Həyata nüfuz anı Demokratiyanın ibrətamiz erkən tarixinə baxış



Yüklə 3,87 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/54
tarix28.12.2016
ölçüsü3,87 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   54

ümumilikdə bəşəriyyətə, həm də hər bir xalqa böyük faciələr «ərməğanı» bəxş edə bilər. 

Qeyri-ənənəvi cinsi azlıqlara qarşı münasibət kin, nifrət, təcavüz dalğası şəklini  alsa, 

bu arzu olunmayan qorxulu hadisəlrin baş verməsinə gətirib çıxara bilər. Axı keçmişdə 

«ifritə ovu» günahsız insanların faciələrlə üzləşməsinə səbəb olmuşdu. Fərqli hisslərə 

görə insanların alçaldılması, qurbana çevrilməsi cinayətdən də betər bir hal hesab 

edilməlidir. Axı əksər müasir qanunlarda bircinsli intim əlaqələrin kriminal xarakter 

daşıması kimi xarakterizə olunması artıq ləğv edilmişdir. SSRİ-dəki cinaət 

məcəllələrində isə bircinsli əlaqələr cinayət hesab edilirdi və müvafiq cəza növu 

nəzərdə tutulurdu. Vaxtilə natsistlər öz dəhşətli cinayətlərinə haqq qazandırmaq üçün 

belə bir mifə əl atırdılar ki, yəhudilər öz bədbəxtliklərinə görə özləri günahkardır. 

Geylərə hücum, təcavüz edənlər də belə gülünc səslənən hansısa bir uydurulmuş 

səbəbə əl ata bilərlər ki, guya cəmiyyəti təmizləmək üçün onlar sərt tədbirləri işə 

salırlar. Belə təmizləmələrdən isə, əlbəttə ki, neofaşizm qoxusu gəlir.  

Təbiət, bəzən  isə şərait bu adamların cinsi  orientasıyasını belə bir qaydada  

aşkara çıxarmışdır. Təbiətə qarşı  üsyan qaldırmaq isə ağılsızlıqdır, bütün qanunları 


50 

 

dəyişdirmək mümkündür, təbiətin qanununu isə düzəlişə məruz qoymaq məchul bir 



məsələdir. Axı bircinsli intim yaxınlıqda olanlar öz hisslərinə uyğun olaraq hərəkət 

edirlər, onlar heç bir xətaya yol vermir, cinayət törətmirlər, sadəcə olaraq əksəriyyətdən 

fərqlənirlər. Onlar tolerantlığa möhtacdırlar, lakin bu tolerantlıqdan sui-istifadə etmək, 

öz intim əlaqəsini İosif Navinin trubasına çevirib, onun səsi ilə bütün əxlaq divarlarını 

uçurmaq niyyətinə düşmək də ağılsızlıqdır. Onlar cəmiyyətə əxlaq dərsi keçmək kimi 

əbəs işə də girişməməlidirlər.  

Qərb dünyası  insan haqlarına hörmət ifadəsi  kimi onlara münasibəti kökündən 

dəyişmişdir, lakin bu dəyişiklik əhalinin əksəriyyətinin, ümumi əxlaqın məğlubiyyəti 

kimi qiymətləndirilməməlidir. Cəmiyyətin əsrlər boyu davam edən ənənələrinə, dinin 

ehkamlarına da hörmətlə yanaşılması lazımdır. Dinin əxlaqın təmizliyi sahəsindəki 

mövqeyinə qarşı çıxmaq cəhdi yalnız əks effekt verə bilər. Tolerantlıq bayrağı altında 

əxlaqın dayaqlarının sökülməsinə edilən cəhdlər, bunu edən qrupun özünə ağır zərbə 

vura bilər. 

Bir sözlə, dünənki əxlaq qurbanları onlara bəslənilən pis münasibət hesabına 

özləri əxlaqın yeni cəlladları roluna həvəs göstərməməlidirlər.  

Ənənəvi cinsi  orientasiyadan kənar olanlara aqnostik münasibət, belə əlaqələrin 

hansısa mənəvi «kodeks» hesbaına inkar edilməsi problemə gözü yummaqdan başqa 

bir şey deyildir. Ayrı-seçkiliyi mütləq həddə çatdıranlar cəmiyyətdə dözümsüzlük 

atmosferi yaratmaqla, onu sağaltmaq əvəzinə, xəstəliklərə mübtəla edirlər. İnsanları 

hansısa qəlibə salmaq, hisslərə arzu olunan formanı və ya məzmunu vermək istəyi 

əslində təbiətin şah əsərinin müxtəlifliyini danmaqdan, onu bir nüsxəli materiala 

çevirmək cəhdindən irəli gəlir. Qədim yunan filosofu Protaqor insanı “hər şeyin 

ölçüsü” hesab edirdi. Müasir dövrdə insanların hüquqlarını hansısa uydurulmuş 

mənəvi saflıq xatirinə tapdalamağın özü də yolverilməzdir.  

Kimlərsə, öz ölkəsində  geylərin omladığını bəyan edə bilər, lakin belə 

saxta bəyanatlardan  vəziyyət heç də hansısa bir dəyişikliyə məruz  qalmır. İranın 

keçmiş prezidenti Əhmədinecad öz ölkəsində homoseksualistlərin olmadığını deyirdi. 

Görən böyük bir dövlətin başçısı bu bəyanatı verərkən hansı elmi tədqiqata 

əsaslanmışdı. 

Bəlkə də bəzilərinə elə  gəlir ki, Qərb homoseksualistləri yetişdirən istixanadır. 

Bu qətiyyən belə deyildir, sadəcə olaraq orada insanın şəxsiyyətinə hörmət əlaməti 

nişanəsi olaraq, onların cinsi orientasiyasına da tolerantlıqla yanaşılır. Sadəcə olaraq, bir 

sıra digər ölkələrdə isə bu məsələlərə bir qədər fərqli münasibət mövcuddur, adamları, 

onların istəyindən asılı olmayaraq «yüksək əxlaqın” prinsiplərinin girvolarına çevirmək 

istəyirlər. Azad cəmiyyət bütün sahələrdə normal azadlığa şərait yaradır və bundan 

nəyəsə, həm də azacıq da olsa ziyan gələ bilər. Sadəcə olaraq bu ziyanı şişirdib, əxlaqın 

bütünlüklə məhv olması kimi qələmə vermək də düzgün deyildir.  

Lakin bu mülahizə heç də homoseksualizmin təbliğatına xidmət etməməlidir, 

çünki belə təbliğat birinci  növbədə uşaqların, yeniyetmə nəslin tərbiyəsinə sağalmayan 

yara vura bilər. Bu mülahizə heç də əxlaq pozğunluğu hallarına qapıları geniş açmaq 

istəyi olmayıb, yalnız onun, od üstündə olan köpən süd kimi öz qabından çıxıb, ətrafı 

batırmasının qarşısını vaxtında, həm də ağıllı qaydada almaq məqsədini güdür. Axı 



51 

 

tarixən qadağalar istisnanın getdikcə böyüməsinə şərait yaratmış, sonralar onun 



qaydaya çevrilməsi üçün şlüzləri açmışdır.  

Bircinsli nikahlara Qərbdə loyallıq göstərilməsi heç də Pandora  

yeşiyinin qapağını açmaq deyildir ki, bədbəxtliklər ətrafa yayılsın. Sadəcə olaraq, Qərb 

ölkələri cinsi  orientasiyası fərqli olanların, bir qədər başqa cür görünən, ümumi haldan 

kənara çıxmaqla dönük taleyə malik olanların həyatına günəş işığının düşməsinə mane 

olan halları aradan qaldırmışlar. Onlar axı heç vaxt özlərini olduqları kimi göstərə 

bilmirlər, elə bil ki, xromosomlar formalaşan andan faciəli və komik bir rolu oynamağa 

məhkum edilmişlər. Onların passiv olanları kişi bədənindəki məhbəsə gömülmüşlər, 

ona görə də hətta qadağalara baxmayaraq kişilərlə cinsi əlaqəyə can atırlar. Qərb 

dövlətləri, əslində, bu məhkumluğa son qoymaq məqsədini güdürlər, onları ədalətsiz 

qaydada məsuliyyət daşımaqdan azad edirlər. 

  

Şərq ölkələri, xüsusən  islam dininin hakim kəsildiyi  ölkələr homoseksualizmin 



geniş miqyas almaması ilə fərqlənə bilərlər. Lakin bu hal heç də digər, daha eybəcər 

əxlaqdan kənara çıxmaları nəzərə almamağa gətirib çıxarmır. Kənd yerlərində, xüsusən 

cavanlar arasında zoofiliya halları məhz belə eybəcərliklərdən xəbər vermirmi? Bəzən 

hətta yaşlı, özü də cəmiyyətdə müəyyən nüfuzu olan adamlar gənclikilərində özlərinin 

zoofiliya təcrübələrindən ağız dolusu danışırlar, bunu məhz özlərinin vaxtilə yerli 

Kazanova olmaları kimi qələmə verməklə saxta qürur duyurlar.  

Şərqdə zinakarlıq ümumiyyətlə məhkum edilir, bəzi ölkələrdə buna yol ermiş 

qadın daş-qalaq edilir, bu vaxt intim yaxınlığn necə və hansı şəraitdə baş verməsinə də 

əhəmiyyət verilmir. Qədim hettlərdə isə qadın əgər öz evində başqa kişi ilə intim 

yaxınlıq etmişdisə, onu öldürürdülər, uzaq bir dağda bu hadisə baş verdikdə isə, 

qadının bu vaxt köməksiz olduğu nəzərə alınaraq, onu cəzalandırmırdılar. Əxlaq 

pozğunluğuna görə sərt cəzalar hansısa hədlərdə fayda verə bilər, lakin onun 

bütünlüklə bu bəlanı yoxa çıxarmasını güman etmək sadəlöhvlükdür. Öz şəhvət 

yanğısını söndürmək istəyənlər daha hiyləgər üsullara əl atmaqdan da çəkinmirlər. 

Zinakarlığın birdəfyəlik ləğv edilməsini düşünmək, daha çox dəvəquşunun guya 

gizlənmək üçün başını quma soxmasına bənzəyir.  

Ümumiyyətlə, əxlaq məsələsi, onun təmizliyi hər bir xalqdakı qaydalara görə 

münasibətin necə olmasından asılı olduğuna görə, nisbi xarakter daşıyır. Bir vaxtlar 

Avropada kral ailələri arasındakı nikah əsasən siyasətə xidmət edirdi, digər 

hökmdarlara daha çox qız verən Habsburqlar sülaləsinin bu fəaliyyətinə görə hətta 

«Avstriya, ərə ver» şüarı da meydana gəlmişdi. Siyasət olan yerdə isə məhəbbətdən 

söhbət gedə bilməz. Osmanlı sultanları öz hərəmlərini saray əyanlarına ərə verirdilər və 

bu, sarayda ailə münasibətlərinin bərqərar olması kimi qəbul edilirdi. Ona görə bircinsli 

nikahlara da mikroskop altında baxmaq çox vaxt digər problemlərə göz yummaqdan 

irəli gəlir.  

Eyni cinsdən olanların  nikahının çox sayda əleyhdarları kimi tərəfdarları da 

vardır. Birincilər nikah institutunun hörmətdən düşməsini, ailə birliyinin əvvəlki 

mahiyyətindən uzaqlaşmasını irəli sürürlərsə, ikincilər hüquq bərabərliyini ön plana 

çəkirlər. Solomonun hökmünə bənzəsə də, hər iki fikir həqiqətə söykənir. Ancaq insan 

haqları üstün mövqelərə yiyələndiyindən, nikahla meydana gələn ittifaq ənənəsini 



52 

 

pozub, onu müəyyən deformasiyaya uğratsa da, bunun hesabına Avropa və hər iki 



Amerikanın bir sıra ölkələrində bircinsli nikahların bağlanmasında mövcud olan bütün 

maneələr aradan götürülmüşdür. Lakin bu yeni hədyanlıq fazasına çevrilməməlidir, 

çünki bir tərəfdə yaranan zorakılıq, bəzən onun imitasiyasının nümayişi belə, əks 

tərəfdə də kin və hiddət yaratmamış qalmır. Əgər əvvəllər geylər, lesbiyankalar ən azı 

mənəvi təcavüz hiss edirdilərsə, indi onun allotropiyası hədəf kimi öz əleyhdarlarına 

qarşı tuşlanmamalıdır. Təcavüzün hər bir zərbəsi kimə ünvanlandığından asılı 

olmayaraq, daha çox cəmiyyətə dəyir, onun birliyinin dayaqlarını laxladır.  

Bəzilərinə elə gələ bilər  ki, Şərq ölkələri bircinsli yaxınlıq bitkisinin 

bitmədiyi susuz səhradır. Əlbəttə, islam dininin sərt qaydaları  bu kənara çıxmalara 

qarşı möhkəm sipər çəkir. Lakin bu heç də belə pretsendentin tam yoxluğuna dəlalət 

etmir. Bəzi islam ölkələrində isə Qərbin təsiri güclü olduğundan, bu məsələyə xeyli 

dərəcədə loyal münasibət bəslənilir. Türkiyədə XX əsrin ikinci yarısında incəsənət 

xadimləri arasında homoseksualistlərə, transseksualistlərə nəinki rast gəlmək mümkün 

idi, hətta onlar böyük hüquqa yiyələnir, tamaşaçıların böyük sevgisi ilə əhatə 

olunurdular və bu hal yenə də davam edir. Onlaırn təcrübəsi də təsirsiz qalmr. 

Azərbaycanın şou-biznesində də cinsi orientasiyası üzrə fərqli meyli olanlar əvvəlki 

sıxıntılarından xeyli azad olmuş kimi görünürlər.  

Qeyri-ənənəvi nikahlarıa icazə verilməsi Qərb ölkələrinin özündə də heç də 

birmənalı qarşılanmır. Ənənə, dini inam, müqəddəs kitabların müddəalarına ehtiram 

bu sahədə müqavimətin yaranmasında az rol oynamır. Lakin bütün etirazlar, 

müqavimətlər cinsi orientasiyası fərqli olanları başqa yola döndərmək iqtidarında 

deyildir. Onlar öz əleyhdarlarına qibləgahları saydıqları Oskar Uayldın sözləri ilə cavab 

verə bilərlər: «I can resist anything, exept temptation» «Mən hər şeyə müqavmət 

göstərə bilərəm, təkcə məni şirnikləşdirəndən başqa”. Bu adamlar onları başdan çıxaran 

öz istəklərinə müqavimət göstərə bilməzlər, heç müqavimət göstərmək də istəmirlər. 

Siyasətçilər isə onlardan bir alət kimi istifadə etməkdən çəkinmirlər. Bunun bariz 

nümunəsini isə biz 2012-ci il və bu ilin ötən dövründə baş verən hadisələrdən aydın 

şəkildə görürük. 

      2013-ci il. 

 

 



Torpaq hər bir ölkənin böyük sərvətidir 

 

Torpaq digər əksər canlılar kimi insan nəslinin də boy atdığı, inkişaf etdiyi bir 



məkan olmaqla, hər bir ölkənin iqtisadi qüdrətinin möhkəmlənməsində mühüm yer 

tutur. Torpaqdan düzgün, təsərrüfatçılıqla istifadə etldikdə əhalinin qida maddələri ilə 

iəchizatı yaxşılaşır, ən azı ölkənin ərzaq təhlüksizliyinə təminat yaranır. Azacıq qulluq 

edildikdə onun istehsal gücü meydana çıxır, əmtəə yaratmaq xüsusiyyəti isə müqayisə 

edilməyənə çevrilir. Ona görə də Birləşmiş Ştatların bani-atalarından biri olan, dahi 

Bencamin Franklin torpağı əməklə birlikdə sərvətin, var-dövlətin mənbəyi 

adlandırmışdı. Karl Marks onun bu ifadəsini özünün «Kapital» əsərinin birinci cildində 

təkzibolunmaz arqument kimi gətirmişdi.  



53 

 

Torpağa qayğı təkcə bugünkü vəzifələrin həllinə deyil, həm də xalqın gələcəyinə, 



ölkənin ardıcıl olaraq çiçəklənməsinə göstərilən ən düzgün münasibətdir. Onun 

münbitliyinin qorunub saxlanması, mümkün qədər yaxşılaşdırılması hər bir nəslin 

ümdə vəzifəsinə çevrilməlidir. İnkişaf etmiş aqrar bölmə ərzaq probelmini həll etməyə 

xidmət etməklə yanaşı, həm də sənayenin bir sıra sahələri üçün xammal istehsal edir. 

Dilimizdəki torpaq məfhumu həm «quru», «yer», həm də bitki aləmi üçün zəruri 

məkan rolunu oynayan «münbit torpaq» mənasını verir. Axırıncı, bitkinin böyüməsi, 

inkişafı üçün şərait yaradır. Münbit torpaq yoxdursa, deməli, bitki də yoxdur. Ona görə 

də, torpaq hətta becərilməldikdə belə ən azı alaq otu əmələ gətirir. Torpaqşünaslara və 

bioloqlara görə, alaq bitməyən torpaq əslində torpaq deyildir, canlı aləmlə əlaqəsi 

olmayan suxurdur.  

Torpaq öz yararlılığında heç də illərə, yaşa tabe olmur, onun məhsul vermək 

xüsusiyyəti əsla müvəqqəti xarakter daşımır. O, əbədi olmasa da, daimidir, ardı-arası 

kəsilməyən nəsillərə öz töhfəsini verməkdə davam edir. Elə ölkələr vardır ki, orada 

əkinçiliyin beş min ildən artıq bir tarixi vardır, həmin ərazinin qədim sakinlərinə 

xidmət etdiyi kimi, indiki nəslin ehtiyaclarını da ödəməkdə davam edir, gələcək nəsillər 

üçün də özünün bəlkə də xeyli artacaq istehsal qabiliyyətini əsirgəməyəcəkdir. Çində 

tarixin başlanğıcından əkinçiliklə məşğul olunmuşdu. Mesopotamiyada (Dəclə və Fərat 

çayları arasında olan, indiki İraq ərazisində) torpaqların kütləvi becərilməsinə keçid 

eyni qədimlikdəki dövrə gedib çıxır. Ona görə də Karl Marksın dediyi kimi, biz heç də 

torpağın mülkiyyətçiləri deyilik, onun müvəqqəti sahibləriyik, onu ən azı qəbul 

etdiyimiz səviyyədəki keyfiyyətdə (münbitlikdə) gələcək nəsilə təhvil verməlyik. Bu 

estafetin başlanğıcı olsa da, sonu görünmür, bəşəriyyət mövcud olduqca torpaqları 

icarəyə götürən nəsillər bir-birini əvəz edəcəkdir. Torpağın mülkiyyətçisi isə xalqdır. 

Xalq isə heç vaxt hansısa bir nəsildən ibarət olmur, öz böyük və ya kiçik tarixinə malik 

olur, öz adı altında çox sayda olan, əslində tükənməyən nəsilləri birləşdirir.  

Torpaq bizi əhatə edən ekosistemdə də mühüm yer tutur. Ona görə də təbiətə 

göstərilən qayğı hökmən torpağa olan qayğını da əhatə etməlidir. Rus yazıçısı 

M.M.Prişvinin dediyi kimi, təbiəti sevmək isə Vətəni sevmək deməkdir. Torpaqdan 

düzgün istifadə edilməməsi, daha çox gəlir gətirmək məqsədilə onun vəhşicəsinə 

istismarı nəinki səmərə vermir, hətta bir sıra hallarda əks effekt verir. Torpaq ona 

göstərilən münasibətə, qaygıya adekvat da cavab verir. Əkinçilik mədəniyyətinə məhəl 

qoyulmadıqda isə, torpaq ondan istifadə edənlərə böyük fayda vermək əvəzinə, belə 

əkincilərdən səhvlərinə görə rüsum tələb edir. Pis qulluq edilən torpaq münbitliyini 

bərpa etmək naminə meliorasiya (latın dilində «yaxşılaşma» deməkdir) tədbirlərinrə 

ehtiyac duyur, bu isə ağır xərclər sərf etmək hesabına başa gəlir. Bu xərcləri əslində 

fermer və ya təsərrüfat üçün cərimə, rüsum hesab etmək olar. 

Torpaq üstündə və özündə yetişdirilən məhsulları ilə insanları və heyvanları 

qidalandırdığından körpəyə qayğı göstərən anaya bənzəyir. Təsadüfi deyildir ki, bəzi 

hallarda «torpaq» ifadəsinə «ana» sözü də əlavə olunur. Axı torpaq canlıların 

əksəriyyətinin mənbəyi rolunu oynayır. Əgər körpə bir-iki il ana döşünü əmib 

qidalanırsa (qədim köçəri xalqlarda uşağın döş əmməsi dörd-beş il davam edirdi və döş 

südü ilə belə uzunmüddətli qidalanma qadının doğub törəmə qabiliyyətini xeyli 

ləngidirdi), torpaq ondan istifadə etməyi bacaran insanları isə lap qədim dövrlərdən 


54 

 

indiyə qədər qidalandırmaqda davam edir, onu özünün «südü» tükənməyən döşü ilə 



«əmizdirir». Qədim Romada kənd təsərrüfatı ensiklopediyasının müəllifi Kolumella 

özünün 12 cildlik əsərində torpağın bu xüsusiyyətini başqa canlılara məxsus olanla 

fərqləndirərək, onun əvəzsiz olduğunu qeyd edir. Bütün canlılarda analar balalarını 

yalnız bir müddət döş südü ilə qidalandırır, körpəlik ötüb keçdikdən sonra ananın öz 

bədəni hesabına balanı qidalandırması kəsilir. Torpaq isə bəşər övladını 

qidalandırmasını heç vaxt dayandırmır.  

Bundan başqa qadının, dişi heyvanların doğmaq, nəsil vermək qabiliyyəti 

müəyyən müddətlə məhdudlaşır, yaşa dolduqda, qocalanda onların hamilə, boğaz 

olması və bala doğması kəsilir. Torpaq isə tam unikal anadır, o, məhsul verpməsini heç 

vaxt dayandırmır, kəsmir, min illər kesçə də, onun törəmə qabiliyyətində fasilə baş 

vermir. İnsanların günahı ucundan, yaxud da müharibə dövründə döyüş gedən 

ərazilərdə torpaqlar bir müddət becərilmədiyindən onlar məhsul vermir. Lakin belə 

fasilələrdən sonra torpağa azacıq qulluq edildikdə o, yendən bəhrə verməyə başlayır. 

Dəgir analardan fərqli olaraq, torpaq qətiyyən mütləq qocalmır, sıradan çıxmır (əlbəttə, 

düzgün istifadə edildikdə), gənc qadın sağlam uşaqlar dünyaya gətirdiyi kimi, o da 

yaşından asılı olmayaraq (hətta min illərlə istifadə edilsə də), bəhrəsi timsalındakı uşaq 

doğmaqdan qalmır, həm də heç vaxt qadınlara nəsib olan nənəyə çevrilməni yaşamır, 

bütün nəsillər üçün qida sayılan məhsulları aramsız olaraq istehsal etməkdə davam 

edir. Ona görə də öz gəncliyini əbədi etməklə, onun sağlamlığına (münbitliyini 

qoruyub saxlamasına) heç bir şübhə yaranmır. Tək-tək qadın və dişi heyvan ekiz və 

daha çox balalar doğduğu halda, torpaq əkinçilik qabiliyyətindən, texnologiya 

səviyyəsindən, becərilən bitkinin cinsindən asılı olaraq məhsuldarlığını bir neçə 

dəfələrlə artıra bilir və bu xüsusiyyətinə görə də bütün anaları geridə qoyur. 

Orta əsrlərdə Avropada səpilən taxıl toxumunun miqdarından yalnız iki-üç dəfə 

artıq məhsul götürülürdü. Xristofor Kolumb Amerikanı kəşf etdikdən sonra Yeni 

Dünyadan Avropaya gətirilən qarğıdalı toxumundan isə on dəfələrlə çox məhsul 

götürülürdü. Soxa əvəzinə metal kotanlardan istifadə də Avropanın şimalındakı ağır 

torpaqların şumlanmasında daha yaxşı effekt verdiyindən məhsul istehsalının 

yüksəldilməsinə şərait yaranırdı.  

Quraqlıq zonalarda isə suvarılma tətbiq edilmədən əkinlərdən dəmyə qaydada 

məhsul almaq müşkül məsələ hesab olunurdu. Arid ərazilərdə yalnız ciddi aqrotexniki 

tədbirlər həyata keçirildikdə dəmyə əkinçilikdə məhsul istehsalı mümkün olurdu. Bu 

tədbirlərə şumun herik altında saxlanması, əkin dövriyəsində torpaqların dincə 

qoyulması mühüm şərt  hesab olunur. Amerika Birləşmiş Ştatlarında dövlət torpaqların 

münbitliyinin qorunub saxlanması üçün fermerləri maddi cəhətdən həvəsləndirir. Bu 

ölkədə torpağın beşdə birini dincə qoymağa görə fermerə başqa sahələrin hər 

hektarından əldə etdiyi gəlirə müvafiq olaraq maddi yardım göstərilir.  

Əkinçiliklə məşğul olan qədim xalqlar bu sahədə böyük itəcrübə qazanmaq və 

nailiyyətlər əldə etməklə bəşəriyyətə əvəzsiz xidmət göstərmişlər. Qədim çinlilər 

irriqasiyanın böyük faydasını dərk edərək, Yantszı çayından ölkənin şimalınadək kanal 

çkmək istəyirdilər. Bu möhtəşəm layihə ilk imperiator Şi Xuan-dinin Böyük Çin səddini 

tikib tamamlamaqla, birləşdirilməsi kimi nəhəng miqyaslı əhəmiyyətə malik olan bir 

tədbir olacaqdı. Mərkəzi və Cənubi Amerika xalqlarının isə əkinçilikdə əldə etdiyi 


55 

 

təcrübələr heyrətamiz hesab edilməlidir. Bu ölkələrin əkinçilik üçün o qədər də əlverişli 



olmayan dağlıq ərazilərində onların yaratdığı sivilizasiya əsasən inkişaf etmiş əkinçiliyə 

əsaslanırdı. Yalnız bitkiçilik məhsulları həmin ərazilərin sakinlərinin əsas qida 

ratsionunu təşkil edirdi. Şimali Amerikanın hindu tayfaları isə ovçuluqla, əsasən bizon 

və karibu əti istehlakı hesabına dolanır, su hövzələrindəki yabanı çəltiyin məhsulunu, 

qoza və toxum toplayırdılar. Asiyada yaşayan köçəri xalqlar isə heyvanlarlıqla məşğul 

olmaqla, ətlə və sud məhsulları ilə qidalanırdılar. Monqollar torpağı nəinki şumlamağı, 

hətta ona əzab verməyi qəbahət sayırdılar.  Amerikanın Atlantik okeanının sahilindəki 

ərazilərdə məskunlaşan hindu tayfaları isə oturaq həyat keçirir, balıq ovu ilə yanaşı, 

əkinçiliklə də məşğul olur, qarğıdalı və tütün becərirdilər. Qədim Misirdə 3,5-4 min il 

əvvəl, nəhəng piramidalar tikintisində işləyənlərin əksəriyyətini təşkil edən kəndlilər 

əsasən çörəklə, sarımsaq və soğanla qidalanırdılar. Həmin dövrdə ölkədəki varlılar, 

həm də kasıblar adətən həmin ərzaqlardan istifadə edirdilər. Onlar pivə içirdilər, 

varlıların ratsionunda ət də olurdu. Bitkiçilik məhsulları ümumiyyələ oturaq həyat 

keçirən bütün xalqların qidasında xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.  

Amerika kəşf edildikdən və burada avropalılar məskunlaşandan sonra bütün 

dünyada istehsalı yayılan kartof, pomidor, qarğıdalı, bostan bitkiləri, tütün (müasir 

dünyada axırıncının istifadəsinə münasibət diametral qaydada dəyişsə də), oranın 

aborigen sakinləri olan hindu tayfalarının bəşəriyyətə bəxş etdiyi ən böyük töhfə hesab 

ediliməlidir. Xristian dini Bibliyaya məlum olmayan bitkilərin Avropada yayılmasına 

qarşı çıxırdı. Həmin qidanın istehlakına da mənfi münasibət bəsləyirdi. Lakin Avropa 

xalqları dinin əks-təbliğatına məhəl qoymayaraq, həmin bitkilərin becərilməsini və 

onların məhsullarının istehsalını və istehlakını getdikcə genişləndirirdilər.  

Bunu indi dünyanın mülayim iqlimi olan bütün regionlarında becərilən kartofun 

Avropaya gətirilib yayılmasında aydın görmək olar. Kartof hələ bizim eradan əvvəl 

200- ci illərdə Cənubi Amerikada Kolumbiyadan Şimali Argentina və Çiliyədək And 

yüksəkliklərində becərilirdi. İndi minlərlə növü olan bu bitkinin mənşəyi yabanı şəkildə 

olan 160 saydakı sadə növlərə malik olmasına borcludur. İlk dəfə 1565-ci ildə 

İspaniyaya gətirilməklə Avropada meydana çıxmışdı. Ser Uolter Reli 1584-cü ildə 

Amerikaya səyahət etdikdən sonra  kartof İngiltərə kraliçası I Elizabetə bir ekzotik 

hədiyyə kimi təqdim edilmişdi. Hazırda bir çox ölkələrdə “ikinci çörək” kimi qəbul 

edilən kartof əsasən öz uğurlu taleyinə belə başlamışdır. Lakin o faciə mənbəyi rolunu 

oynamamış da keçinməmişdir. 1845-1847-ci illərdə kartof xəstəliyi ( yarpaqlqrin saralıb 

tökülməsi) ucbatından İrlandiya kəndliləri arasında geniş yayılan aclıq baş vermişdi. 

Aclıq nəticəsində adamlar  doğma yurdlarını tərk edib, Britaniyaya və Amerikaya 

mühacirət etmiş, ölkə əhalisinin sayı beş il ərzində 25 faizə düşmüşdü.  

Kartofa başqa mənfi münasibət bəslənməsi halları da olmuşdur. Böyük rus 

yazıçısı A. İ. Gertsen özünün “ Olmuş əhvalatlar və düşüncələr” əsərində kartofu 

olduqca əhəmiyyətsiz, kalorisi olmayan bir qida növü kimi məhkum edir, hansı ki, 

onun meyvəsi bişirilmə keyfiyyətinə və dadla yanaşı bol nişastaya, C vitamininə və 

proteinə malikdir. Görünür, bəzi görkəmli dövlət xadimləri yazıçıdan çox-çox əvvəl bu 

ərzaq növünün əhəmiyyətini daha yaxşı anlamış və onun yayılmasına şərait yaratmaq 

qayğısina qalmışar. Məsələn, Rusiya çarı I Pyotr  XVIII əsrin başlanğıcında 



Yüklə 3,87 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   54




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə