qaydasında yanaşmır, əksinə, nəcib ənənələrə 

hörmət bəsləyir. Çin heç də şərqdəki qonşusu, adalar ölkəsi olan Yaponiya kimi 

özünü dünyadan izolyasiya olunmuş şəkildə saxlamamışdı. Burada həmin 

qonşudan fərqli olaraq müasirliyi feodal intizamı ilə birləşdirməyə cəhd edilmir. 

Öz keçmiş ənənələrini fetişləşdirməkdən, əndazədən çıxarmaqdan da uzaqdır. 

Burada keçmişin yaxşı nümunələri zamanın tələbləri üçün istifadə edilir. Son 

vaxtlarda Çinin dünya iqtisadiyyatına təsiri artdıqca, əslində bu ölkə indii dünya 

əhalisi üçün hər cür müasir tələblərə cavab verən mallar istehsalı və təchizatı ilə 

məşğul olan qlobal emalatxana rolunu oynayır, ABŞ ilə Çin arasında rəqabətin 

gündəliyə çıxması labüddür. Əlbəttə, Birləşmiş Ştatlar iqtisadi, elmi, hərbi və 

texnoloji nöqteyi-nəzərdən dünyanın yeganə fövqəldövləti olaraq qalmaqdadır. 

Lakin Çinin nəfəsi ən azı iqtisadi sahədə onun peysərində hiss olunmaqdadır. 

Burada təəccüblü bir şey də yoxdur. Hələ yarım əsr bundan əvvəl İsrailin ilk baş 

naziri David Ben-Qurion peyğəmbərcəsinə demişdi ki, faciəli və qəhrəmanlıq 

tarixinə malik olan Çin gələcəkdə fövqəldövlət olacaqır.  

Əgər tarix nəyəsə öyrədirsə, onda Çinin inkişafı Amerika üçün həqiqətən 

bir çağırış təsiri yaratmalıdır. Lakin onu da nəzərə almaq lazımdır ki, qüdrəti 

solan dövlətlər bir qayda olaraq səhnəni nadir hallarda döyüşüz tərk edirlər. 

Çin iki min il bundan əvəl imperiyaya Tsin dövründə, imperator Şi Xuan-

dinin vaxtında vahid mərkəzi hakimiyyət altında birləşmişdi. İmperiya dövrü 

müxtəlif qabiliyyətlərə malik olan liderlər görmüşdü. Qədim Çin hərb 

nəzəriyyəçisi Sun-tszının rəyinə görə liderliyin üç növü vardır: humanist 

hakimiyyət, hökmranlıq və tiraniya. Humanist hakimiyyət həm vətəndə, həm də 

xaricdə insanların qəlblərini və zəkalarını fəth edir. Yəqin ki, xalqların 

əksəriyyəti, mürgüləmələrinə son qoyub, belə hakimiyyət növünü arzu edərdi. 

Birləşmiş Ştatların görkəmli siyasətçisi Henri Kissincer demişdir ki, 

hansısa bir xarici ideologiya deyil, qədim Çin ideologiyası aparıcı intellektual 

gücə çevriləcəkdir və bu, Çin xarici siyasətinin dayağı olacaqdır. Onda görən Çin 


21 

 

bütün dünyada insanların qəlbini necə fəth edəcəkdir? Qədim Çin filosoflarının 



sözlərinə görə, humanist hakimiyyət vətəndə xalqın arzu etdiyi modeli 

yaratmaqla fəaliyyətə başlamalıdır ki, bu yolla xaricdə olan adamları da 

ilhamlandırsın. Humanist hakimiyyə ölkənin öz xalqı tərəfindən bütünlüklə və 

cəmiyyətin hər bir seqmentində açıq şəkildə hiss olunmursa, onun elan edilməsi 

də saxta şüardan başqa bir şey deyildir, çünki o, gerçəklikdə öz əksini tapmır. 

Bu o deməkdir ki, Çin öz prioritetlərini iqtisadi inkişafından harmonik 

birliyin yaradılmasına dəyişməlidir. Belə cəmiyyət varlılarla kasıblar arasındakı 

bu gün mövcud olan uçurumdan azad olmalıdır. Merkantil təfəkkür ənənəvi 

əxlaqla əvəz edilməlidir. 

Bu ölkənin sakinlərinin düşündürən məsələlərdən biri də Çinin dövlət 

quruluşunu yorulmadan təkmilləşdirməkdir: siyasi sistemin islahatını sakitcə, 

addımbaaddım aparmaqdır. Öz mədəniyyətinin qədimliyi ilə öyünən bir ölkədə 

mədəni quruculuğun əhəmiyyətini də qiymətləndirməmək olmaz. Bütün bu 

vəzifələr onu göstərir ki, Çin millətini həqiqətən də böyük intibah epoxası 

gözləyir. 

Çin özünün ənənəvi meritokrtiyasına arxalanmalıdır. Yüksək dövlət 

vəzifələrini tutmaq üçün adamlar sadəcə texniki və inzibati uyğun gəlmələrinə 

görə deyil, ləyaqətlərinə və müdriklərinə müvafiq olaraq seçilməlidir. 

Əlbəttə, Çin dövləti meritokratiyaya bir sistem şəklində yanaşdığından, 

onun fadalı nəticələrinin də şahidi olurdu. Belə güman edilir ki, ABŞ-la 

rəqabətdə Çin meritokratiyası qalib gələcəkdir. Çin yaxşı nə varsa, onu əxz 

etmək və vətəndə əlavə yaxınlaşdırmaq və təkmilləşdirmək qabiliyyətinə də 

malikdir. Bu xüsusiyyət ona iqtisadi yüksəlişdə çox kömək etmişdir. 

 

Demokratiya və meritokratiya - onlar dinc yanaşı yaşaya bilərlərmi?  



   Demokratiya çox sayda xalqların can atdığı dövlət quruculuğudur və 

özünün şübhə edilməyən üstünlüklərini dünyanın bir sıra qabaqcıl ölkələrində 

hərtərəfli nümayiş etdirə bilmişdir. Həqiqi demokratik ölkələrdə xalq üçün 

hakimiyyətin təşəkkül tapması ilə yanaşı, xalq hökumətin fəaliyyətinə ən 

başlıcası, çox vaxt birbaşa olmasa da, real nəzarət etmək hüququna yiyələnir. 

Belə bir şəraitdə hökumət daim xalq qarşısında məsuliyyət daşıdığını, cavabdeh 

olduğunu hiss edir və ona görə də özünü başqa dövlətlərdə addımbaşı baş verən 

əllaməliklərdən qoruyur. 

Lakin demokratiya pərdəsi altında əslində avtoritar sayılmalı 

hakimiyyətin bərqərar olduğu ölkələrdə xalq əslində dövlətin idarə edilməsində 

ya bütünlüklə iştirak etmir, yaxud da bu iştirak cüzi və əhəmiyyətsiz bir əlavəyə 

çevrilir. Bütün seçkilər qanun pozuntuları ilə, saxtakarlıq şəraitində keçdiyindən 

həmin vacib demokratik tədbir nəticədə xalqın iradəsini ifadə etmir, dövlətin 

hakimiyyətdəki və ona yaxın olan bir qrup adam tərəfindən idarə olunması 

özünü nümayiş etdirir. Ona görə də bu qaydada seçilmiş ali dövlət vəzifəsinin, 

qanunvericilik və bələdiyyə orqanlarının legitimliyi daim şübhə altında qalır. 

Həm də böyük rus tarixçisi V.O.Klyuçevski demişkən: «Böyük ideya səfeh 

mühitdə bir sıra cəfəngiyyatlara çevrilir». Buradan belə görünür ki, demokratiya 



22 

 

kövrək çiçək növü kimi müasir dünyanın heç də hər yerində çiçək aça bilmir. 



Alaq otu isə çox yerdə və sürətlə böyüyür. 

Əlbəttə, nadir nümunələr istisna olmaqla, beynəlxalq təşkilatlar və 

demokratik dövlətlər hansısa geosiyasi və ya iqtisadi maraqları nəzərə alaraq, 

demokratiyanı pozan həmin rejimlərlə tam normal əlaqələrini davam etdirir, 

onların ikili sifətinə məhəl qoymamaqla, can atdıqları demokratik imicini 

qorunub saxlanmasına şərait yaradırlar. Yalnız «ərəb baharında» olduğu kimi, 

xalq ayağa qalxdıqda, etiraz sıxışları qan axıdılmassı ilə müşayiət olunan 

tədbirlərlə yatırdıldıqda, diktatorların və ya avtokratların sonunun çatması 

qənaətinə gəldikdən sonra, onların dəstəklənmsinə son qoyulur, həmin xalqların 

uzun illər çəkdikləri əzablara göz yumduqları halda, bu vaxt onların tərəfində 

olduqlarını bildirirlər. Qüdrətli dövlətlər Qəddafinin və ya Mübarəkin necə 

varlandıqlarını, misli görünməmiş sərvət topladıqlarını laqeyd seyrçi kimi 

müşahidə etdikləri halda, sonradan bu vəsaitlərin miqyası barədə hay-küy 

qaldırdılar. 

Müəllifliyi Hannibala aid edilən belə bir mühakimə vardır: «Elə bir qala 

yoxdur ki, onu qızılla yüklənmiş eşşək almasın». Sərvət bəzən kənarda olan və 

acgöz sayılmayan adamların da ayıq gözlərini kor edə bilir. 

Digər tərəfdən həmin ölkələrdə elə konstitusiyalar qəbul edilirdi ki, bu, 

diktatorların ayaqları altına sərilən yumşaq xalçanı xatırladırdı. Belə bir şəraitdə 

Mübarək, əlbəttə ki, özünü yeni faraon adlandıra bilərdi. Başqa ölkələrdə də 

konstitusiyalar hakimiyyətin istəyinə uyğun olaraq lakmus kağızı kimi rəngini 

bir andaca dəyişir. Vaxtilə Yuli Sezar Rubikonu keçəndə atdığı addımın nələrə 

gətirib çıxardığını bildiyinə görə, yalnız özünə təsəlli vermək üçün demişdi: 

«Alea jacta est» – «Püşk atılmışdır». Hər gün Rubikonu keçənlər isə heç belə 

təskinlik sözlərinə də ehtiyac duymurlar, çünki özlərinin cəzasız qalacaqlarına və 

heç bir sarsıntı baş verməyəcəyinə tam əminlik tapırlar. Addımbaşı yol verilən 

qanun pozğunluqları demokratiyanın boynuna bağlanan dəyirman daşı effekti 

yaradır və bunu edənlərin dillərində adı mantra kimi səslənən bu quruluşun bir 

daha həyata qayıtmasına, yaşamağına bütün ümidlər ölür. 

Bu vaxt demokratiya dil aça bilsəydi, bu zərbədən sarsılanlara və 

ümumən bütün peşiman olanlara rus çarı I Nikolayın 1836-cı ildə Sankt-

Peterburqda N.V.Qoqolun «Müfəttiş» pyesinin tamaşasına baxdıqdan sonra 

ətrafındakı əyanlara dediyi sözləri təkrar edərdi: «Hamı öz payını aldı, mənə isə 

hamıdan çox pay düşdü». Axı biabır olan birinci növbədə demokratik quruluşun 

özüdür. 

Ümumiyyətlə demokratiyaya qeybdən gələn bir çarə vasitəsi, xilas qayığı 

kimi baxmaq, reallığa göz yumub, öz təxəyyülünü xəyalplovla 

qidalandırmaqdan başqa bir şey deyildir. Ona görə də vurğunluqla yanaşı, 

demokratiyaya tam fərqli münasibət də mövcuddur. Bu münasibətdə heç bir 

zəfər parıltısı yoxdur, əksinə, belə bir fikirin həqiqiliyini etiraf etmək vardır ki, 

demokratiya bəzi hallarda xoşa gəlməyən, hətta iyrənc ola bilər, nə onun 

özündə, nə də qabiliyyətində real dunyanın problemlərini həll etmək «sehrliliyi» 

yoxdur. Belə yanaşmada ani qərarların təhlükəsinin başa düşülməsi öz əksini 


23 

 

tapır. Həm də dərk edilir ki, adamlar ağılsızlığa yol verə, qeyri-rasional ola, 



panika tutmasına məruz qala bilər, ona görə də onlar əsl təhlükə rəmzlərinə də 

səs verə bilərlər. Belə möhkəm bir qarantiya da yoxdur ki, xalq səhvə yol verib, 

ən dəhşətli olana səs verməsin. 

Bəzən elə güman edilir ki, demokratiya bütün problemləri – istər dini, 

istər iqtisadi olsun, həll edə bilər, korrupsiyaya, bürokratiya kmim elə bir 

problem yoxdur ki, onun öhdəsindən gəlməyi bacarmasın.  

Harada xoşagəlməz nə baş verirsə, çox vaxt bunu demokratiyanın 

yoxluğu ilə izah etmək ən asan yol hesab olunur. Onda görən demokratik 

ölkələrdə vaxtaşırı baş verən iqtisadi böhranları hansı səbəbin ayağına yazmaq 

lazımdır? 

Demokratiya insanların xoşbəxtliyinə xidmət etməlidir, bunun çox sayda 

gerçək nümunələri də göz qabağındadır. Lakin bu quruluş müdafiəsiz, günahsız 

insanların qanı hesabına, milyonların səfillərə çevrilməsi hesabına başa 

gəlməməlidir. Problemləri həll etmək əvəzinə, onları dərinləşdirən bir 

quruluşda, doğrudan da, keçmişə nostalgiya hissləri zəifləmək, solmaq bilmir. 

Əgər konkret bir halda o real olaraq ziyan gətirirsə, demokratiyanın, üfüqdə 

konturları görünən illüziyaların arxasınca qaçmaq lazımdırmı? Saxta 

demokratiya lap qövsü-qüzeh mənzərəsi yaratsa da, onun yalanına uymaq heç 

də iti ağıldan xəbər vermir 

Lakin belə əcayib nümunələr demokratiyanın gücsüzlüyü, öz 

əhəmiyyətini itirməsi təsəvvürü yaratmamalıdır. Bir sıra ölkələrdə 

demokratiyanın hələlik az sayda tumurcuqları gözə çarpır, o, çiçək açdıqda 

isnanlar ona, yaponların sakuranın çiçəklənməsini heyranlıqla seyr etdikləri 

kimi, az qala sitayişə bənzər münasibət bəsləyəcəklər. Demokratiya təzə ayaq 

açan uşaq kimi addımbaşı büdrəyib yıxılsa da, böyüdükcə, qüvvətləndikcə, öz 

qamətini bütünlüklə göstərə biləcəkdir. Demokratiyanan ən ağır günlərində belə, 



Yüklə 3,87 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   54




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə