İntellektual-Elektron Kitabxananın təqdimatında



Yüklə 3,32 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə10/58
tarix06.05.2017
ölçüsü3,32 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   58

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

97 


türkçülük ideyaları çox az yer tapmışdır. H.Baykaranın fikrincə, 

buna səbəb onun Ə.Ağaoğlu ilə müqayisədə islamçılıq ideyasına 

son  dərəcədə  bağlı  olmaması  idi:  «Ə.Topçubaşıda  Ə.Ağayevin 

geniş və dərin teosentrik panislamizmi yox idi. Sanki o, belə bir 

ideyanın  müvəffəqiyyətlə  başa  çatmayacağını  qabaqcadan  hiss 

etmiş  və  anlamışdı.  Bu  məqsədlə  o,  1905-ci  il  inqilabının 

gətirdiyi  azadlıq  nemətlərindən  Azərbaycan  xalqı  üçün  əlindən 

gələn qədər daha çox pay qoparmaq istəyirdi» [52, 112].  

Ümumiyyətlə,  H.Baykara  hesab  edirdi  ki,  Ə.Topçubaşı 

Ə.Ağaoğlu  və  Ə.Hüseynzadədən  fərqli  olaraq,  islamçılıq  və 

türkçülük kimi «utopik axınların heç birində iştirak etməmişdir. 

Dərin bilikli hüquqşünas və siyasətçi olan Əlimərdan bəy, həyatı 

boyu  realist  və  uzaqgörən  bir  şəxs  kimi  tanınmışdır.  «Rusiya 

Müsəlmanları  İttifaqı»  türklərin  tarixində  ilk  dəfə  birlik  fikrini 

irəli sürmüşdür» [52, 160]. Ancaq H.Baykaranın qeyd etməsi ki, 

Ə.Topçubaşı  ümumiyyətlə,  islamçılıq  və  türkçülük  axınlarında 

iştirak  etməmişdir,  doğru  deyildir.  Sadəcə,  Topçubaşı  Ağaoğlu 

və Hüseynzadə ilə müqayisədə milli ideyanı mücərrəd və ümumi 

mahiyyət  daşıyan  nə  «islam  birliyi»,  nə  də  «Osmanlı 

türkçülüyü»  olaraq  qəbul  etməmiş,  onu  daha  çox  Rusiyanın 

əsarəti  altında  olan  türk  etnoslarının  azadlıq  hərəkatında  və  bu 

hərəkatın əldə edəcəyi milli-mədəni muxtariyyətlər çərçivəsində 

görmüşdür.  Bu  isə  daha  çox,  liberal-demokratizmə  əsaslanan 

milli baxış idi.  

Bu  baxımdan  M.Ə.Rəsulzadə  və  M.B.Məmmədzadə  də 

hesab  edirlər  ki,  Rusiya  türkləri  arasında  ilk  dəfə  milli-mədəni 

muxtariyyətdən  və  başqa  hüquqlardan  çıxış  edən,  dini-ruhani 

idarə  birliyi  bayrağı  altında  millətçi  bir  proqramın  tətbiqinə 

girişən    başda  Ə.Topçubaşı  olmaqla  milli  liberal-demokratlar 

olmuşdur  [180,  25;  154,  27].  Y.Akçuraoğlunun  fikrincə  də, 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

98 



98 

1905-1907-ci  illərdən  etibarən  Krım-Tatar  və  Qafqaz  türkləri 

arasında  qəbiləvi  fərqlər  azalaraq  milli  birlik  fikrinə  dayanan 

ciddi bir «milli şüur» formalaşmağa başlamış və bu məsələdə ən 

mühüm rollardan birini Topçubaşı oynamışdır: «1905-1907-ci il 

hərəkatları,  zahirən  Rusiya  müsəlmanları  birliyi  adı  altında 

yürüdülmüşdürsə də, həqiqətdə bu milli bir hərəkat idi. Rusiyada 

türkləri,  məzhəb  baxımından  ikiyə,  sünni  və  şiə  qisimlərinə 

ayıran  ixtilafın  qaldırılmasına  da  bu  zaman  ciddi  surətdə 

çalışılmışdır.  Bütün  Rusiya  müsəlmanlarının  III  konqresində, 

qəbul  olunan  qərarlardan  biri  də  bu  idi:  «Müxtəlif  məzhəblər 

arasındakı  fərqlər  önəmli  deyildir.  Bu  fərqlər  Rusiya 

müsəlmanlarının  ruhani  işləri  üçün  ümumi  bir  müəssisənin 

vücuduna dini baxımdan bir maneə törədə bilməz». Bu qərarı şiə 

məzhəbindən  olan  azərbaycanlı  Əli  Mərdan  bəy  Topçubaşoğlu 

təklif etmiş, üzvləri arasında bir çox sünni və şiə ruhanilər olan 

konqres  isə  bu  təklifi  «sünnilik,  şiəlik  yoxdur,  Yetsin  ixtilaf!» 

sədaları  ilə  və  dəqiqələrcə  sürən  alqışlarla,  səs  birliyi  ilə  qəbul 

etmişdir» [22, 200]. 

M.Ə.Rəsulzadə, 

H.Baykara, 

Y.Akçuraoğlu 

və 

M.B.Məmmədzadənin  mülahizələri  bir  daha  təsdiq  edir  ki, 



Topçubaşı «İttifaq»ın timsalında Rusiya türklərinin milli-mədəni 

birliyinin yaranmasına inanmış və türk-müsəlman «ittifaqçı»ların 

bir araya gəlməsini də milli bayram kimi qəbul etmişdir. Bunu, 

Topçubaşının  «İttifaq»ın  Nijni-Novqorodda  Oka  çayı  üzərində 

keçirilən üçüncü qurultayının sonundakı çıxışı da göstərir: «Biz 

türk  balaları,  əslimiz  bir,  nəslimiz  bir,  dinimiz  birdir. 

Günbatandan  gündoğana  qədər  bizim  babalarımızın  mülki  idi. 

Babalarımız qəhrəman millət olduqları halda, Qafqaz dağlarında, 

Krım  bağlarında,  Kazanın  çöllərində  –  ata  və  babalarımızın 

mülki  olan  öz  vətənimizdə,  öz  torpağımızda,  öz  ehtiyaclarımız 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

99 


barədə danışmağa ixtiyarımız qalmadı. Şükürlər olsun Allaha ki, 

bu  qədər  çətinliklərə,  zəhmətlərə  baxmayaraq,  bu  gün  sular 

üzərində ürəklərimizi açıb, bir-birimizi üz-üzə görüb, qucaqlaşıb, 

hal-əhval tutmağa müvəffəq olduq» [52, 162-163].  

Fikrimizcə,  bütün  bunlar  bir  daha  təsdiq  edir  ki, 

Topçubaşı  ümumi  və  utopik  xarakter  daşıyan  türkçülüyü  (türk 

birliyini) və islamçılığı (islam birliyini) ideallaşdırmaqdansa, ilk 

növbədə  konkret  olaraq  Rusiya  ərazisində  məhkum  həyat 

yaşayan müsəlman türklərinin milli birliyini vacib saymışdır. O, 

bu  zaman  liberal-demokratik  prinsiplərdən  çıxış  edərək  Rusiya 

türklərinin milli-mədəni muxtariyyət və başqa azadlıqlara sahib 

olmasına çalışmışdır. Bu baxımdan H.Baykara doğru qeyd edir 

ki,  Ə.Topçubaşının  rəhbəri  olduğu  «Rusiya  Müsəlmanları 

İttifaqı»  partiyası  əsarətdə  yaşayan  türklərin  liberal-demokratik 

burjua hərəkatıdır [52, 112].  

Fikrimizcə,  Hüseynzadə,  Ağaoğlu  və  Topçubaşının 

müasirləşmək-qərbləşmək-avropalaşmaqla bağlı bir-birinə yaxın 

və ziddiyyətli mülahizələrini Məhəmməd Əmin Rəsulzadə bir 

ideoloq  kimi  ümumiləşdirə  bilmişdir.  O,  «Azərbaycan 

Cümhuriyyəti»  kitabında  yazırdı:  «Bayrağındakı  məzmun,  fikir 

surətilə müasir bir türk və islam siyasi mövcudluğuna qovuşmaq 

ümidilə…» [183, 97].  Fikrimizcə, burada qeyd edilən  «müasir 

bir  türk  və  islam»  kəlməsi  göstərir  ki,  müasirlik  dedikdə,  ilk 

növbədə  milli  və  dini  sahədə,  yəni  islamda  və  türklükdə 

yeniləşmə, milli və bəşəri mədəniyyətin bütövlüyü – dünyəvilik 

(layiqlik)  nəzərdə tutulur. Bunu, Rəsulzadənin bayrağın mənası 

ilə bağlı kitabda öz əksini tapmış xüsusi qeydi, açıqlaması da bir 

daha  təsdiq  edir:  «Azərbaycan  bayrağındakı  mavi  rəng  – 

türklüyü,  yaşıl  rəng  –  müsəlmanlığı,  al  rəng  də  –  təcəddüd 

(yeniləşmə – F.Ə.) və inqilab rəmzi olmaq həsbilə əsrliyi tərmiz 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

100 



100 

edər ki, möhtərəm Ziya Gökalp bəyin «türk millətindənəm, islam 

ümmətindənəm,  qərb  mədəniyyətindənəm»  –  düsturunu  ifadə 

etmiş olur» [183, 97].  

Rəsulzadə  «qərb  mədəniyyətindənəm»  anlayışını 

yeniləşmə  və  inqilab  kimi  başa  düşmüşdür.  Bu  anlayışlar  da 

dünyəviliklə (layiqliklə),  mədəniyyətlə bağlıdır. Bunu, tanınmış 

mütəfəkkir, milli operanın banisi Üzeyir Hacıbəyli də bu mənada 

başa  düşmüşdür.  Onun  fikrincə,  bayrağımızın  mənəvi  mənası 

olaraq  al  (qırmızı)  boya  türkçülüyə,  yaşıl  boya  islamlığa,  mavi 

boya isə mədəniyyətə işarədir [91]. Deməli, Ü.Hacıbəyli qırmızı 

boyanı türkçülüyə aid edərək mavi rəngi mədəniyyət mənasında 

qəbul  etmişdir.  Biz,  Ü.Hacıbəylinin  nədən  bayrağımızın 

boyalarına  fərqli  şəkildə  yozmasını  geniş  izah  etmədən,  burada 

mavi  rəngin  mədəniyyət  kimi  yozulmasına  diqqəti  cəlb  etmək 

istərdik.  Fikrimizcə,  mədəniyyət  və  müasirlik  anlayışları  bir-

birini  tamamlayırlar.  Çünki  yalnız  müasirləşməyə  meyilli 

millətlər mədəniyyət yarada bilirlər. Bu mənada, «müasirlik» ilk 

baxışda  zəmanənin  dəyərlərini  və  tələblərini  əks  etdirirsə, 

«mədəniyyət»  anlayışı  daha  geniş  məna  kəsb  edərək  nəinki  bu 

günün, həm də keçmişin və gələcəyin nişanəsidir. Eyni zamanda 

«mədəniyyət» anlayışında milli və dini dəyərlərlə yanaşı, Qərb-

Avropa  mədəniyyətinin  mütərəqqi  cəhətlərinin  də  öz  əksini 

tapması mümkündür.  

Fikrimizcə,  bu  mənada  bayrağımızın  «müasirlik»  adı 

altında  avropalaşmaq,  qərbləşmək  kimi  deyil,  milli  və  dini 

dəyərlərə  zidd  olmadan  yeniləşmə  və  inqilab  (islahatlar  həyata 

keçirilməsi),  yaxud  da  dünyəvilik  (layiqlik)  olaraq  yozulması 

daha məqsədəuyğundur. Atatürkün bərincə desək, dövlət daima 

güclü  olmalıdır  ki,  din  birliyi  tərəfdarları  «ümmətçilik»  adı 

altında «qəza-cihad» ideyasına qapılmasınlar. Atatürkün fikrincə, 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

101 


bunu  əvəzində  toplumda  və  dövlətdə  qəti  şəkildə  ağlın 

hakimiyyəti  üstün  olmalıdır  [236,  69].  Bu  isə  o  deməkdir  ki, 

milli və dini dəyərlər yaşatmaq üçün həmişə müasir ruhlu olmaq 

hər hansı millətin başlıca qayəsi olmalıdır. Yalnız müasir ruhlu 

milli  və  dini  dəyərlərə  sahib  millət  ayaq  üstə  durar  və  dünya 

durduqca var olar.  



 

1.3.  Rus-Avropa-Qərb  mədəniyyəti  və  ideologiyası: 

qərbpərəstlik,  «molla  nəsrəddinçilik»,  milli  sosial-

demokratiya, marksist-leninçi sosial-demokratiya 

 

Şimali  Azərbaycanda  milli  ideyanın  axtarışında  ikinci 



xəttə  meyil  göstərənlər  və  onun  fəal  təbliğatçıları  sırasında 

M.F.Axundzadə,  M.Kazım  bəy,  M.A.Şahtaxtlı,  C.Məmməd-

quluzadə,  Ə.Haqverdiyev,  M.S.Ordubadi,  S.M.Əfəndiyev, 

N.Nərimanov  və  başqalarını  göstərə  bilərik.  Bu  mənada,  çar 

Rusiyası  və  Sovet  Rusiyası  dövründə  bu  və  ya  digər  formada 

«isti»  münasibətlər  görən  bu  Azərbaycan  mütəfəkkirlərini 

birləşdirən ümumi cəhətləri aşağıdakı kimi qurplaşdırmaq olar: 

1.

 



İslam dini  əleyhdarlığı və ateizmə meyillilik; 

2.

 



Rus-Avropa-Qərb mədəniyyətinə ifrat aludəçilik; 

3.

 



Türk-İslam mədəniyyətini ifrat dərəcədə tənqid; 

4.

 



Milli mənsubiyyət məsələsinə türkçülük deyil, türklük 

səviyyəsində  yanaşma  (yəni  türk  kimliyini  qəbul 

etməklə  yanaşı,  türk  adət-ənənələrinə  köhnəlmiş 

törələr kimi baxmaq və s.). 

Fikrimizcə,  yeniləşməkdə  qərbləşmək  yolu  tutmuş  bu 

mütəfəkkirlər  xüsusilə  İslam  dininə  münasibətdə  əsasən  mənfi 

rəydə olmuş, müsəlman şərqi ölkələrində hökm sürən  cəhalət və 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

102 



102 

nadanlığın baiskarı kimi İslam dinini və mühafizəkar milli adət-

ənənələri görmüşlər. 

Yenilikçi və qərbçi M.F.Axundzadə. Yuxarıdakı tezisləri 

Azərbaycan  türkləri  arasında  ilk  dəfə  Mirzə  Fətəli  Axundzadə 

müdafiə  etmiş  və  kosmopolitizmə  yuvarlanmışdır.  İslam  dinini 

xurafat  və  mövhumat  kimi  dəyərləndirən,  Türk  mədəniyyətinə 

və Türk tarixinə əsasən aşağılayıcı gözlə baxan Axundzadə nicat 

yolunu  faktiki  ümümbəşəri  ideya  hesab  etdiyi  Avropa 

demokratiyasında və Hind-Avropa nəzəriyyəsində görmüşdü. Bu 

mənada, Avropa fəlsəfəsindən, demokratiyasından hərarətlə bəhs 

edən,  Sasanilər  dövrünü  qızıl  dövr  adlandıran  Axundzadənin 

Türk-İslam  mədəniyyətinə  və  tarixinə  isə  əsasən,  daha  çox 

gerilik və barbarlıq kimi yanaşmasını təsadüfi saymaq  yanlışlıq 

olardı. 


Çünki  Axundzadənin  Rus-Avropa-Qərb-Sasani-Fars-Zər-

düştizm  sevgisi  genetik-qan  yaddaşının  oyanmasından  çox 

şüurunda baş verən dəyişikliklərin nəticəsi idi. Mütərəqqi hadisə 

kimi  görünən  «əlifba islahatı»  (ilk baxışda mütərəqqi mahiyyət 

daşıyan ərəb  əlifbasında  ya dəyişikliklərin edilməsi,  ya  da latın 

əlifbasına  keçilməsi    ideyası  müsəlman-türk  birliyini  parçala-

mağa yönəlmişdir), «din islahatı» ideyaları altında əslində əsasən 

«İslam  birliyi»nin,  müəyyən  qədər  isə  türk  ruhunun  zədə-

lənməsinə  yönəlmişdir.  Hər  iki  məsələdə  əsas  məqsəd  ortaq 

əlifbanı  və  ortaq  İslam-Türk  mədəniyyətini  parçalamaq  idi.  Bu 

səbəbdəndir ki, M.F.Axundzadənin, M.A.Şahtaxtlının  «əlifba və 

din  islahatları»,  Mizə  Kazım  bəyin  «dil  islahatı»  Rus-Avropa 

alimləri  tərəfindən  rəğbətlə  qarşılanmış  və  onlara  lazımı 

dəstəklər  verilmişdir.  Vaxtilə  Əli  bəy  Hüseynzadə  bu  «islahat-

lar»ın  antislam,  antitürk  mahiyyətini  görərək  bildirmişdir  ki, 

«əlifba  islahatı»nın  (Buna  «din  islahatı»nı  da  əlavə  etmək 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

103 


lazımdır. Sadəcə, o dövrdə Axundzadənin antislam ruhlu «Kəm-

alüdövlə məktubları» hamı kimi ona da məlum deyildi) tərəfdar-

larının (Axundzadə, Şahtaxtlı) Tiflisdən bunu bəyan etmələri çox 

düşündürücüdür:  «Üç  yüz  milyon  İslamın  əlifbasının  altmış-

yetmiş  milyon  türkün  imlasını  bir  hökmi-qaraquşilə  türkün, 

İslamın  mərkəzindən  uzaq  olan  yuvalarından  birdən  dəyişmək 

istəyirlər!  Halbuki,  böylə  mühüm  bir  əmr  üçün  kəndilərində 

lazım  gələn  məlumatdan  əsər  belə  yox!  Türkün  imlasını  islahı 

üçün  deyil,  sərf  və  nəhvi  mükəmməl  bilmək,  bəlkə  bütün 

türklərin  tarixinə,  ədəbiyyatına,  etnoqrafiyasına,  fonologiyasına 

haqqı ilə aşina bulunmaq tələb edər» [111, 360].  

Fikrimizcə,  Ə.Hüseynzadə  xeyli  dərəcədə  haqlı  idi  ki, 

ortaq  türkcədən  ayrı  Azərbaycan  türkcəsinin  inkişafında,  eləcə 

də  əlifba  islahatı  məsələsində  əvvəlcə  çar  Rusiyası,  sonralar 

Sovet  Rusiyasının  maraqlı  və  icraçı  olmaları  təsadüfi  olmamış-

dır.  Hər  iki  halda  məqsəd  Azərbaycanı  Türk  dünyasından, 

xüsusilə Güney Azərbaycan və Türkiyə türklərindən ayırmaq idi. 

Ona görə də Ə.Hüseynzadənin vaxtında ruslaşdırmaq siyasətinə 

qarşı  irəli  sürdüyü  «Osmanlı  türkçülüyü»  ideyasına  haqq 

qazandırmamaq mümkün deyil. 

Bu ona işarə idi ki, «islahatlar» məsələsində Axundzadə və 

Şahtaxtlı  hansısa  sifarişləri  bilərəkdən  və  ya  bilməyərəkdən 

gündəmə  gətirirdilər.  Çünki  əlifba  və  dil  “islahatı”nın  əsas 

müəllifləri  çar  Rusiyası  və  Avropa  ideoloqları  idilər.  Onlar 

müsəlman  xalqlarının  «oyanışına»-«maarfilənməsinə»  xidmət 

adı  altında  müsəlmanların  ortaq  ərəb  əlifbasını,  türklərin  ortaq 

türk  dilinin  aradan  qaldırmaq  xətti  götürmüşdülər.  Ancaq  bunu 

inandırıcı  etmək  üçün  elə  bir  şərait  yaratmışdılar  ki,  həmin 

ideyaları məhz müsəlman-türk mütəfəkkirləri irəli sürürdülər.  


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

104 



104 

Eyni  xətt  «din  islahatı»  adı  altında  da  aparılır,  «İslam 

birliyi»ni parçalamaq üçün ayrı-ayrı təriqətlərin inkişafına geniş 

şərait  yaradılırdı  (biz  bu  gün  də  həmin  xəttin  davam 

etdirilməsinin  şahidləriyik).  Belə  ki,  çar  Rusiyasının  şərqşünas-

ları  İslam  dininin  əsasını  təşkil  edən  Quranı  və  Sünnəni  bir 

kənara  qoyaraq,  ayrı-ayrı  təriqətlərlə  bağlı  tədqiqatlar  aparır  və 

əsərlər, jurnallar nəşr edirdilər.  Onlar bu işə Mirzə Kazım bəy 

kimi Azərbaycan türk mütəfəkkirini də cəlb etməklə məsələnin 

əsil  mahiyyətini  gizlətməyə  çalışırdılar.  Məsələn,  Axundzadə  

«əlifba  və  din  islahatları»  uğrunda  çalışdığı  bir  zamanda, 

M.Kazım  bəy  türk  dilinin  ayrı-ayrı  ləhcələri  və  ənənəvi  İslam 

dininə  aidiyyəti  olmayan  ayrı-ayrı  təriqətlərlə  bağlı  əsərlər 

yazmışdır.  Çar  Rusiyası  maraqlı  idi  ki,  burada  yaşayan  türk-

tatarların  vahid  millət  (türk-tatar:  azərbaycanlı,  başqırt,  özbək, 

qazax və b.), vahid dil (türk dili: Azərbaycan, tatar, qazax və s.), 

vahid din inancları (İslam dini: sünni, şiə, bəhai, vahabi, şeyxilik 

və  b.)  aradan  qaldırılsın  və  parçalansın.  Bu  mənada,  çar 

Rusiyasında sünni və şiə ayrımçılığı açıq şəkildə təbliğ olunurdu. 

Çar ideoloqları bu işə Axundzadə, Mirzə Kazım bəy kimi yerli 

aydınları da cəlb etməyə çalışırdı.  

Məsələn,  Axundzadə  XVIII  əsr  fransız  maarifçilərinin 

(J.J.Russo,  F.Volter  və  b.),  təsiri  altında  hesab  edirdi  ki, 

müsəlman dünyasının geriliyinin yeganə səbəbkarı İslam dinidir. 

Bu mənada, xristian dinində olduğu kimi (protestantizm, lüteran-

çılıq  və  b.),  hökmən  İslam  dinində  də  islahatlar  aparmaq 

lazımdır.  Eyni  zamanda,  o,  Qərb  mədəniyyətinin  təsiri  altında 

konstitusiyalı  dövlətin  yaranmasının,  dinin  dövlətdən  ayrı 

olmasınının zəruriliyni yazmışdır [21, 268].  

Fikrimizcə,  Axundzadə  dini  dünyagörüşdə,  dini  şüurda 

yeniləşmələr  edilərək  yalançı  ruhaniləri  və  din  xadimlərini  ifşa 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

105 


etməkdə haqlı olsa da, ancaq dövrünün antiislam, antitürk ruhlu 

rus, fars, erməni ideoloqlarının təsiri altında İslam dini ilə bağlı 

həqiqətəuyğun  olmayan  mülahizələr  irəli  sürməklə  doğru 

etməmişdir.  Bu  isə  Axundzadənin  dini  şüurda  etmək  istədiyi 

yeniləşmələri  yarımçıq  qoymuşdu.  Başqa  sözlə,  o,  dini  dünya-

görüşdə yeniləşmənin aparılmasının vacibliyini doğru müəyyən-

ləşdirsə  də  (din  dövlətdən  ayrı  olmalıdır  və  s.),  ancaq  ümumi-

likdə  müsəlman  dünyasının  bütün  problemlərini  yalnız  İslam 

dini  ilə  bağlamaqla  ciddi  yanlışlıqlara  yol  vermişdi.  Özəlliklə, 

onun  dövrünün  antiislam,  antitürk  ruhlu  rus,  fars,  erməni 

ideoloqlarının  təsiri  altında  olması  Axundzadəni  sözün  həqiqi 

mənasında Şərqin Lüteri, Russosu olmağa imkan vermədi.  

Doğrudur,  Axundzadənin  özündən  əvvəlki  mütəfəkkirlər-

dən fərqli olaraq İslam-Türk mədəniyyətindən çox Rus-Avropa-

Qərb mədəniyyətini önə çəkməsi o dövr üçün bütövlükdə yenilik 

idi.  Çünki  Axundzadəyə  qədər  Şərq-İslam,  o  cümlədən, 

Azərbaycan  türk  mütəfəkkirlərinin  (Füzuli,  Nəsimi  və  b.) 

dünyagörüşlərində əsasən İslam-Türk və bunların əsasında Şərq 

mədəniyyəti  üstünlük  təşkil  edirdi.  Onlar  həmişə  klassik  Şərq-

İslam-Türk mədəniyyətinə əsaslanmış, ancaq yeri gəldikcə Qərb 

mədəniyyətinə  də  müraciət  etmişlər.  Sadəcə,  onların 

dünyagörüşündə  Qərb  mədəniyyətinin  ideallaşdırılmasına  və 

İslam-Türk mədəniyyətinin inkarına demək olar ki, rast gəlinmir.  

Qeyd edək ki, İslam-Türk-Şərq mədəniyyətinin tənəzzülü, 

Rus-Qərb-Avropa-Xristian  mədəniyyətinin  tərəqqi  dövründə 

olmasını  M.F.Axundzadədən  öncə  A.A.Bakıxanov  və 

M.Ş.Vazeh  də  görmüşdür.  Xüsusilə,  Mirzə  Şəfi  Vazehdə  dinə 

radikal münasibətin bəzi cizgiləri özünü büruzə vermişdir [223

a



46]. Maraqlıdır ki, Vazehin belə bir mövqe tutması məsələsinin 



başında da Axundzadə gəlir. Azundzadə iddia edirdi ki, müəllimi 

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

106 



106 

olmuş Vazeh söhbətlər əsnasında onu dini elmləri öyrənməkdən 

imtina  etməyi,  başqa  elmləri  öyrənməyi  tövsiyə  etmişdir  [21

a



217].  Vaxtilə  sovet  ədəbiyyatında  həm  bu  faktordan,  həm  də 

Vazehin  yalançı  din  xadimlərini  tənqid  etdiyi  şeirlərindən  çıxış 

edilərək  o,  din  əleyhdarı  kimi  təqdim  olunmuşdur.  Halbuki 

birincisi,  onun  yaradıcılığında  bütövlükdə  konkret  İslam  dini 

əleyhinə  hər  hansı  bir  fikir  yoxdur.  İkincisi,  Vazeh  heç  vaxt 

Axundzadə 

kimi 

Avropa-Qərb-Xristian 



mədəniyyətini 

idellaşdırmamışdır.  

Vazehlə müqayisə də Bakıxanov Şərqin tənəzzülü Qərbin 

tərəqqisi  məsələsində  Axundzadədən  tamamilə  fərqli  xətt 

seçmişdir. Halbuki bu məsələ Bakıxanovu Axundzadədən heç də 

az rahatsız etməmişdir. Məhz bu narahatçılığın və bundan çıxış 

yolunun  axtarılmasının  nəticəsi  idi  ki.  Bakıxanov  Rusiya  və 

Avropaya  səyahət  etmiş  Şərqin  nədən  «geri»,  Qərbin  nədən 

«irəli» getməsini gözləri ilə görmək istəmişdir və görmüşdür də. 

Bu  zaman  Bakıxanov  müsəlman  ölkələrindəki  problemlərdən 

çıxış  yolu  kimi  Rus-Avropa-Qərb  mədəniyyətini  seçməkdənsə, 

Türk-İslam-Şərq 

mədəniyyətinin 

klassik 


ənənələrini 

dirçəltməkdə  görmüşdür  [50

a

,  200].  Bu  mənada,  o,  Şərq 



mədəniyyətinin  tənəzzülünə  səbəb  olan  yalançı  ruhaniləri,  aşiq 

və  məşuqdan  yazan  şairləri  kəskin  şəkildə  tənqid  etmişdir. 

Ancaq  bütün  hallarda  İslam-Türk-Şərq  mədəniyyətinə  qarşı 

çıxmamış, tərsinə İslama və Türklüyə aid əsərlər yazmışdır. 

Ancaq  Axundzadə  bütün  sələflərindən,  o  cümlədən 

Bakıxanovdan fərqli olaraq müsəlman xalqlarının geriliyinin və 

tənəzüllünün  əsas  səbəbkarı  kimi  İslam  dinini  görmüşdür. 

Bununla  da,  onun  İslam-Türk  mədəniyyətinin  mahiyyyətindən 

uzaqlaşması  məsələsində  mövqeyi  doğru  olsa  da,  bütövlükdə 

islamiyyəti  və  milli  adət-ənənələri  ifrat  şəkildə  tənqid  etməsi 


1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   58




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə