İlahiyyat faküLTƏSİNİn elmi MƏcmuəSİ



Yüklə 3,06 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə29/40
tarix28.04.2017
ölçüsü3,06 Mb.
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   40

ƏDƏBİYYAT 

 

1.  F.Q.İsmayılov. Müasir Qərb fəlsəfəsi. Bakı, Azərnəşr 1991. 



2.  Адорно  Т.В.  О  технике  и  гуманизме // Философия  техники  в  ФРГ.  М.: 

Прогресс, 1989. - С. 364-371.  



3.  Воронин  А.А.  Техника  как  коммуникативная  система // Вопросы 

философии. — 1997.— № 5. — С. 96 -105.  



4. Суркова JI.B. Технократизм: социокультурный феномен. М.: 1992.-172с. 

5. Хайдеггер М. Вопрос о технике // Время и бытие. Статьи и выступления. 

— М.: Республика, 1993. — С. 221-238.  



6.  Эллюль  Ж.  Другая  революция // Новая  технократическая  волна  на 

Западе. —М.: Прогресс, 1986. —С. 147-152.  



7.  Шпенглер  О.  Человек  и  техника // Культурология. XX век:  Антология. 

— М.: Юрист, 1995.— С. 454-494.  



8.  Ясперс  К.  Современная  техника // Смысл  и  назначение  истории.-М.: 

Политиздат, 1991. —С. 113-140.  



9.  Хабермас  Ю.  Техника  и  наука  как  «идеология» / Перевод  с  нем. M.JL 

Хорькова. — М.: Праксис, 2007. — 208 с.  



10. www.wikipedia.org 

 

 



 

 

 



 Ləman Əliyeva 

308


 

XÜLASƏ  

 

«Texnika - insan» problemi texnodünyada bəşərin özü tərəfindən yaradılan həyat 



tərzi, mövcudluq deməkdir. Sosiomədəni baxışdan bu o anlama gəlir ki, süni olaraq 

yaradılmış texnodünya insanın həyatında hansı yeri tutur və hansı rolu oynayır. 

Texnikanın  əsas məqsədlərindən biri də – insanı  təbiətin «ağuşundan» azad edərək 

ona bir qədər müstəqil davranması üçün şərait yaratmaqdır. Lakin təbiətdəki kəskin 

asılılıqdan azad olan insan özünü bilmədən texnikadan tamamilə asılı vəziyyətə salır.  

 

 



SUMMARY 

 

"Technique - a man" - this is the problem of existence, a way of life in his own 

making Technoworld with sociocultural point of view - the place and role of artificial 

Technoworld in human life. One of the intended technology  the liberation of man 

from the "embrace" of nature, the acquisition of a certain freedom and independence 

from nature. But, freed from the rigid natural necessity, in general, unwittingly 

put tough technical necessity 

 

 



РЕЗЮМЕ 

 

"Техника — человек" — это  проблема  существования,  образа  жизни 



человека в созданном им самим техномире, с социокулътурной точки зрения — 

о  месте  и  роли  искусственного  техномира  в  жизни  человека.  Одно  из 

предназначений  техники — освобождение  человека  от  "объятий"  природы, 

обретение  им  свободы  и  некоторой  независимости  от  природы.  Но, 

освободившись  от  жесткой  природной  необходимости,  человек  на  ее  место,  в 

общем-то незаметно для себя поставил жесткую техническую необходимость. 



Ərəb dilçiləri Sibəveyhi və İbn Malikin “müraciət”lə bağlı görüşləri 

309


 

 

ƏRƏB DİLÇİLƏRİ SİBƏVEYHİ VƏ İBN MALİKİN  

“MÜRACİƏT”LƏ BAĞLI GÖRÜŞLƏRİ 

 

Hümbətəliyeva Sevinc Mübariz 

Bakı Dövlət Universiteti 

 

Açar sözlər: Bəsrə, Kufə qrammatikası, sərf-nəhv, müqayisə 

Keywords: Basra. Kufa Grammarians. Sarf-nahv. Comparison. 

Ключевые слова: Басрийские и Куфийские грамматики, сарф и нахв, сравнение  

 

Müraciət ədatlarının ərəb qrammatikasının ayrılmaz mövzularından biri olduğu-



nu düşünən Sibəveyhi  bu məsələni ərəb qrammatikası sahəsində ilk mükəmməl kitab 

olan ”Əl-Kitab”  əsərində digər mövzularla yanaşı  şəkildə araşdırmışdır. Sibəveyhi 

ərəb (islam) aləmində “Quranu Ən-Nəhvi” –Nəhvin Quranı kimi tanınmış  ərəb 

qrammatikasının ilk əsəri olan “Əl-Kitab” da  ərəb dilində müraciət bəhsinə xeyli yer 

ayırmış, müraciət  ədatlarının bölgüsünü aparmış  və  ərəb dili kəlmələri içərisində 

onların yerini müəyyənləşdirmişdir. Bu araşdırma və bölgülər müraciət  ədatlarının 

sonrakı filoloqlar tərəfindən daha dərindən tədqiqi üçün bir əsas olmuşdur. 

Sibəveyhinin ardıclıları bu ilkin mənbənin bölgülərindən çox da uzaqlaşa bilməmiş 

və onun ətrafında müəyyən mülahizələr söyləmişlər. 

Sibəveyhi adı  çəkilmiş  əsərində müraciətin tərifini verdikdən sonra birbaşa 

“Nəsb amili” nə nəzər yetirmiş və Xəlil İbn Əhməd Əl-Fərahidini öz ustadı olduğunu 

qeyd etmiş, onun təkcə müraciət haqqında nəsb amili ilə bağlı fikirlərini deyil, 

ümumilikdə müraciət ədatları ilə bağlı müxtəlif fikir və mülahizələrini qeyd etmişdir. 

O yalnız bununla kifayətlənməmiş, mövzunun şərhi zamanı özü ilə  Xəlil arasında 

sanki bir dialoq qurmuş  və “dedi” və “dedim” felini dəfələrlə  təkrarlamışdır.  

Sibəveyhi sual-cavabı xatırladan bu məşhur dialoq nəticəsində  ərəb dilçiliyində ilk 

dəfə olaraq müraciət mövzusuna aydınlıq gətirmişdir. 

Sibəveyhi müraciət bəhsini müxtəlif fəsillərə bölərək hər bir fəsildə müəyyən 

hissəni tədqiq etməyə çalışmışdır. Onun bölgüləri sonrakı filoloqların bu mövzu ilə 

bağlı bölgülərindən cözəçarpan  şəkildə  fərqlənir. Belə ki, ondan sonrakılar hər bir 

fəsli yarımfəsillərə bölərək tədqiq etmişlər. Beləliklə  də müraciət bəhsi sonrakı 

dilçilər tərəfindən  iyirmi beş yarımfəslə bölünərək “Əl-Munadə  Əl-Məbni”, “Əl-

Munadə  Əl-Muərrəb”, “Ən-Nudbə”, “Ət-Tərxim” və s. bölgülərdə araşdırılmışdır. 


 Hümbətəliyeva Sevinc Mübariz 

310


Sibəveyhi müraciətə tam tərif verdikdən sonra onu ümumi şəkildə iki böyük qola 

bölmüş və bu qollar ətrafında birləşmiş bölgülər arasında  bəzi hallarda rabitəsizlik 

hiss olunur. O, nudbə  və  tərximi də müraciətin fəsillərinə aid etdiyi halda, əslində 

onları müraciətin əsas aparıcı hissələri hesab etmir. Bundan sonra isə fəsillərin daxili 

tərkib məsələsi ortaya çıxır,  Əl-Munadə  Əl-Məbni bütün növləri ilə birlikdə  əvvəl 

gəlmir və həmçinin Əl-Mənsub və Əl-Muərrab bəhslərində olan mövzularla qarışır. 

Bu da adı  çəkilən mövzunun tərtibatla öyrənilməsini çətinləşdirir. Bundan əlavə 

Sibəveyhinin mövzunu “dedi”, “dedim” prinsipi üzrə tədqiqi zamanı bəzən mükalimə 

uzandığı üçün bir çox hallarda əsas fikirdən kənara çıxır və qarışıqlıq yaranır. 

Sonrakı dövr alimlərinin apardıqları  tədqiqatlardan hasil olan təcrübə göstərir ki, 

qrammatik mövzuların araşdırılması üçün belə bir üsul çox da faydalı deyildir. Bu, 

xütbələrdə, möizələrdə və s. ictimai xarakterli nitq şəraitində əlverişli olduğu halda 

dilçiliklə bağlı mövzuların şərhində effektli deyildir.  

Sibəveyhinin  əsərdəki mövzu ilə bağlı daxili tərtibat probleminə  gəldikdə isə, 

qeyd etmək lazımdır ki, burada da dialoq üsulunun mənfi tərəfi özünü göstər-

məkdədir. Yenə də qarışıqlıq özünü göstərir, məntiqsizlik hiss olunur. Buradan belə 

bir nəticəyə  gəlmək olur ki, Sibəveyhinin fikri mövzu ilə bağlı bütün məqamları 

tərtibat nəzərə alınmadan kitabda cəm etmək olmuşdur. Bütün bunlarla bərabər onu 

da qeyd etmək lazımdır ki, Sibəveyhinin bu əsəri müraciət mövzusu ilə bağlı geniş 

məlumat verən ilk mənbədir və ondan sonra gələn alimlər tərtibat, ardıcıllıq və 

bölgülər nəzərə alınmazsa onun dediklərinə çox da geniş əlavələr edə bilməmişlər.  

Sibəveyhi yazmış olduğu və  zəmanəsinin  ən mükəmməl dilçilik əsəri olan bu 

kitabı ilə  ərəb qrammatikası sahəsində flaqman və  ən məşhur filoloq-dilçi kimi 

tanınmağa başladı. Böyük ərəb alimi Mazini bu barədə deyirdi: “Sibəveyhidən sonra 

ərəb qrammatikası sahəsində böyük bir əsər yazmağa girişmək istəyən şəxs bir qədər 

çəkinməlidir”. Təbii ki, bu fikirdə müəyyyən qədər mübaliğə hiss olunur. Çünki, ərəb 

qrammatikası Sibəveyhinin dövründə heç də özünün kamil zirvəsinə çatmamış, 

əksinə  hələ yenicə  tədqiq olunmağa və araşdırılmağa başlanmışdı. Sibəveyhinin bu 

əsəri isə  ərəb dilinin ilk yazılı kitabı kimi özündən sonrakı alimlərin  əsərlərinə bir 

giriş rolunu oynamaqla onların fəaliyyətinin sürətli inkişafına təsir göstərirdi.  

Sibəveyhidən sonra ərəb qrammatikasına dair əsər yazmağa girişən ilk 

alimlərdən biri İbn Sərrac oldu. O, “Əl-Üsul”  və “Əl-Mucəz” adlı iki qiymətli əsər 

yazmaqla ərəb nəhvinin  inkişafına qiymətli töhfə verdi.  

İbn Əl-Ənbari onun “Əl-Üsul” əsəri barədə yazır: “Bu əsərdə ərəb dilinin əsasları 

cəm olunmuşdur. İbn Sərrac Sibəveyhinin mövzularını götürərək onları gözəl  tərtiblə 

tədqiq etmişdir”.  Mərzubani bu əsər haqqına danışarkən bu ifadələri işlədir: “Bu əsər 



Ərəb dilçiləri Sibəveyhi və İbn Malikin “müraciət”lə bağlı görüşləri 

311


bütünlüklə Sibəveyhinin kitabından götürülmüş, onun bəzi “bölgüləri” “fəsillərlə” əvəz 

olunmuşdur. Məna isə olduğu kimi Sibəveyhidəki mənadır”. İbn Cinni də bu məsələyə 

diqqət yetirərək yazır: “İbn Sərrac bu kitabda heç bir yen söz deməmişdir”.  

Lakin bir sıra filoloqlar bu mövzudan bəhs edərkən  İbn Sərracın bu sahədə 

böyük xidmət göstərdiyini qeyd edir, onun Sibəveyhinin dediklərini yeni bölgü və 

tərtibatla işlədiyini bildirirlər. Yaqut Əl-Həməvi məsələ ilə bağlı fikirlərini bu şəkildə 

ifadə edir: “Ərəb nəhvi dəlisov vəziyyətində olmaqda davam edirdi, İbn Sərrac onu 

öz üsul və qaydaları ilə ağıllandırdı”. İbn Xəlliqan da bu mövzuya toxunaraq yazır: 

“Bu kitab qrammatika ilə bağlı yazılmış ən gözəl əsərlərdəndir”.  

İbn Sərracın “Əl-Mucəz” kitabına gəldikdə isə bu əsər onun “Əl-Usul” əsərinin 

ixtisarla verilmiş şəkli təsirini bağışlayır.  

Sibəveyhi müraciət bəhsi ilə bağlı söhbətə başlayarkən “Bu müraciət fəslidir.” 

Cümləsini işlətdiyi halda, İbn Sərrac “müraciət fəsli” ifadəsi ilə kifayətlənir. 

Sibəveyhi müraciət mövzusuna başlayarkən müraciətin tərifi verdikdən sonra onun 

haqqında  Xəlil və Yunusla dialoq şəklində fikirlərini bölüşdüyü halda , İbn Sərrac 

əsərində birbaşa mövzunun şərhinə başlayaraq müraciət ədatlarını göstərir müraciətin 

növlərinin göstərir və müraciətin məqsədlərini açıqlayır.  

İbn Sərracın Əl-Usul əsərinin müraciətlə bağlı fəsillərini araşdırıb Sibəveyhinin 

adı  çəkilmiş  əsərini müvafiq bölümü ilə müqayisə edərkən, aydın olur ki, birinci 

sonrakının  əsərinə çoxlu istinadlarla yanaşı, eyni zamanda ona müəyyən  əlavələr 

etmiş və tərtibində xeyli dəyişikliyə yer vermişdir. Sihəveyhinin əsəri və İbn Sərracın 

həmin iki əsərindəki müraciət bəhsi mövzusunda bir-birinə uyğun  və demək olar ki, 

mənaca üst-üstə düşən mövzular “təəccüb və tələb məqsədi ilə müraciətə əlavə edilən 

ləm” və “nudbə” bölmələridir.  

Bu iki filoloqun müraciət mövzusu ilə bağlı ifadə etdikləri fikirlər arasında 

müqayisə apararkən məlum olur ki, İbn Sərrac Sibəveyhinin mövzu ilə bağlı 

fikirlərini daha da inkişaf etdirmiş və onun istilah cəhətdən zənginləşməsinə və tərtib 

cəhətdən daha da təkmilləşməsinə  səbəb olmuşdur. Bütün bunlar da Sibəveyhinin 

müxtəlif ibarələrlə bildirdiyi fikirlərin  İbn Sərrac tərəfindən konkret, qısa istilah 

halına salınması ilə  nəticələnmişdir.  İbn Sərracın mövzunun aydınlaşdırılmasında 

digər bir xidməti Sibəveyhi tərəfindən verilmiş həqiqi və məcazi müraciət məsələsini 

daha da dəqiqləşdirməsi olmuşdur.  

Qeyd etmək lazımdır ki, mövzunun təhlili zamanı bir çox hallarda Sibəveyhidə 

nəzərə çarpan sual-cavab üslubuna İbn Sərracda təsadüf edilmir. Bu da onunla izah 

oluna bilər ki, o, Sibəveyhidən sonra Bəsrə dilçilik məktəbinin məşhur nümayəndələ-



 Hümbətəliyeva Sevinc Mübariz 

312


rindən biri Əl-Mübərrəd və Kufə  məktəbinin tanınmış alimi Əl-Əxfəşdən sonra 

gəlmiş və onların təcrübəsini də mənimsəmişdi. 

Məlumdur ki, bir çox qrammatik məsələlərə münasibətdə  İbn Malikin özünə-

məxsus yanaşması olmuşdur. Lakin bu hal “Umdətu  Əl-Hafiz”  əsərində daha çox 

hiss olunsa da, “Təshil Əl-Fəraid” əsərində o qədər də qabarıq şəkildə hiss olunmur 

və elə güman etmək olar ki, bu əsər tələbələr üçün ixtisarla və Sibəveyhinin 

üslubunda tərtib olunmuşdur. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, adı  çəkilmiş  əsərin 

tələbələr üçün bir dərs vəsaiti kimi ixtisarla yazılmasına  baxmayaraq, burada da İbn 

Malikin üslubuna malik ümumi bir çətinlik və qarışıqlıq hiss olunmaqdadır. 

İbn Malik “Şərhu umdəti  Əl-Hafiz”  əsərində müraciət  ədatları haqqındakı 

söhbətinə iki cəhətdən – nəhv və  sərf cəhətdən başladığı halda, “Təshil  Əl-Fəraid” 

əsərində Sibəveyhinin üsulu ilə gedərək mövzunun şərhinə müfrəd, mudaf, mənsub 

və s. bu kimi məsələlərlə başlayır.   

İbn Malik “Şərhu umdəti  Əl-Hafiz”  əsərində “Tabiu Əl-Munadə” bəhsindən 

sonra “Əl-İstiğasə” adlı  bəhsə keçir, daha sonra isə beşinci fəsildə  “Ən-Nudbə” və 

altıncı  fəsildə  də “Hazfu harfi Ən-Nida” fəslini araşdırmağa başlayır. Burada 

“müraciət ədatlarının həzfindən (düşməsindən)”  təfsilatı ilə geniş məlumat verməyə 

çalışan  filoloq həddindən artıq müqayisələr aparır və bu da nəhayətdə “tərxim”  və 

“həzf” məsələlərinin bir-biri ilə qarışmasına gətirib çıxarır.  

Yeri gəlmişkən, qeyd etmək lazımdır ki, müəllif adı  çəkilmiş mövzular barədə 

“Umdə” əsərində “Ət-Təshil” əsərinə nisbətən daha geniş məlumat verməyə çalışır. Bun-

dan sonra da alimin həmin iki kitabında başqa bir problemin həllinə yanaşmada – müraciət 

ədatlarının xüsusiləşdirilməsi məsələsində müəyyən fərqlər özünü göstərməkdədir. 

İbn Malikin müraciət  ədatları ilə bağlı  tədqiqatlarını diqqətlə  nəzərdən keçir-

dikdə, aydın olur ki, Sibəveyhinin bu alimin üslubuna da böyük təsiri olmuşdur. Bu 

da bir həqiqətdir ki, elmi və intellektual səviyyəsindən asılı olmayaraq hər bir sonra 

gələn filoloq istər, istəməz özündən  əvvəl yazıb yaratmış, həmin sahədə  tədqiqat 

aparmış  sələflərinin yaradıcılığı ilə bu və ya digər dərəcədə maraqlanır, ondan 

istifadə edir. İbn Malikdə bu cəhətdən istisna təşkil etməmiş, özünəqədərki elmi irsi 

mənimsəməyə çalışmış  və yeri gəldikcə ondan bəhrələnməyə çalışmışdır. O bu 

cəhətdən bir qədər də irəli gedərək,  ərəb dilçiliyi sahəsində ilk mükəmməl  əsərin 

müəllifi  Sibəveyhini hətta təqlid etməkdən belə  çəkinməmişdir. Bu vəziyyəti  İbn 

Malikin “müraciət” bəhsi ilə bağlı fəslində açıq-aşkar hiss etmək mümkündür. O, bu 

fəslin tərtibində Sibəveyhinin təsirindən nə qədər uzaqlaşmağa çalışsa da, buna nail 

ola bilməmiş,  əksinə bu mövzunun Sibəveyhinin tərtibinə uyğun bir şəkildə ortaya 

qoyulmasına məcbur olmuşdur.  



Ərəb dilçiləri Sibəveyhi və İbn Malikin “müraciət”lə bağlı görüşləri 

313


İbn Malikin “Əl-Xulasə” əsərinə gəldikdə isə, o həmin əsərini tamamilə fərqli, 

qeyri-adi bir üslubda- şer  şəklində ortaya qoyduğu üçün, özünəməxsus tərtibatı  və 

ifadə tərzi baxımından qrammatikaya dair yazılmış kitablardan tamamilə fərqlənir. 

Müəllif bu əsərini Allaha həmd-səna, Peyğəmbərə (s) salavat və salam göndər-

mək və Allahdan bağışlanma diləməklə başlayır. O, bundan sonra isə  nəhv və  sərf 

mövzularına keçərək sözün mənasını  qeyd  edir  və  mərfuat (adlıq halında olan söz-

lər), mənsubat (təsirlik halında olan sözlər), məcrurat (yiyəlik halında olan sözlər), 

fel və onun erabı (fleksiyası), təsğir (kiçiltmə), vəqf (dayanma), ibdal (bir hərfi bağqa 

bir hərflə  dəyişmə), idğam (iki səsin assimilyasiyası) mövzularını araşdırmağa 

çalışır.  İbn Malik bütün bunlardan sonra isə  ərəb dilində müraciət məsələlərinin 

təhlilinə girişir və bu mövzuya qırx altı beyt həsr edir. Müəllif bu hissədə müraciət 

ədatları  və onların işlənmə  şəraiti, məbni və murab müraciət,  əl-istiğasə,  ən-nudbə, 

ət-tərxim  həmin məsələ ilə bağlı olan bir çox mühüm problemləri təhqiq edir. 

 

 



ƏDƏBİYYAT SİYAHISI 

 

Azərbaycan dilində 

1.

 

Məmmədəliyev V. M. Ərəb dilçiliyi – Bakı, 1985 il. 287 s.  



2.

 

Məmmədəliyev V.M. Kufə qrammatika məktəbi. Bakı, 1988, 115 s. 



3.

 

Məmmədəliyev V.M. Bəsrə qrammatika məktəbi. Bakı: ADU, 1983, 118 s. 



 

Rus dilində 

4.

 



Гранде  Б.М. «Грамматика  арабского  литературного  языка».  Москва, 

1962 г.,  300 с. 

5.

 

Гиргас  В.Ф. «Очерк  грамматической  системы  арабов». C.-Петербург 



1873 г., 192 с. 

 

Ərəb dilində 

٦

(



   

نبإ


 

ىنج


 

وبأ


 

حتفلا


 

نامثع


 

نب

 



،ىنج

 

،صئاصخلا



١

٣



 

،

 



رشن

دمحم



 

ىلع


 

،راحنلا


 

راد


 

بتكلا


 

،ةيملعلا


 

ةرھاقلا


 

١٩٥٦


\  

١٩٥٢


  

٧

 (



 ،ءابللاا ةحزن .رابنلاا نبا

314


 

  



٨

 (

نبا



 

ميدنلا


،تسرھفلا


 

،توريب


 

ةبتكم


 

،طايخ


  

٢

 



١٩٩

،

  



٤١٩

 

ص



  

٩

(



   

نبإ


 

ىنج


 

وبأ


 

حتفلا


 

نامثع


 

نب

 



،ىنج

 

،صئاصخلا



١

٣



 

،

 



رشن

دمحم



 

ىلع


 

،راحنلا


 

راد


 

بتكلا


 

،ةيملعلا


 

ةرھاقلا


 

١٩٥٦


\  

١٩٥٢


  

١٠

 ،ظفاحلا ةدمع حرش ،كلام نبا (



٢٨٦

-

٢٩٤



 

 Hümbətəliyeva Sevinc Mübariz 

314


 

RESUME 

 

“Al- Kitab” by Sibaveyn is the first source where the conversional theme is 



widely described. The  author to the conversion in Arabic, made the division of 

conversional particles and determined their place in Arabic lexicon.  

We can also find some considerations about conversion in the book of “Al-

Khulasa” by Ibn Maliki. Linguist analysed the conversional issues and devoted forty 

six couplets to this theme. The author investigated very important problems of 

conversional  particles and their using conditions.  

  

 

РЕЗЮМЕ 



 

Известный  грамматический  трактат  «Аль-Китаб»  Сибавейхи  является 

первым  источником,  где  содержиться  довольно  обширная  информация  о 

проблеме  обращений  в  арабском  языке.  Автор  уделив  данной  теме 

значительное  внимание,  впервые  провел  классификацию  частиц  обращения  и 

попытался уточнить их позицию в системе языковой иерархии. 

Также  как  Сибавейхи,  Ибн  Малик  в  своей  книге  «Аль-Хуласа»  высказал 

свое  мнение  по  поводу  «обращения»  в  арабском  языке.  Он  посвятил  этой 

проблеме сорок шесть бейтов, в которых коснулся важных проблем связанных 

с частицами обращения вобщем, и обстоятельством их употребления в речи в 

частности. 

 

 



 

Dünya ölkələri üzrə İslamın yayılma səbəbləri 

315


 

 

DÜNYA ÖLKƏLƏRİ ÜZRƏ İSLAMIN YAYILMA SƏBƏBLƏRİ 

 

Elnur Kərim oğlu MUSTAFAYEV 

AMEA-nın Z.Bünyadov adına     

Şərqşünaslıq İnstitutunun doktorantı 

 

 

Açar sözlər: İslam, Din, Dünya  

Key words: İslam, Religion, World 

Ключевые слова: Ислам, Религия, Мир 

 

Son əsrdə ümumi dünya ölkələri  üzrə İslam dinin geniş şəkildə yayılması bəzi 



elm və siyasət adamlarının marağına səbəb olmuşdur. Xüsusi ilə  Qərbi – Avropa 

ölkələrində  və  Şimali – Amerika materikində sürətlə islamın yayılması dövlət 

orqanlarını  həyəcan təbili çalmağa vadar etmiş  və bir çox təəccübə  səbəb olacaq 

statistik məlumatlar əldə edilmişdir. Aşağıda bəzi kütləvi informasiya vasitələrinin və 

təşkilatların müsəlmanların artımı ilə bağlı statistik məlumatları qeyd edəcəyik.  

“CNN” – in müxbirlərindən olan Ricard Allen Qrin dünyada müsəlmanların sayı 

ilə bağlı “Müsəlman əhalisinin gələcəyi  2030 öncə görmə” adlı  apardığı araşdırmanı 

çap etdirib. Həmin araşdırmada bəzi maraqlı faktlar ortata çıxmışdır. Ricard Allen 

Qrinin qeyd etdiyi məlumatlara görə, iyirmi il bundan əvvəl dünyada təxminən 1.1 

milyard müsəlman olduğu halda iyirmi ildən sonra müsəlmanlar dünya əhalisinin 

dörddə birindən çoxunu təşkil edəcəkdir.  

“Pew” araşdırma mərkəzi Din və Cəmiyyət Həyatı Forumu tərəfindən hazırlanan 

hesabata görə müsəlmanlar iyirmi ildən sonra yer kürəsinin 26.4 faizin əhatə 

edəcəkdir. Hesabata əsasən 2010-cu ildə 1.6 milyard olan müsəlmanlar 2030 - cu ildə 

2.2 milyard olacaqdır. Belə ki, dünya əhalisi 2030- cu ildə 8.3 milyard olacaqdır ki, 

onun 2.2 milyardını müsəlmanlar təşkil edəcəkdir. Araşdırmanın gəldiyi nəticəyə 

görə müsəlman əhalisinin illik orta artım tempi müsəlman olmayan ölkələrlə nisbətdə 

iki dəfə çoxdur. 2010 cu il statistikasına görə müsəlman ölkələrində 1.5 dəfə artım 

olduğu halda qeyri-müsəlman ölkələrində bu rəqəm 0.7 – dir.  

“Pew” araşdırma mərkəzi qitələr üzrə  də  bəzi statistik məlumatları paylaşıb. 

Aparılmış  tədqiqata  əsasən dünyadakı müsəlmanların 62 faizi cənub-şərqi asiyada 

yaşayır. Bu bölgədə 1 milyard 5 milyon 507 min müsəlman var. 2030 cu ildə həmin 



 Elnur Kərim oğlu MUSTAFAYEV  

316


ərazilərdə müsəlmanların sayı 1 milyard 295 milyon 625 minə çatacaqdır. Bu artımla 

Asiya qitəsində  hər on nəfərdən üçü müsəlman olacaqdır.  İkinci müsəlmanların  ən 

çox yaşadığı bölgə  Şimali Afrika və Yaxın  Şərqdir. Hal-hazırda bu bölgədə 321 

milyon 869 min müsəlman yaşayır. 2030 cu ildə bu rəqəm 439 milyon 453 minə 

çatacaqdır. Bu rəqəmlə Afrika qitəsi dünya müsəlmanlarının 20 faizini əhatə 

edəcəkdir. Hesabata görə 2010-cu ildə mərkəzi – afrikada müsəlmanlar 242 milyon 

544 min olduğu halda 2030 cu ildə 385 milyon 939 min olacaqdır. Avropa qitəsinə 

gəlincə isə hal-hazırda 44 milyon 138 min müsəlman yaşayır. Bu rəqəm 2030 cu ilsə 

58 milyon 209 minə çatacaq ki, dünya müsəlmanlarının 8 faizini əhatə edəcəkdir. 

2030 cu ildə müsəlmanlar İngiltərənin 12, Fransanın 11, Belçikanın 10, Albaniyanın 

83, Makedoniyanın 43, Bolqarıstanın 16, Rusiyanın 14, Gürcüstanın 11 faizini əhatə 

edəcəkdir. Müsəlmanların  ən çox artım tempi Amerika qitəsində müşahidə olunur. 

İyirmi il ərzində müsəlmanların sayı bu qitədə iki dəfə artacaqdır. Hal-hazırda bu 

qitədə müsəlmanlar 5 milyon 256 min olduğu halda 2030 cu ildə 10 milyon 927 min 

olacaqdır. ABŞ- da 2010 cu il ststistikasına görə 2.6 milyondur və bu rəqəm iyirmi 

ildən sonra 6.2 milyona çatacaqdır. Kanada isə İslam dinini qəbul edənlər 1991 – ci 

ildən 2001 ci ilə qədər 30 faiz artmışdı. Iyirmi ildən sonra isə müsəlmanların sayı 2.7 

milyon olacağı ehtimal olunur. 

Yuxrida qeyd etdiyimiz müxtəlif mötəbər kütləvi informasiya vasitələrinin və 

araşdırma mərkəzlərinin məlumatları elm adamlarını  hərəkətə  gətirmişdir. Tez bir 

zamanda dayanmadan sürətlə müsəlmanların sayının artması müxtəlif təbəqənin 

insanlarını düşündürməyə  səbəb olmuş  və  fərqli elm sahələrinin nümayəndələrini 

İslamın yayılma səbəblərini araşdırmağa təşviq etmişdir. Bu məsələyə  məşğul olan 

sosiyoloqlar, dinşünas alimlər və politoloqlar müsəlmanların sayının artmasına bir 

neçə səbəbin amil olduğunu qeyd etmişdirlər.  



Yüklə 3,06 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   40




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə