Hidrologiyanın məqsədi, vəzifələri və tədqiqat üsulları


Çayların qida mənbələri və hidroqrafın genetik



Yüklə 7,91 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/9
tarix30.06.2017
ölçüsü7,91 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

15. Çayların qida mənbələri və hidroqrafın genetik 
parçalanması. 
 
Çaylar səth və yeraltı sularla qidalanırlar. Ümumiyyətlə qida mənbələri 4 
növdür: yağış, qar, buzlaq və yeraltı sular. Bunlardan ilk üçü səth sularına aiddir. 
Çayların qidalanmasının  əsas amilllərindən biri iqlim şəraitidir və  məşhur 
meteoroloq A.İ.Voeykov dediyi kimi-çaylar iqlimin məhsuludur.  
Müxtəlif çay hövzələrində bu və başqa qida mənbəyinin üstün olması yerli 
şəraitdən asılıdır. Bəzən hövzələr üçün hansı növ qidanın üstün olduğunu 
müəyyənləşdirmək mümkün olmur. Bu halda qarışıq qidalanma məfhumundan 
istifadə edilir. 
Çaylarda axımın yaranmasına iqlimdən başqa bitki örtüyü, torpaq, relyef və 
antropogen amillər də böyük təsir göstərir. Çay hövzələrinin geoloji quruluşundan 
asılı olaraq yeraltı suların qidalanmada rolu müəyyən edilə bilər. Yağışla 
qidalanma  əsasən leysan və uzun müddət davam edən yağışlar hesabına olur. 
Leysan yağışlar qısa müddət davam edir, bu vaxt çayların sululuğu kəskin artır və 
yağışdan sonra isə tədricən azalır. Uzun müddət davam edən yağış, əsasən böyük 
ərazini əhatə edir və çayı uzun müddət qidalandırır. Ekvatorial və iqlim qurşağının, 
Lənkəran təbii vilayətinin çayları əsasən yağış suları ilə qidalanır. 
Qış zamanı  yığılmış qar yazda əriməyə başlayır və  ərinti suları çayları 
qidalandırır. Qar sularından qidalanma qarda olan su ehtiyatlarından və  ərimə 
dövründəki hava şəraitindən asılıdır. Şərqi Avropanın düzənlik çaylarının axımının 
50%-dən çoxunu qar suları  təşkil edir.Buzlaq suyu ilə qidalanma yüksək dağlıq 
rayonların çayları üçün səciyyəvidir. Buzlaq suyu ilə qidalanan çaylarda sululuq 
yay dövründə artır (Amudərya, Sırdərya). Qar əridikdə və yağışdan sonra suyun bir 
hissəsi torpaq-süxur təbəqəsinə hopur və yeraltı suların ehtiyatını artırır. Sonra isə 
il  ərzində müntəzəm olaraq çayı qidalandırır.Cənubdan  şimala doğru çayların 
qidalanmasında  yeraltı suların rolu artır. Daimi donuşluq yayılmış  ərazilərdə 
yeraltı sularla qidalanma çox cüzidir. Volqa çayının illik aximının 30%-ni yeraltı 
sular təşkil edir. Ümumiyyətlə, çayların su ilə qidalanmasında 2-3 qida mənbəyi 
iştirak edir. Belə qarışıq qidalanma çayların əksəriyyəti üçün xarakterikdir. 
Çayların axım həcmini hesabladıqda və axımın il ərzində paylanmasını 
müəyyənləşdirdikdə onların qida mənbələrini öyrənmək vacibdir. 
Mülayim qurşaqda çayların çoxu qar suları ilə qidalanır. Qar suları ilə yanaşı, 
şimala getdikcə yeraltı  və yağış sularının da payı artır.Dneprin aşağı axınından 
Azov dənizinə kimi olan ərazidə, Aşağı Volqaboyunda və  Şimali Qazaxıstanda 
çaylar demək olar ki, ancaq yazda qqarın  əriməsindən  əmələ  gələn sularla 
qidalanır. Bu rayonlarda yeraltı sular çox dərində yerləşir, yağış suları isə əsasən 
buxarlanmaya sərf olunur. Kiçik hövzəyə malik olan çayların çoxu yay aylarında 
tamamilə quruyur. Çöl və meşə-çöl zonalarında yeraltı sular çox da dərində 
olmadığı üçün çayların qidalanmasında iştirak edir. Ancaq yenə  də  həmin 
zonalarda çayların  əsas qida mənbəyini qar suları  təşkil edir və onların axımının 
əsas hissəsi yaz gursululuğu dövrünə təsadüf edir. 
 
1
Behruz Melikov
Behruz Melikov

Dağ çaylarında qidalanma çox zaman qar və buzlaq suyunun hesabına olur. 
Buzlaq çayları  qış aylarında ancaq yeraltı sularla qidalanır. Qeyd edək ki, dağ 
çaylarının qidalanma xüsusiyyətləri yüksəklikdən asılı olaraq dəyişir. 
Böyük çayların qidalanması, onların axıb keçdiyi ərazilərin müxtəlif fiziki-
coğrafi şəraitə malik olması ilə əlaqədar mürəkkəb xarakter daşıyır. Belə çaylarda 
qidalanma çox zaman qarışıq olur. Şərqi Asiya çaylarının qidasının əsasını musson 
yağışları təşkil edir. Musson yağışları ilin isti dövründə yağır.  
Qeyd etmək lazımdır ki, daimi donuşluq yayılmış ərazilərdən keçən çayların 
yeraltı sularla qidalanması çox cüzi olur və  həmin  ərazidəki çayların qida 
mənbələri qar və yağış sularıdır. 
Hidroqrafın genetik parçalanması. Çayın su sərfi il ərzində  dəyişir. Yaz 
gursuluğu və daşqın vaxtı onun qiyməti böyük, qıtsulu dövrdə isə kiçik olur. Su 
sərfinin dəyişməsini göstərən qrafikə  hidroqraf deyilir. Hidroqrafı orta gündəlik 
su sərflərinin qiymətlərinə görə qururlar. Hidroqrafı tərtib etdikdə şaquli oxda su 
sərfinin qiyməti, üfüqi oxda isə günlər göstərilir.  Şəkil 3.12-də Qarqarçayın Ağa 
körpü məntəqəsi üçün hidroqafı verilmişdir. 
Hidroqrafdan göründüyü kimi, yazda su sərfi əvvəlcə artır, sonra isə azalaraq, 
yayda minumumqiymət alır və payızda yenidən artır. Hər il üçün hidroqraf tərtib 
etmək olar. Su sərfini zamana vurduqda axım həcmi alınır. Hidroqrafın daxilindəki 
sahəni təyin etməklə illik axım həcmini hesablamaq mümkündür.      
 
2
Behruz Melikov
Behruz Melikov

 
Kiçik çayların və yağışla qidalanan çayların hidroqrafları çoxzirvəli olur. Hər 
bir rejim fazasına məxsus səciyyəvi su sərfləri  ən böyük (maksimal) və  ən kiçik 
(minimal) su sə2rfləridir. Həmin sərflər aşağıdakı xarakter dövrlərə görə müəyyən 
edilir: 

 
İllik maksimal və minimal su sərfləri; 

 
Yaz gursululuğu dövrünün maksimal su sərfi; 

 
Daşqın dövrünün maksimal su sərfi; 

 
Yay aralıq fazanın minimal su sərfi; 

 
Qış aralıq fazanın minimal su sərfi; 
Müşahidə müddəti çox olarsa onda səciyyəvi hidroqraf su qurmaq olar. Belə 
hidroqraf su rejiminin səciyyəvi xüsusiyyətlərini özündə  əks etdirir və  hər ildəki 
meteoroloji şəraitlə bağlı təsadüfü tərəddüdlərdən azad olur. Bu hidroqrafı qurmaq 
üçün onun səciyyəvi nöqtəsindəki maksimal və minimal sərflərin çoxillik orta 
qiymətləri və tarixləri müəyyən edilməlidir. 
Çayların müxtəlif qida mənbələrindən aldığı suyun miqdarını müəyyən etmək 
üçün hidroqrafı parçalamaq olur. Hidroqrafı bir neçə üsulla parçalamaq olur.  
B.V.Polyakovun sxeminə görə gursululuğun qalxma dövründə yeraltı sularla 
qidalanma azalmağa başlayır və gursululuğun maksimumu keçdikdə tamamilə 
 
3
Behruz Melikov
Behruz Melikov

kəsilir. Gursululuğun axımı azalmağa başladıqda çaya axan yeraltı suların miqdarı 
artmağa başlayır. 
B.İ.Kudelin hidrogeoloji şəraiti nəzərə almaqla hidroqrafın parçalanma 
sxemlərini vermişdir (3.13). 
Çayların yeraltı sularla qidalanma xüsusiyyətləri həm də çayın sulu 
horizontlarla hidravliki əlaqəsinin dərəcəsi ilə müəyyən edilir. Burada aşağıdakı 
hallar ola bilər. 

 
Yeraltı sular çayla hidravliki əlaqədə deyil; 

 
Tam hidravliki olan hal;  

 
Dövri (vaxtaşırı) hidravliki əlaqə olan hal; 
Həm basqısız və həm də artezian suları ilə qidalanma olan hal. 
Yeraltı sular çayla hidravliki əlaqədə olmadıqda, çayın rejimi yağıntıların 
rejiminə uyğun olur və yeraltı axımın hidroqrafı çayı hidroqrafına oxşayır. 
Hidravliki əlaqə olduqda isə yeraltı  axım şişmə xarakteri daşıyır. Belə ki, çayda 
səviyyə qalxdıqda sahil tənzimlənməsi baş verir. Səviyyə yüksək olduqda qrunt 
sularında  şişmə gedir və çay suları yeraltı suların ehtiyatını artırmağa başlayır. 
Səviyyə  aşağı düşdükdə isə  həmin sular əksinə, çaya axmağa başlayır. Çayda 
səviyyə maksimum olduqda sahil tənzimlənməsi yeraltı axımın tam kəsilməsinə 
gətirib çıxarır. Yeraltı axım böyük daşqınlar zamanı da çox azalır.  
Tam hidravliki əlaqə düzənlik çayları üçün, dövri əlaqə və əlaqəsiz hal isə dağ 
çayları üçün səciyyəvidir.  
Gursululuq və daşqın dövrlərində hidroqrafı parçalamaqla yeraltı qidalanmanı 
müəyyən etmək üçün iki qrup metodlardan istifadə edilir. 
Birinci qrup metodlarda yeraltı axımın gursululuq dövründə artması  nəzərə 
alınır. (V.Q.Qluşkov, M.İ.Lvoviç, K.P.Voskresenski). Bu üsullarla əsasən yeraltı 
axımı  hidroqrafda ayırmaqüçün gursululuğun başlanğıcındakı  və sonundakı 
sərflərə müvafiq nöqtələr düz və əyri xətlə birləşdirilir. 
İkinci qrup metodlar isə gursululuq dövründə yeraltı axımın azalmasını, hətta 
tam kəsilməsini nəzərə alır (B.V.Polyakov, B.İ.Kudelin). 
Yeraltı qiidalanmanı ayırmaq üçün hidrokimyəvi məlumatlardan istifadəyə 
əsaslanan  üsul da mövcuddur (P.P. Voronok, V.V.Drozd və b.). Yeraltı axım  
aşağıdakı düsturla hesablanır:  
,
sath
y
sath
G
p
y
C
C
C
C
Q
Q


=
 
burada, Q
y
, Q
G
- müvafiq uyğun olraq yeraltı  və çay sularınınsərfi; C
G
, C
səth
, C
y

çayın səth və yeraltı suların minerallaşmasının müəyyən bir komponenti. 
Hövzədəki bulaqların  rejiminin yeraltı qidalanmanın xarakterinə  təsirini 
göstərən hidroqrafı parçalama üsulunu F.A.Makarenko təklif etmişdir. 
 Dağ çaylarında qar, yağış, buzlaq və yeraltı suların qidalanmasında payını 
müəyyən etmək mürəkkəb məsələdir. Bu məsələni həll etmək üçün hövzənin 
fiziki-coğrafi  şəraiti təfsilatla təhlil edilməli, mövcud qida mənbələri və onların 
hansı müddətlərdə çayı qidalandırması müəyyənləşdirilməlidir. Bunun üçün 
axımın, yağıntının və temperaturun illik gedişi təhlil edilməlidir (şəkil 3.14).  
 
4
Behruz Melikov
Behruz Melikov

Dağ çaylarının hidroqrafını parçalandıqda nəzərə almaq lazımdır ki, çay 
buzlaq suları ilə qidalanırsa, qış dövründə onun qidasını qrunt suları  təşkil 
etməlidir. Yay dövründəki yeraltı qidalanma təqribən qışın başlanğıcındakı  sərfə 
müvafiq ayrılmalıdır. Qar suyu ilə qidalanma isə hövzənin alçaq hissələrində qar 
əriməyə başladıqdan qurtardığı dövrə qədər olur. Yağış suları ilə qidalanma yay-
payız daşqınları arasındakı dövrlərdə baş verir. 
 
M.İ.Lvoviç Yer kürəsi çaylarının qida mənbələrinə görə təsnifatını vermiş və 
çayları 40 tipə bölmüşdür. Dörd əsas qida mənbəyinin hər birini kəmiyyətcə 
qiymətləndirmək üçün o, aşağıdakı qradasiyaları qəbul etmişdir: 80%-dən çox, 50-
80% və 50%-dən dən az. Əgər çay axımının 80%-dən çox hissəsi yalnız bir qida 
mənbəyinin payına düşürsə, müəllif belə çayı təmiz yağış, qar və ya yeraltı qidalı 
çay tipinə aid edir. Konkret bir qida mənbəyi, məsələn yağış suları ümumü axımın 
50-80%-ni təşkil edirsə, belə çay əsasən yağış suları ilə qidalanan çay tipinə aid 
olunur.  Əgər hər bir qida mənbəyinin payı 50%-dən az olarsa, belə çay əsasən 
qarışıq qidalı çay tipinə aid edilir. Buzlaq suyu ilə qidalanan çaylar üçün 
qradasiyalar 50%-dən çox, 25-50% və 25%-dən az qəbul edilir. 
 
Kanadada, Alyaskada, Skandinaviya yarımadasında və Rusiyanın  şimalında 
çayların qidalanmasında qar suları təşkil edir. Mülayim qurşaqda qar əsasən yazda, 
subartik qurşaqda isə (Yukon, Makkenzi çaylarının hövzələri) yayda əriyir. Cənub 
yarımkürəsində qar suları ilə qidalanan çaylar azdır.Bunlara misal olaraq 
Pataqoniya yastanından və Avstraliyada Qarlı dağlardan axançayları göstərmək 
olar. Ümumiyyətlə, cəmi 9 çay tipi üçün qar suları ilə qidalanma üstünlük təşkil 
edir və bu çayların hövzəsi bütün qurunun 25-30%-ni tutur. 
Əsas qida mənbəyi yağış suları olan çaylar Yər kürəsində daha geniş 
yayılmışdır (21 tip vəqurunun 60%-i). Cənub yarımkürəsində Andın yüksək dağlıq 
zonası  və Pataqoniya yastanı istisna olmaqla qalan ərazidə  şimal yarımkürəsinin 
isə 50%-də çay axımının əsas hissəsini yağış suları təşkil edir. 
Örtük buzlaqların yayılmış  ərazilərdə: Antartidada,Qrenlandiyada, Kanada 
Arktik arxipelaqında və s. çayların qidasının 80%-dən çoxu buzlaq sularının payına 
düşür.Burada axım prosesi iki aya yaxın bir müddətdə müşahidə olunur və bütün 
illik axım yay dövründə formalaşır. 
 
5
Behruz Melikov
Behruz Melikov

Dağ buzlaqlarının yayıldığı ərazilərdə:Alp, Skandinaviya, Qafqaz, Tyan-Şan, 
Pamir,Altay, Himalay dağlarıda çayların qidalanmasında buzlaqlar mühüm rol 
oynayır. Belə çaylar 7 tipdə birləşdirilir. 
əsasən yeraltı sularla qidalanan çaylar cəmi 3 tip əmələ  gətirir.belə çaylara 
çatlı vulkanik süxurların geniş yayıldığı Kiçik Qafqazda, Mərkəzi Asiyanın qalın 
denudasiya materialları ilə örtülmüş dağliq massivlərində rast gəlinir. 
 
 
 
 
 
6
Behruz Melikov
Behruz Melikov

16. Su rejiminin fazaları və rejiminə görə çayların təsnifatı. 
 
Su obyektlərinin vəziyyətlərinin il ərzində qanunauyğun dəyişməsi  hidroloji 
rejim adlanır. Bu dəyişkənlik fiziki-coğrafi şəraitdən, ilk növbədə isə yağıntıların, 
havanın temperaturunun və rütubətliyin dəyişməsindən asılıdır. Müxtəlif su 
obyektlərinin-çayların, göllərin, bataqlıqların, yeraltı suların rejimləri ayrılıqda 
öyrənilir. Su obyektlərinin səviyyəsinin və su sərfinin il ərzində  dəyişməsi  su 
rejimi  adlanır. Səviyyənin sutka, fəsil və çoxillik bir müddət  ərzində  dəyişməsi 
səviyyə rejimi, sərfin dəyişməsi isə sərf rejimi adlanır.  
Buz hadisələrinin göstərilən müddətdə  dəyişməsinə  buz rejimi, suyun 
temperaturunun dəyişməsinə isə  termik  rejim deyilir. Bunlarla yanaşı çayların 
gətirmələr, hidrokimyəvi rejimləri, məcra prosesləri və s. kimi rejimləri 
mövcuddur. Onların hər biri ayrılıqda öyrənilir. Rejimin səciyyəvi dövrləri  rejim 
fazaları adlanır. Rajim fazalarının başlanğıc tarixi və sonu fiziki-coğrafi 
amillərdən, başlıca olaraq iqlim şəraitindən asılıdır. Çayların  əsas rejim fazaları 
aşağıdakılardır: 

 
Gursululuq; 

 
Daşqın; 

 
Qıtsulu (aralıq); 
Təbii su obyektlərinin su rejimlərindən fərqli olaraq, kanalların, su 
anbarlarının rejimləri onların iş xüsusiyyətlərindən asılıdır. Qurutma meliorasiya 
üçün tikilmiş  bəzi kollektor-drenaj şəbəkələrinin su rejimi, həmin  ərazidən axan 
çayların su rejimi ilə oxşardır. 
Qarın, buzların əriməsindən və uzun sürən yağışlardan sonra çaylarda suyun 
səviyyəsi qalxır, su sərfi artır və bu hər il eyni vaxtda təkrarlanır. Bu rejim fazası 
gursululuq adlanır. 
 Düzənlik çayalarında gursululuq əsasən yaz fəslinə  təsadüf edir. Bu zaman 
temperatur müsbət olur, havalar qızır, qar tədricən əriyir və müəyyən bir müddətdə 
çayın su sərfi artır ki, bununlada yaz gursululuğu başlayır. Dağlıq  ərazilərdə 
yüksəklikdən asılı olaraq qarların buzlaqların əriməsi eyni vaxtda baş vermir. Buna 
görə də gursululuğun davamiyyəti artır və yaz-yay gursululuğu əmələ gəlir. 
Şərqi Avropanın şimal hissəsindəki şaylarda yay gursululuğu əsasən yaz qar 
əriməsi hesabına yaranır.Şimal rayonlarında qar ehtiyatı  cənub rayonlarına 
nisbətən çox olduğu üçün onlarda gursulu dövrlərdə çayların axım miqdarı da çox 
olur. Bu çaylarda gursululuq dövrü 180-200 gün və daha çox davam edir. Cənuba 
getdikcə gursulu dövrün davamiyyəti azalır. Çayların əsas axımı yaz gursululuğu 
dövründə olur.  
Yüksək dağlıq  ərazi çaylarında və  mənbəyini buzlaqlatdan götürən çaylarda 
gursululuq yayda olur. Yaz –yay gursululuğu olan ıaylara Terek, Amurdərya, 
Sırdərya və başqalarını misal göstərmək olar. Uzun sürən musson yağışları 
nəticəsində  Amur çayı hövzəsində yay gursululuğu müşahidə olunur. 
Ümumiyyətlə, illik axım miqdarının  əsas hissəsi gursulu dövrə  təsadüf edir. 
Gursululuğun artma dövrü azalma dövrünə nisbətən qısa olur. Gursululuğun 
 
1
Behruz Melikov
Behruz Melikov

davamiyyəti qar ehtiyatından,qarərimə prosesinin şiddətləndiyindən və başqa 
fiziki-coğrafi amillərdən asılıdır. 
Qarın  əriməsi böyük çay hövzələrinin hər yerində eyni vaxtda başlamır. Bu 
gursululuğun formalaşmasına təsir göstərir. 
Qar əriməyə başlayan kimi axıməmələ gəlmir. ərinti suyunun bir hissəsi qar 
örtüyündə yığılır və o maksimal rütubət tutumuna çatdıqdan sonra suvermə prosesi 
baçlayır.Əgər qar əriyəndə yağış yağarsa, bu zaman qar örtüyünün suvermə 
qabilliyyəti artır. 
Qardaxili akkumulyasiya ilə yanaşı,  ərimə suyunun bir hissəsi hövzənin 
səthində olan xırda çökəkliklərə  yığılır, bir hissəsi isə torpaq-qurunt qatina 
süzülür.Gursululuğun formalaşmasına yuxarıda göstərilən amillərdən başqa, 
hövzədə olan göl və bataqlıqlar, bitki örtüyü təsir göstərir. 
Yamacların ekspozisiyası da ərinti sularının maksimal axım modulunun 
azalmasına səbəb ola bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, ərinti sularının infiltrasiyasına 
hövzənin torpaq-qurunt layının fiziki-mexaniki tərkibi böyük təsir göstərir. 
İnfiltrasiya olmuş qar suyunun bir hissəsi quruntu nəmləndirir, qalan hissəsi isə 
yeraltı suların ehtiyatını artırır. 
Beləliklə,  ərinti suları axımının formalaşmasında aşağıdakı  mərhələlərin 
olduğunu göstərmək olar: 
• qarda ərinti sularının əmələ gəlməsi; 
• ərinti sularının hövzənin qar örtüyündə akkymlyasiyası; 
• ərinti sularının hövzənin səthindəki çökəklikdə akkumulyasiyası; 
• ərinti sularının torpaq-qurntda infiltrasiyası və akkumulyasiyası; 
• ərinti sularının  yamaclarda  və hidroqrafiki şəbəkə ilə axması. 
Ərinti sularının yamaclarda və hidroqrafik şəbəkədə axın sürətindən asılı 
olaraq yaz gursululuğunun müddəti dəyişir. Maksimal su sərfinin qiyməti də həmin 
sürətdən asılıdır.  Əgər yamaclarda  və hidroqrafik şəbəkədə axının sürəti  kiçik 
olarsa, yaz gursululuğun davamiyyəti artar, sürət böyük olduqda isə, əksinə azalar. 
Gursululuğu öyrəndikdə əsas məsələlərdən biri onun axım həcminin və maksimal 
su sərfinin təyin edilməsidir. Müxtəlif coğrafi rayonlar üçün gursululuğun 
başlanma və qurtarma tarixini, onun davamiyyətini müəyyən etməyin böyük 
praktiki əhəmiyyəti vardır. Yaz gursululuğunu ayrı-ayrı illər üzrə təyin etmək üçün 
çayların hidroqrafını parçalamaq lazımdır. Hidrometrik müşahidə  məlumatları 
olmayan çaylar üçün isə yaz gursululuğunun axımı ərazi üçün tərtib edilmiş axım 
xəritəsinə  əsasən təyin edilə bilər. Yaz gursululuğunun maksimal sərfini təyin 
etmək üçün aşağıdakı düsturdan istifadə edilə bilər. 
F
F
h
K
Q
n
p
p
2
1
0
)
1
(
δ
δ
μ
+
=
 
Burada, Q
p
-p% təminatla hesablanan maksimal su sərfi, m
3
/san; K
0
-
gursululuğun yığcamlıq əmsalı; h
p
-hesablama təminatlı gursululuğun axım layı; F-
sutoplayıcı hövzənin sahəsi;  δ
1
-göl və su anbarlarının tənzimləsməsi ilə çayın 
maksimall su sərfinin azalmasını  nəzərə alan əmsal;  δ
2
-meşə  və bataqlıqların 
təsirindən maksimal su sərfinin azalmasını nəzərə alan əmsal; μ-maksimal sərflərin 
və axım laylarının statistik kəmiyyətlərinin eyni olmadığını nəzərə alan əmsal. 
 
2
Behruz Melikov
Behruz Melikov

Daşqın hidroloji rejim fazalarının  ən  əsaslarındandır.  Daşqın, nisbətən  qısa 
müddət ərzində su sərfinin kəskin artmasına deyilir. 
Daşqının yaz və yay gursululuğundan fərqi ondadır ki, o müəyyən bir vaxtda 
deyil, ilin müxtəlif fəsillərində baş verir, axım həcmi gursululuqdakından az olur 
və nisbətən qısa müddət ərzində davam edir.  
Daşqınlar leysan yağışları və qış zamanı havanın mülayimləşməsi ilə əlaqədar 
olaraq qarın  əriməsindən və uzun sürən yağışlardan sonra əmələ gəlir. 
Leysan daşqınları isə Krım, Qafqazın Qara dəniz sahillərində  və Dneprin 
Karpatdan axan qollarında daha tez-tez baş verir.  
Daşqınlar ilin müxtəlif fəsillərində  əmələ  gəlir. Daşqının  əsas ünsürləri 
qalxma və düşmə müddətləri, daşqın axımının həcmi və maksimal su sərfidir. 
Ayrı-ayrı hallarda daşqının maksimal sərfi və  səviyyəsi gursulu dövrün müvafiq 
sərfindən və  səviyyəsindən böyük ola bilər. Daşqın zamanı çayda daçqın dalğası 
əmələ gəlir. 
Kiçik hövzəli çaylarda hesabı  sərf kimi daşqın sərfləri qəbul edilir. Daşqın 
zamanı su böyük əraziləri basır və müxtəlif təsərrüfat sahələrinə böyük ziyanlar 
vurur. Odur ki, bir çox çay hövzələrində  hər il daşqına qarşı mübarizə  tədbirləri 
görülür. Bəzən bu məqsədlə çaylarda xüsusi tənzimləndirici su anbarları da tikilir. 
Daşqının formalaşması sutplayıcı hövzədə yağış sularının toplanma vaxtından 
asılıdır. Leysan yağışları böyük hövzələrdə müntəzəm paylanmır və yalnız onun 
müəyyən sahələrini tutur. Leysan, şiddətliyi 10-20 mm/saatdan çox olan, qısa 
müddət davam edən (2-3 saat) yaöışlara deyilir. Leysan yağışları isə şiddətliyi 2-10 
mm/saatdan çox olan və bir neçə saatdan bir neçə günə qədər davam edən yağışlara 
deyilir. Leysan və leysan yağışı yağdıqda, suyun bir hissəsi torpaq səthinin 
islanmasına sərf olunur, yəni az yağışın yağması ilə  səth axımının başlanması 
arasında müəyyən bir vaxt keçir. Bu vaxt, hövzənin geoloji quruluşundan, 
relyefindən, bitki örtüyündən asılıdır. Yağış suyunun bir hissəsi buxarlanmaya, bir 
hissəsi isə hövzədəki mikroçökəklikləri doldurmağa sərf olunur. Bunların hər ikisi 
daşqın axımının itkiləridir. Yağış suyu süzülərək torpağa keçir və yeraltı suların 
ehtiyatını artırır. Buna görə  də  həmin sular hidroqrafik şəbəkəyə gec gəlib çatır. 
Səth axınları xırda su lülələri şəklində yamaclarda hərəkət edir, bir-birinə qarışır, 
sonra isə birləşərəkçay  şəbəkəsinə daxil olur. Yamaclardan axan səth sularının 
sürəti hidroqrafın formasına böyük təsir edən amillərdən biri hövzənin bitki 
örtüyüdür. Bitki örtüyü olan hövzələrdə  səth axını coşqun xarakterli olmur. 
Bitkisiz hövzələrdə isə bu axın coşqun olur və onun kinetik enerjisinin bir hissəsi 
hidravliki müqaviməti dəf etməyə  sərf olunsa da, eroziya prosesi daha şiddətli 
gedir. Daşqına çayla hərəkət edən dalğa kimi baxsaq, onda həmin dalğanı 
səciyyələndirən  əsas  kəmiyyətlər onun yayılma sürəti, amplitudası  və uzunluğu 
olacaqdır. Daşqın dalğası  hərəkət edərkən onun ön hissəsində qalxma zamanı 
meyllik, enmədəkindən çox olur. Buna görə  də daşqın fazası üçün su sərfinin 
səviyyədən asılılıq əyrisi şəklində olur. Düzənlik çaylarında isə bu əlaqə əyrisi adi 
formada kimi qalır. 
Yağış daşqının maksimal su sərfi, hövzəsinin sahəsi 200 km
2
-dən az olan 
çaylarda aşağıdakı düsturla hesablanır: 
Q
p
=A
1%
φH
1%
λ
p
δF 
 
3
Behruz Melikov
Behruz Melikov

Burada, H
1%
-1% təminatlı sutkalıq yağış layı;  φ-daşqının axım  əmsalı; A
1%
-
1% təminatlı maksimal axım modulu; F-hövzənin sahəsi, km
2
-lə. 
Hövzəsinin sahəsi 200 km
2
-dən çox olan çaylarda maksimal su sərfini təyin 
etmək üçün empirik düsturlardan istifadə edilir. Bu düsturlarda, maksimal axım 
modulunun hövzənin sahəsi artdıqca azalması (reduksiya) nəzərə alınır. 
Reduksiyanı göstərən dərəcə ayrılmış  hər bir hidroloji rayon üçün sabit qəbul 
edilir.  
Maksimal su sərfləri üzərində aparılan müşahidələr kifayət qədər olduqda 
hesablamalar riyazi statistikanın üsullarına  əsaslanır və müxtəlif təminatlı  sərflər 
təminat  əyrisini ekstrapolsasiya etməklə  əldə edilir. Maksimal axımı hesablamaq 
üçün müxtəlif analitik təminat əyrilərindən istifadə olunur.  
Empirik təminatı hesablamaq üçün aşağıdakı düsturdan istifadə olunur: 
%
100
2
1
a
n
a
m
p

+

=
 
Bu düsturda a=1 olduqda Kritski-Menkelin (Veybul), a=0.3-də 
N.N.Çeqodayevin, a=0.5 olduqda isə Hazenin düsturları alınır.  
Qəza daşqın su sərfləri müşahidə edilirsə, bu düsturlarla hesablanmış 
təminatların qiymətləri böyük olur. Müşahidə edilmiş maksimal su sərfləri arasında 
bir və ya bir neçə su sərfi başqa su sərflərinin qiymətlərindən ciddi fərqlənsə, 
onların təminatını M.Ə.Məmmədovun düsturu ilə hesabllamaq olar: 
%
100

+
=
z
i
m
K
n
m
p
 
Burada, p
m
-empirik təminat, %-lə; m-azalma sırasında su sərfinin sıra 
nömrəsi; K
i
-modul  əmsalı (i=1,2.3,...,n); n-sıra üzvlərinin ümumi sayı (müşahidə 
müddəti); z- üst göstəricisi olub, variasiya əmsalının qiymətinə uyğun götürülür: 
C
v
>1.8 olduqda z=2;  C
v
<1.8 olduqda z=3;  0.3≤C
v
≤0.5-də z=4  və  C
v
≤0.3-də z=5 
götürülür. 
Hidrometriki müşahidə  məlumatları kifayət qədər olduqda maksimal su 
sərfinin hesablanması aşağıdakı ardıcıllıqla yerinə yetirilir: 

 
Maksimal su sərfləri azalma sırasında düzülür; 

 
Sıranın orta qiyməti hesablanır; 

 
Modul əmsalları hesablanır; 

 
Empirik təminatlarhesablanır; 

 
Variasiya və asimmetriya əmsalları-momentlər və ya təqribi  ən çox 
həqiqətəbənzər üsullarından biri ilə hesablanır; 
a) Momentlər üsulu ilə: 
             
1
)
1
(
1
2


=

n
K
C
n
i
v
                         
3
1
3
)
2
)(
1
(
)
1
(
v
n
i
s
C
n
n
K
n
C



=

 
b) təqribi ən çox həqiqətə bənzər üsul ilə: 
              
1
lg
1
2

=

n
K
n
i
λ
                                    
1
lg
1
3

=

n
K
K
n
i
i
λ
 
 
4
Behruz Melikov
Behruz Melikov

λ
 2
 və λ
3
 statisrikalarına görə C

 və C
s
/C
v
 nisbəti xüsusi nomoqrammalardan 
tapılır.  
Empirik təminat  əyrisi mürəkkəb formaya malik olduqda hamarlanmış 
əyridən 5%, 50% və 95% təminatlı su sərfləri aşağıdakı düsturlarla hesablanır: 
95
5
50
95
5
2
Q
Q
Q
Q
Q
S


+
=
;     
95
5
95
5
Φ

Φ

=
Q
Q
Q
σ
;     
50
50
Φ

=
Q
Q
Q
σ
;    
Q
C
Q
v
σ
=
 
S  əmsalının qiymətinə görə xüsusi cədvəllərdən C
s
  və binomial təminat 
əyrisinin orta qiymətdən normallaşdırılmış sapmalarının F
5
, F
50
  və  F
95
 qiymətləri 
götürülür və orta kvadratik meyletmə tapılır (σ
Q
).  
Hesablanmış parametrlərə müvafiq seçilmiş analitik əyri ehtimal damasında 
qurulur. Bu əyrinin köməyi ilə empirik əyri ekstrapolsasiya edilərək müxtəlif 
təminatlı maksimal su sərflərinin qiymətləri tapılır. 
Düzənlik çaylarında yaz gursululuğu qutardıqdan sonra qırsulu rejim fazası 
başlayır. Bu fazada çaylar əsasən yeraltı sularla qidalanır. Müşahidə olunduğu 
mövsümdən asılı olaraq hidroqraflarda yay (yay-payız) və qış aralıq fazaları seçilir. 
Arid zona çaylarında yay fəslində uzun müddət yağışsız dövr davam etdikdə 
yeraltı suların ehtiyatı tükəndiyindən çaylar quruyur. Azərbaycanda Viravulçay, 
Boladıçay, Mətalaçay, Sumqayıtçay, Ceyrankeçməz və b. Çaylar quruyan 
çaylardır.  
Çayların qış rejimində üç dövr ayrılır: donma, buz örtüyünün əmələ gəlməsi 
və onun açılması dövrləri. Donma, şimal çaylarında havanın temperaturu mənfi 
olduqda oktyabr ayının axırındab və ya noyabrın əvvəllərində başlayır. Bu zaman 
axın sürəti az oaln sahələrdə sahil buzu əmələ gəlir və suyun üzərində buz örtüyü 
yaranır. Cənuba dekabrın  əvvəlinə  təsadüf edir. Çaylarda su turbulent hərəkəti 
nəticəsində  həmişə qarışır. Bu aşağı qatların soyumasına səbəb olur və sudaxili 
buzlar əmələ gəlir.  
Getdikcə suyun səthi tamamilə buzla örtülür və sudaxlili buzun əmələ gəlməsi 
dayanır. Ucqar şimal rayonlarında çaylar 7-8 ay. Cənubda isə 2-3 ay buzla örtülü 
olur. Qeyd etmək lazımdır ki, Cənubi Qafqaz çaylarının çoxu buzla  tam örtülmür. 
Bu çayların bəzilərində sahil buzları əmələ gəlir. 
Buz örtüyünün qalınlığı S.V.Bıdin  və P.P.Belokoninin empirik düsturu ilə 
təyin edilə bilər: 

+

=
3
.
2
11
t
h
s
 
Burada, ∑−t-mənfi orta aylıq temperaturların cəmi (dərəcə ilə). 
Su rejminə görə çayların təsnifatı.  Çayların çox geniş yayılmışvə öz 
əhəmiyyəti bu günə kimi itirməmiş ilk təsnifatlarından birini A.İ.Voyeykov 
vermişdir.O, iqlim amillərinin çayların qidalanma xarakterinə və axmın il ərzində 
paylanmasına təsirini ön plana  çəkmişdir: 
B.D.Zaykov çayların su rejminin xarakterini təhlil edərək, keçmiş SSRİ    
çaylarının təsnifatını vermişdir. O, bütün çayları üç qrupa bölür: 

 
Gursululuq  yazda  müşahidə olunan çaylar; 

 
Gursululuq  ilin isti dövründə müşahidə olunan çaylar: 

 
Daşqın rejimli çaylar. 
 
5
Behruz Melikov
Behruz Melikov

İlin gursululuqdan başqa qalan dövr ərzində çayların rejim xüsusiyyətlərini 
nəzərə alaraq B.D.Zaykov hər qrupun çaylarını bir neçə tipə bölür. 
Fransalı alim M.Parde bütün dünya çaylarının təsnifatını vermişdir. O, axımın 
və yağıntıların il ərzində paylanmasını, çayların qidalanma xüsusiyyətlərini nəzərə 
almışdır. Bu təsnifata görə çaylar üç əsas qrupa bölünür: 

 
Sadə rejimli çaylar; 

 
Birinci dərəcə kompleks rejimli çaylar; 

 
İkinci  dərəcə kompleks çaylar. 
İki rejim fazası (gursulu və qıtsulu fazalar) və yalnız bir tip qida mənbəyi olan 
çaylar sadə rejimli çaylar qrupuna aid edilir. Bu qrup çaylar öz növbəsində üç tipə 
bölünür: buzlaq, qar və yağış rejimli çaylar. 
Birinci dərəcə kompleks rejimli çaylar bir neçə qida mənbəyinə malikdir. 
Onların su rejimində il ərzində bir neçə maksimum və minimum müşahidə olunur. 
Bu qrupa qar-yağış, yağış-qar rejimli və başqa tip çaylar daxildir.  
İkinci dərəcə kompleks rejimli çaylar qrupuna qollarının axımı müxtəlif qida 
mənbələri ilə formalaşan çaylar aiddir. Belə çaylara misal olaraq, Amazon, Nil, 
Niger və s. çayları göstərmək olar. 
 
 
 
 
 
 
6
Behruz Melikov
Behruz Melikov
1   2   3   4   5   6   7   8   9




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə