Hidrologiyanın məqsədi, vəzifələri və tədqiqat üsulları



Yüklə 7,91 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə2/9
tarix30.06.2017
ölçüsü7,91 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

Cədvəl 3.1.  
Okeanın və qurunun Yer kürəsində paylanması. 
Okeanlar Sahə, 
mln.km
2
Materiklər Sahə, 
mln.km
2
Sakit 
Atlantik 
Hind 
Şimal Buzlu 
178.7 
91.7 
76.2 
14.8 
Avrasiya 
Afrika 
Şimali Amerika 
Cənubi Amerika 
Avstraliya və Okeaniya 
Antarktida 
 
54.0 
30.1 
24.2 
17.8 
8.9 
14.0 
 
1
Behruz Melikov
Behruz Melikov

 
       Son  hesablamalara görə Yer kürəsində mövcud olan buzlaqların həcmi 25-26 
mln. km
3
  -ə  bərabərdir. Bu böyük buz və qar kütləsi  əriyərsə, onda okean və 
dənizlərin  səviyyəsi 80 m-dən artıq qalxa  bilər. Quru sularının 230 min km
3
–i  
göllərdə, 1.2 min km
3
  isə çaylardadır.   
      Axım yer səthində qeyri-bərabər paylanmışdır. Belə  ki, çayların ümumi axım 
həcminin 98%-i bilavasitə okean və  dənizlərə tökülür, qalan 2% -i axarsız 
sahələrdə qalır. Axarsız sahələrdə əmələ gələn 700 km  axımını 426 km
3
–i  Xəzər, 
Aral, Balxaş göllərinin paylarına  düşür, digər  axarsız  sahələrdə olan  axımı   isə 
275 km
3
-dir.  
Hidrologiya  bir  elm  sahəsi  kimi    son  110-130 ildə  formalaşmışdır və 
onun   başlıca  tədqiqat  obyekti  təbitdə  suyun  dövranıdır. Təbiətdə  su dövranı  
aşağıdakı  sxem üzrə  baş verir;  atmosfer yağıntıları düşür; səth  axımı  və yeraltı 
sular  əmələ  gəlir; yeraltı  və  səth suları    ağırılıq  qüvvəsinin  təsiri  altında  çay  
dərələrinə  axır  və  çaylar yaranır; yağış sularının bir  hissəsi  torpaq  ötüyündə  
toplanır  və  sonra  buxarlanaraq  atmosferi  su  buxarları   ilə doydurur;  okeanın  
səthinə düşən  yagıntılar da  buxarlanır; atmosferdəki   su ,  buxarı kondensasiya  
edərək ( suyun buxar  halından maye  halına  keçməsi kondesasiya  adlanır )  
yağıntı şəklində  okean və  materiklərin sərhinə  düşür. Bu  proses fasiləsiz  olaraq 
davam  edir.  
Təbiətdə su dövranın  ən vacib xüsusiyyəti onun hidrosferin bütün sularını 
birləşdirməsi,  əlaqələndirməsidir. Bu su dövranın hərəkətverici qüvvəsi Günəşin 
istilik enerjisi və  ağırlıq qüvvəsidir.  İstiliyin təsiri altında su buxarlanır, 
kondensasiya baş verir. Ağırlıq qüvvəsinin təsiri altında yağış damcıları düşür, 
çaylar axır, yeraltı və torpaq suları hərəkət edir. 
Təbiətdə su dövranı atmosferi, okeanı, litosferi, torpaq örtüyünü, çayları, 
gölləri, biosferi əhatə edir.  
Atmosferdə  müxtəlif  hava  axınları  rütübəti  bir  ərazidən  başqa  əraziyə  
hərəkət  etdirir  və  son  nəticədə  atmosfer  yağıntıları  müşahidə  edilir. Çoxillik  
dövrdə  quruya  765 mm,  okean  səthinə  1140 mm  və  yer  kürəsinin   sərhində  
isə  orta  hesabla   1030 mm  yağıntı  düşür  ( 1 il  ərzində ). Materiklərə  düşən  
yağıntının  miqdarı,  materiklərin  səthindən  buxarlanan  suyun   miqdarından  
çoxdur. Bu  əlavə  rütübəti  quruya  okean  səthindən  hava  axınları  gətirir. Bunun  
nətiçəsində  materiklərin  su  ehtiyatları  çoxalır. 
Atmosferdə su buxarının  əsas mənbəyi dünya okeanıdır (86% rütubət 
okeandan və 14% qurudan). 
 
2
Behruz Melikov
Behruz Melikov

   
           
yağıntı         yağıntı         yağıntı
 
 
 
            
↓↓ ↓     ↓↓↓        ↓↓↓ 
                         
    buxarl.
 
           
 buxarl.
         
↑↑↑
      
buxarl. 
            ↑↑↑↑                     ↑↑↑ 
                                                      
 
....................... 
....okean.. 
.... .. . .... 
                     qurunun oke-            
                       na su verən 
                          hissəsi 
 
Müxtəlif iqlim qurşaqlarında okean səthindən buxarlanmanın miqdarı 
fərqlənir. Ekvatorial zonada buxarlanma yağıntıdan azdır, çünki burada bulud 
əmələ  gəlir. Mülayim enliklərdə    də buxarlanma illik yağıntıdan azdır. Səbəbi: 
istilik kifayət qədər deyildir. Tropik və subtropik zonalarda isə əksinə, buxarlanma 
yağıntıdan çoxdur: çünki bu zonalarda quru passat küləkləri hakim olduğundan, 
buludluluq az olur.  
Okean  cərəyanları  çox   böyük  su  kütlələrini  okeanın  bir  hissəsindən   
başqa  hissəsinə  hərəkət etdirirlər.  Bu    cərəyanların   dəriyinliyi  bir  neçə    yüz  
metrə,  eni  isə 300 km-ə  çatır. Okean  cərəyanlarının  su sərfi  yer kürəsinin  
bütün  çaylarının  ümumi  su səthindən  1000  dəfə  çoxdur. 
Litosfer təbiətdə su dövranında yeraltı suların vasitəsilə iştirak edir.  Təqribən  
2 km-dən  dərində  yerləşən  yeraltı  sular  su  dövranında çox  zəif  iştirak edirlər. 
Bu  suların  həcmi  azdır  və  çox  duzludur. Şirin yeraltı sular əsasən Yer qabığının 
yuxarı hissəsindədirlər. Bu sular çayları, gölləri və  dənizləri qidalandırırlar. Çox 
qısa müddətdə  təzələndiyinə görə  şirindir.  Əgər  çaylar yeraltı    suları 
qidalandırmasaydılar,  onların  rejimi il  ərzində  çox dəyişkən  olardı. Çöl, 
yarımsəhra  və  səhra  zonalarında çayların yeraltı sularla  qidalanması çox zəif  
olduğuna görə bu çaylar  quruyur. Çayların  qidalanmasında iştirak edən  yeraltı  
suların  həcmini hesablamaq  üçün  çay  hövzəsinin  su  balansı    tənliyindən 
istifadə etmək olar.  Xəzər  dənizinə  tökülən  çayların  axımının  40%-i  yeraltı  
suların  payına  düşür. Lakin  yeraltı    suların  bir  hissəsi  birbaşa   dənizlərə,  
okeanlara  axır. Belə  yeraltı  sular  çay  axımının  ancaq  5%-ni  təşkil  edir. Yer 
kürəsinin quru hissəsi üçün yeraltı axım layı 90 mm-dir.  
Yeraltı suların  ərazi üzrə paylanması 2 vacib amildən asılıdır: 1.Coğrafi 
zonallıq; 2.Geoloji quruluş; Adətən atmosfer yağıntıları çox düşən  ərazilərdə 
yeraltı su ehtiyatları da çox olur.  Yeraltı  suların   formalaşmasına  karst  güclü  
təsir  göstərir. ( Karst  süxürları  suda  nisbətən  asan  həll   yayılan  ərazilərdə  su  
asanlıqla  yerin altına   süzülür  və  yeraltı  suların  formalaşması  üçün  əlverişli  
 
3
Behruz Melikov
Behruz Melikov

şərait yaranır. Belə  rayonlarda  çaylar  daha  bol  sulu olur   və  buxarlanma  azalır. 
Çay hövzələrinin  su  balansına  suyu  yaxşı  keçirən  vulkan  tufları  da  güclü  
təsir  göstərir. Məsələn; Qarabağ  vulkanik   yaylasında  yağış  və  qar   suları  çox  
asanlıqla  bu süxürlardan  süzülür,  yeraltı  suları  qidalandırırlar. Geoloji  quruluş  
kiçik   çayların  su  balansına  daha  güclü  təsir  göstərir. Böyük  çayların  
hövzələrində  geoloji  quruluşu  mürəkkəb  olduğundan  onun  su  dövranında  
rolunu  qiymətləndirmək   çox  çətindir.  
Əslində torpaq örtüyü litosferin bir hissəsidir. Buna baxmayaraq torpaq 
sularına təbiətdə su dövranının ayrıca bir tərkib hissəsi kimi baxılır. Bu onunla izah 
olunur ki, torpaq suları bir çox əlamətlərə görə yeraltı sulardan fərqlənir: a)torpaq 
suları yeraltı sulara nisbətən bioloji proseslərlə daha sıx bağlıdır; b)torpaq suları 
hava şəraitindən daha çox asılıdır.  
Torpaq  suları  bitkiləri  qidalandırır, buxarlanır  və    yeraltı  suların  
formalaşmasında iştirak edirlər. Meşə zonasında  torpaq  suları  yeraltı  suları  daha  
intensiv  qidalandırır, çunki  ağacların kök  sistemi  torpağı  yumşaldır. Torpaq  
örtüyü  iqlim  amilləri  ilə  çaylar,  göllər  və  yeraltı  sular  arasında  əlaqə  yaradır.  
Torpaq örtüyünün su dövranında rolu onun infiltrasiya (süzülmə) və 
susaxlama qabiliyyətindən asılıdır.  Əgər süzülmə  və susaxlama qabiliyyəti 
zəifdirsə, onda yağıntının əsas hissəsi səth axımı yaradır; torpağın nəmliyi az olur, 
buna görə  də buxarlanma zəifləyir; yeraltı sular az əmələ  gəlir; yağış daşqınları 
fasilə verdikdə çaylar quruyur, çünki yeraltı sularla qidalanma çox zəifdir.  Əgər 
torpağın süzülmə və susaxlama qabiliyyəti güclüdürsə, onda su balansı elementləri 
kəskin  şəkildə  dəyişir: səth axımı azalır, buxarlanma güclənir, yeraltı sularla 
qidalanma ən böyük qiymətinə çatır. Ümumiyyətlə, çay axımının amilləri arasında 
iqlimdən sonra ikinci yerdə torpaq örtüyü durur. Torpaq  örtüyünün  rolunu  
qiymətləndirmək  üçün  eksperimental  çöl  tətqiqatlarının  aparılmasına  çox  
böyük  ehtiyac  var. 
Çayların  təbiətdəki  su  dövranında  iştirakı  digər  komponentlərə  (torpaq,  
okean, atmosfer  və s.) nisbətən  daha  yaxşı    öyrənilmişdir. Bu heç də  təsadüfi 
deyildir. Hələ  qədim dövrlərdən insanlar çay sahillərində  məskunlaşmış  və çay 
sularından müxtəlif məqsədlər üçün başlıca içməli su mənbəyi çaylardır. 
Təbiətdə su dövranında çayların rolu ondan ibarətdir ki, çaylar okean 
səthindən buxarlanaraq materiklərin üzərinə gedən rütubəti yenidən okeana 
qaytarırlar. Məhz buna görə də okean səthindən buxarlanma okean səthinə düşən 
yağıntılardan çoxdur. Okean üçün buxarlanma ilə yağıntı arasındakı fərq çayların 
okeana gətirdiyi suyun miqdarına bərabərdir.  Materiklərdə isə əksinə, buxarlanma 
yağıntının miqdarından azdır.  
Çayların qida mənbələrini 2 qrupa bölmək olar: səth suları  və yeraltı sular. 
Səth suları müxtəlif mənşəli ola bilərlər: yağış, qar, buzlaq suları.  Səth axımının 
bütün növləri çaylarda daşqına səbəb olur.  Daşqınların müddəti  (davamiyyəti)  
müxtəlif  olur. Böyük  çaylarda  yaz  gursululuq  dövründə çaylar  əsasən qar suları 
ilə qidalanır və bu dövr 3-4 ay  davam  edir.  Dağ    çaylarında  da  gursululuq  
dövrü  bir  neçə ay çəkir.  Çünki, əvvəlcə  qar hövzənin  hündürlüyü  az olan  
hissələrində  əriməyə  başlayır  və  tədricən  bu proses  hövzənin  hündürlüyü az 
olan hissələrində    əriməyə    başlayır  və    tədricən  bu  proses  hövzənin  hündür  
 
4
Behruz Melikov
Behruz Melikov

hissələrini  də    əhatə edir. Ekvatorial  zonanın çaylarında  da  uzunmüddətli  
daşqınlar  müşahidə  edilir.  Amazon, Konqo çayları  əsasən yağış suları ilə 
qidalanırlar. Bu çaylarda bütün il boyu daşqınlar olur, çünki ekvatorial zonada 
yağıntılar ancaq yağış şəklində düşür və bütün il boyu aylar üzrə bərabər paylanır. 
Kiçik düzən və dağ çaylarında qısa müddətli  (bir neçə saatdan bir neçə günə 
qədər) yağış daşqınları müşahidə olunur. Avstraliyanın krikləri (quruyan çaylar),  
Böyük Səhranın vadiləri üçün coşğun tağış  səciyyəvidir. Bu çayların məcraları 
daşlı və ya qumlu olur. Burada daşqınlar il ərzində bir dəfə və ya bir neçə ildə bir 
dəfə müşahidə olunur. Şimali Qazaxıstanın bəzi çaylarında su ancaq qar əriyən 
dövrdə olur, qalan 9-11 ay isə çay quruyur.  
Çaylar  ərazinin relyefinə  də güclü təsir göstərirlər. Su hərəkət edərkən 
torpaqda və dağ süxurlarında olan duzların bir hissəsini həll edir, torpağın və 
süxurların səthini yuyur, gətirmələri nəql edir. 
Göllərin su dövranında iştirakı bilavasitə çaylarla bağlıdır. Çaylarla əlaqəsi 
olmayan göllər çox azdır. Hər bir gölə çay tökülür və ya göldən çay öz başlanğıcını 
götürür. Göllərin su dövranında rolu onların öz səthindən suyu buxarlandırmasıdır. 
Məsəslən, Xəzərin səthindən hər il 1 metrə (1000mm) yaxın su buxarlanır. Lakin 
Xəzərin səthindəki quru ərazilərdən buxarlanma ancaq 200-300 mm-dir.  
Atmosfer hər il göllərdən buxarlanma nəticəsində 500-600 km
3
 əlavə su alır. 
Ümumiyyətlə, bu o qədər də böyük rəqəm deyildir. Göllərin və bataqlıqların 
səthindən cəmi buxarlanma bütün materiklərdən buxarlanmanın ancaq 3%-ni təşkil 
edir.  
Axarlı göllər (belə göllərdən çaylar öz başlanğıcını götürür) çay axımını il 
ərzində  tənzimləyir, axımı aylar üzrə nisbətən bərabər bölməyə çalışırlar. Belə 
çaylara misal olaraq  Ladoqa gölündən başlanan Neva çayını, Baykaldan başlanan 
Anqara çayını  və  Şimali Amerika materikindəki Böyük  göllərdən (bura beş göl 
daxildir: Yuxarı göl, Miçiqan, Quron, Eri  və Ontirio) başlanan Müqəddəs  
Lavrentiya çayını göstərmək olar. 
Süni göllər olan su anbarları çayların axımını göllərə nisbətən daha güclü 
çəkildə tənzimləyirlər. Dünyada  hər birinin həcmi 100 mln.  m
3
-dan çox olan 1350 
su anbarı var. Bu su anbarlarının ümumi həcmi  4100 km
3
-dir. Su anbarlarının 
tikilməsi   insanların çayların su ehtiyatından daha səmərəli istifadə atməsinə 
imkan yaratmışdır.  
Biosferin təbiətdə su dövranında iştirakı mürəkkəb və çoxcəhətlidir. Bitki və 
heyvan orqanizmləri  əsasən sudan ibarətdirlər. Məsələn,  insan  orqanizminin     
75% -i sudur. Insanların fizioloji tələbatını ödəmək üçün hər gün 

  3 litr, bir ildə 
isə 

 1 m
3
 (1000 litr) su lazımdır. Dünyada bütün ev heyvanları birlikdə bir ildə 30 
km
3
 su içirlər. Vəhşi heyvanlar üçün bu rəqəm azdır – 20 km
3
 (Dünyada vəhşi 
heyvanları hər bir növünün təqribən məlumdur. Hər bir heyvan növünün suya olan 
tələbatını bilərək, istifadə olunan suyun ümumi həcmini hesablamaq mümkündür). 
Dünyanın su balansına daxil olan elementlərə (yağıntı, buxarlanma və çay axımı) 
müqayisədə bu rəqəmlər çox kiçikdir. Həm də  nəzərə almaq lazımdır ki, 
heyvanların istifadə su gec-tez buxarlanır və su dövranında iştirak edir.  
Bitkilərdə müşahidə edilən fotosintez prosesi də suyun iştirakı ilə baş verir. 
Bu proses nəticəsində bitkilər karbon qazı və sudan nişasta, zülal, yağ sintez edirlər. 
 
5
Behruz Melikov
Behruz Melikov

Bu məhsullarla isə insanlar və heyvanlar qidalanırlar. Biosferin su dövranında 
iştirakına misal olaraq transperasiyanı da göstərmək olar. Transperasiya dedikdə, 
adətən bitki örtüyünün səthindən buxarlanma başa düşülür. Bitkilərin inkişafı, 
məhsuldarlıq su ilə təminatdan asılıdır. Lakin transperasiya prosesi həm də bitkinin 
temperaturunu tənzimləmək üçün vacibdir. Əgər transperasiya olmasaydı, onda 
bitkilər həddən artıq qızaraq məhv olardılar. Bitkinin səthindən su buxarlanarkən 
onun temperaturu aşağı düşür.  
Müxtəlif bitkilərin transperasiyaya sərf etdikləri suyun miqdarı  fərqlidir. 
Quraq ərazilərdə kserofit bitkilər geniş yayılıb. Belə bitkilər az su buxarlandırırlar. 
Transperasiyaya sərf olunan suyun miqdarı bitkinin növündən, hava şəraitindən, 
torpağın nəmlik dərəcəsindən asılıdır. Bitkilərin vegetasiyası dövründə (inkişaf 
dövrü) transperasiya cəm buxarlanmanın yarısına bərabər olur. Meşələrdə 
transperasiya xüsusi ilə güclüdür. Belə ki, həmişəyaşıl rütubətli meşələrdə demək 
olar ki, torpaqdakı rütubətin hamısı transperasiya yolu ilə buxarlanır. Bu meşələrdə 
bilavasitə torpaqdan buxarlanma çox zəifdir: 1.kölgəlikdir; 2.rütubət çoxdur 
(havada). Ümumiyyətlə, hər il transperasiyaya sərf olunan suyun miqdarı Yer 
kürəsinin səthindən (okean da daxil olmaqla) ümumi buxarlanmanın 7%-ni təşkil 
edir. 
İnsanın təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində istifadə etdiyi sular da nəticədə 
təbiətdəki qlobal su dövranında iştirak edirlər. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, 
məsələn, Azərbaycanda Kür-Araz ovalığının suvarılan torpaqlarından buxarlanan 
su yenidən bu ovalığa qayıtmır. Buxarlanan su Böyük və Kiçik Qafqazın 
yamaclarında yağıntı verir. Deməli, bu sular Kür-Araz ovalığı üçün itki rolunu 
oynayır. Hətta ən ideal şəraitdə buxarlanan suyun ancaq 10-40%-i yenidən ovalığa 
qayıda bilər.  
 
 
6
Behruz Melikov
Behruz Melikov

4. Suyun əsas fiziki  və  kimyəvi xassələri. 
 
Təbiətdə tam təmiz su yoxdur. Hətta yağış suyunun tərkibində müəyyən qədər 
qarışıqlar vardır. Təmiz kimyəvi su oksigenlə hidrogenin birləşməsidir. Onun 
kimyəvi tərkibi H
2
O-dur və hidrol adlanır. Məhşur fransız kimyaşısı A.A.Lavuazye 
(XVIII  əsr) ilk dəfə müəyyən etmişdir ki, suyun 85%-ni oksigen, 15%-ni isə 
hidrogen təşkil edir. 
İki su molekulasının birləşməsi (H
2
O)
2
- dihidrol, üç molekulanın birləşməsi 
(H
2
O)
3
 – trihidrol adlanır. Buzda trihidrol molekulları daha çoxdur. Su təbiətdə üç 
aqreqat halında ola bilir: maye, qaz və bərk halda. 
Təbiətdə su maye halında daha çox  yayılmaqla əsasən okeanlarda, dənizlərdə, 
çaylarda, göllərdə, bataqlıqlarda və yer altında olur. Su qaz halında atmosferdə, 
bərk halda isə (buz və qar şəklində) qütb dənizlərinin buzlarında, materik və dağ 
buzlaqlarında, qar örtüyündə olur. 
Su başqa mayelərdən fərqli olaraq, anomal (qeyri-adi) xassələrə malikdir. Bu 
onun molekulalarının quruluş xüsusiyyətlərindən  irəli gəlir. XVII əsrdə Q.Qaliley 
belə bir mülahizə irəli sürmüşdür ki, su donduqda sıxılmır. Bu mülahizəni R.Boyl 
təcrübə yolu ilə  təsdiq etmişdir. Beləliklə, başqa maddələrdən fərqli olraq su 
donduqda sıxılmır, əksinə genişlənir. Bu zaman onun həcmi 10%-ə qədər  artır. 
Suyun ikinci anomallığı ondan ibarətdir ki, o, maksimal  sıxlığa  temperatur  
0-4
0
C  dərəcədə malik olur. Suyun sıxlığı temperatur 0
0
-dən  4
0
C-yə qalxdıqda 
əvvəlcə artır, sonra isə temperatur artdıqca sıxlıq azalmağa başlayır. Bu hadisəni 
ilk dəfə  J.Delyuk  XVIII  əsrdə müəyyən etmişdir. 
Təbiətdə suyun bu anomal xassələrinin böyük əhəmiyyəti vardır.  Əgər adi 
maddələr kimi temperatur azaldıqca suyun sıxlığı artsaydı, onda buz çayın  və ya 
gölün dibinə enər, bu su obyektləri tamamilə donardı. Bu isə çaylarda və 
sututarlarda olan canlı orqanizmlərin məhv olması ilə nəticələnərdi. 
S ı x l ı q. Suyun və ya buz kütləsinin (kq) öz həcmlərinə (V) olan nisbətinə 
sıxlıq (
ρ) deyilir. 
Suyun sıxlığı 4
0
C –də maksimum olur – 1000kq/m
3

Qarın sıxlığı  eyni həcmdə götürülmüş qarın çəkisinin suyun çəkisinə olan 
nisbətinə deyilir.      
 
W
G
q
=
ρ
 
 
Təzə yağmış qarın sıxlığı 100 kq/m
3
 olur. Qar qaldıqca onun sıxlığı artır və 
150-200 kq/m
3
 –a çatır. Qarda olan su layını təyin etmək üçün onun sıxlığını (
ρ
q

qarın qalınlığına (h
q
) vurmaq lazımdır. 
 
q
q
s
h
h

=
ρ
 
 
Qar örtüyünün su saxlamaq qabiliyyəti, məsaməliliyi və istilikkeçirmə 
qabiliyyəti onun sıxlığı ilə əlaqədardır. Suyun, qarın və buzun fiziki xassələrindən 
biri də suyun buxarlanmasının, qar və buzun əriməsinin gizli istiliyidir. 
Suyun buxarlanmasının gizli istiliyi bir qram suyun normal atmosfer 
təzyiqində temperaturunu dəyişmədən buxar halına keçməsi üçün lazım olan 
istiliyin miqdarıdır. 0
0
C- də suyun buxarlanmasının  gizli istiliyi 597.2 kal /q, 
 
1
Behruz Melikov
Behruz Melikov

100
0
C-də 538.9 kal /q-dır. Buzun və qarın  əriməsinin gizli istiliyi, yəni bir qram 
buz və qarın  maye hala keçdikdə udduğu istiliyin miqdarı müxtəlif  temperaturlar 
üçün hesablanmışdır. Misal üçün, 0
0
C-də  təmiz buzun əriməsinin  gizli  istiliyi 
79.4 kal /q bərabərdir. 
Suyu bir dərəcə  qızdırmaq üçün lazım olan istilik miqdarına suyun istilik 
tutumu və ya xüsusi istilik tutumu deyilir. 0
0
C-də suyun istilik tutumu 0.487 kal /q  
dərəcədir. Suyun istilik tutumu temperaturdan asılı olaraq dəyişir. Temperatur 1
0

dəyişdikdə bir sm qalınlığında su layının 1 sm
2
 sahəsindən 1 saniyədə keçən istilik 
axınına istilik keçirmə əmsalı deyilir: 
 
dy
dt
Q
λ
=
 
   
burada, Q- 1sm
2
 sahədən 1saniyədə keçən istilik axını (kal);  
dy
dt
- şaquli temperatur 
qradiyenti;
λ
-istilik keçirmə əmsalıdır (0
0
C-də 
λ
=0.001358 kal /(sm
2
⋅san⋅dərəcə).  
Qarın istilik keçirmə əmsalı onun sıxlığından asılıdır: 
 
 (1.4) 
2
0067
.
0
q
q
ρ
λ

=
Burada,  
q
ρ
- qarın sıxlığıdır. 
Ö z l  ü l ü k. Suyun hissəciklərinin nisbi hərəkətinə (sürüşməsinə) müqavimət 
göstərmə xassəsinə suyun özlülüyü deyilir. Suyun özlülük xassəsi ancaq hərəkət 
zamanı meydana çıxır. 
Tutaq ki, çay axınının bir hissəsini ayrı-ayrı qatlara ayırmışıq.  İndi ixtiyari 
qatın   nisbi hərəkətinə baxaq. Tutaq ki, birinci qatın sürəti  U
1
, ikinci qatın sürəti 
isə  U

–dir və qatların çayın dibindən olan məsafəsi Y

və Y

–dir. Onda iki qatın 
sürətlər fərqi   dU=U
1
-U
2
, aralarındakı məsafə isə  dY=Y
1
-Y
2
 olacaqdır və onların 
nisbəti 
dY
dU
 sürət qradiyenti, yəni sürətin Y oxu boyu dəyişməsidir. 
İlk dəfə  İsaak  Nyuton göstərmişdir ki, sürtünmə qüvvəsindən yaranan 
toxunma gərginliyi  sürət qradiyenti ilə düz mütənasibdir:  
 
 
dY
dU
μ
τ
±
=
,  
burada, 
τ
-toxunma gərginliyi və ya sürtünmə gərginliyi, kq / m
2

μ
 -mütənasiblik 
əmsalıdır və onu dinamiki özlülük əmsalı adlandırırlar. 
Toxunma gərginliyi 
τ
 həmişə müsbət  ədəd olmalıdır, mənfi və ya müsbət 
işarəsi isə 
dY
dU
- dən asılı olaraq götürülməlidir. Dinamiki özlülük əmsalının 
μ
 ölçü 
vahidi 
2
m
san
N

 və ya 
2
m
san
kq

- dır. Dinamiki özlülük əmsalı puazla da göstərilir. 
Dinamiki özlülük əmsalı suyun temperaturundan asılıdır və temperatur 
artdıqca azalır. Əksər hallarda aşağıdakı nisbətdən istifadə edilir: 
                       
ρ
ν
μ

=
      və ya       
ρ
μ
ν
=
                 (1.6) 
 
2
Behruz Melikov
Behruz Melikov

burada, 
ρ
-suyun sıxılığı, 
μ
-dinamiki özlülük əmsalı, 
ν
-kinematik özlülük əmsalıdır, 
san
sm
2
. Kinematik özlülük əmsalı  həm də stoksla (st) ifadə olunur: 
san
m
san
sm
st
2
4
2
10
1
1

=
=
 
 
Sürət epyurası  
 
 
Kinematik özlülük əmsalı da suyun temperaturundan asılı olaraq dəyişir: 
temperatur azaldıqca kinematik özlülük əmsalı artır. Göstərilən əmsalların müxtəlif 
temperaturlara uyğun qiymətləri aşağıdakı cədvəldə verilmişdir. 

Yüklə 7,91 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə