İntellektual-Elektron Kitabxananın təqdimatında



Yüklə 3,32 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə11/58
tarix06.05.2017
ölçüsü3,32 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   58

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

107 


səhv idi. Üstəlik, Axundzadənin islamiyyəti tənqid edərkən onun 

ilk  yayıcıları  ərəbləri,  inkişaf  etdirənləri  türkləri  və  türk 

dövlətlərini  hədəf  seçməsi  bunun  əvəzində  farsları-zərdüştləri-

sasaniləri müdafiə etməsi birmənalı deyildir. 

Deməli, təqribən eyni əsrdə yaşamış bu aydınların hər ikisi 

başa  düşürdülər  ki,  cəmiyyətdə  yeniləşmə  lazımdır.  Sadəcə, 

Bakıxanov bu yeniləşməni klassik Türk-İslam-Şərq mədəniyyət-

inə üz tutmaqda, yalançı ruhaniləri ifşa etməkdə gördüyü halda, 

Axundzadə Rus-Avropa-Qərb mədəniyyətində və birbaşa  İslam 

dininin özündə görmüşdü. Bir növ Axundzadə həm Qərb mədə-

niyyətindən  və  filosoflarından  təsirlənərək,  həm  də  çar  Rusiya-

sının  ideoloqlarının  və  masonların  təsiri  altında  «inqilabçı» 

olmaq  qərarına  gəlmişdi.  Məhz  bu  «inqilabçılığı»n  nəticəsi  idi 

ki,  Axundzadə  «Kəmalüdövlə  məktubları»nı  yazdı  və  orada 

əsasən  İslam  dinini,  müəyyən  qədər  də  Türk  adət-ənənələrini 

tənqid  etmişdir.  Onun  yaratdığı  obrazlar  (Hacı  Qara,  Dəvriş 

Məstəli  şah,  Xırs  Quldurbasan  və  b.)  cəmiyyətin  şüurunda 

özünüaşağılama  kompleksinin  yaranmasına  səbəb  oldu.  Məlum 

oldu  ki,  Azərbaycan  cəmiyyətində  demək  olar  ki,  insanların 

əksəriyyəti  avam,  nadan,  hiyləgər,  boşboğaz,  yalançı,  xəsis  və 

sair  kimi  xüsusiyyətlərə  malikdir.  Guya,  bunun  da  əsas 

günahkarı İslam dini və milli adət-ənənələrdir. Həmin aşağılayıcı 

tiplərin  və  obrazların  şüurlarımıza  yeridilməsi  mənfiliyə  də  yol 

açmışdı.  Bu  mənada,  Axundzadə  ilə  başlayan  qərbyönlü 

yeniləşmə hərəkatı ikili xarakter daşımış, onun müsbət cəhətlərlə 

yanaşı, mənfi tendensiylar da kifayət qədər olmuşdur. 

Axundzadəsayağı yeniləşmənin müsbət cəhəti isə odur ki, 

İslam-Türk-Şərq  mədəniyyətinin  lazımsız  yerə  ideallaşdırılması 

tənqid hədəfinə çevrildi. Hər halda, dini və mili adət-ənənələrdən 

uzaqlaşaraq ideallaşdırma xəstəliyi müsəlman ölkələrinin tənəz-



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

108 



108 

zülünə gətirib çıxartmışdır. Artıq XIX əsrdə İslam dini xurafat və 

mövhumat  kimi  başa  düşülür,  milli  adət-ənənələr  gerilik  və 

vəhşilik  kimi  qələmə  verilirdi.  Həmin  dövrdə  millətin  qabaqcıl 

şəxslərindən hesab edilən din xadimlərinin əksəriyyəti xurafat və 

mövhumatla  məşğul  olur,  şairlər  isə  şeirlərini  əsasən  aşiq  və 

məşuqa,  yar və şəraba həsr edirdilər. Belə bir dövrdə tənəzzülə 

uğramaqda  olan  İslam-Türk-Şərq  mədəniyyətinin  mənəvi 

zəlzələsinə (bunu Ağaoğlu XX əsrin əvvəllərində elə bu cür də 

ifadə etmişdir) və tənqidinə doğrudan da ciddi ehtiyac var idi. Bu 

mənada,  dini  və  milli  dəyərlərə  münasibətdə  Axundzadənin 

həddən  artıq  radikallığı  cəmiyyətin  şüuruna  mənfi  təsir 

göstərməklə  yanaşı,  digər  tərəfdən  bir  silkələnməyə  (mənəvi 

zəlzələyə)  də  səbəb  oldu.  Bu  mənada,  Axundzadəsayağı 

yeniləşmənin  doğurduğu  mənəvi  zəlzələni  də  qiymətləndir-

məmək  mümkün  deyildir.  Beləliklə,  Axundzadə  milli-dini 

məsələlərin  tənqidində  təhrifə  və  ifratçılığa  yol  versə  də,  ümu-

milikdə  cəmiyyyətdə  yeniləşmə  hərəkatına  təkan  vermiş,  yeni 

nəslin qarşısında qərbyönlü də olsa, bir üfüq açmışdır.  

Axundzadənin  müəllif  olduğu  yeniləşmə  hərəkatının  əsas 

mənfi  cəhəti  bunu  tamamilə  qərbləşməklə  bağlaması,  bunun 

əvəzində  İslam-Türk  mədəniyyətini  ifrat  şəkildə  tənqid  etməsi 

idi. Bu mənada, XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Axund-

zadənin əsasən islamiyyət, müəyyən qədər də türkçülük ruhuna 

zidd  olan  «Kəmalüdövlə  məktubları»  ictimaiyyətə  məlum 

olmasa  da,  ümumilikdə  onun  İslam  dininə  fərqli  yanaşması 

hamıya məlum idi. Çünki Axundzadənin əlifba və din islahatları 

istiqamətində  başladığı  qərbləşmə  ideyası  mahiyyət  etibarilə 

islamiyyət  və  türkçülüyə  zidd  idi.  Bu  mənada,  Axundzadənin 

Rus-Avropa-Qərb 

mədəniyyətini 

ideallaşdırması, 

bunun 

əvəzində  İslam-Türk  mədəniyyətini  ifrat  şəkildə  tənqid  etməsi 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

109 


ondan  sonra  gələn  aydınlarımızın  dünyagörüşlərində  ciddi 

ziddiyyətlərə yol açıdı. Hər halda, bunun mənfi cəhətləri müsbət 

amillərdən  heç  də  az  təsirli  olmadı.  Yazıqlar  olsun  ki,  sovet 

dövründə  mütərəqqi  hadisə  kimi  qələmə  verilən  bu  məqsədli 

«islahatlar»a münasibət hazırda da əsasən dəyişməmişdir. 

Özəlliklə,  Axundzadənin  yaradıcılığının  ruhunu  təşkil 

edən  cəmiyyəti  dinsizləşdirmə  yolu  idi  ki,  sonralar  onun  bu 

xəttini  «şərqi-rus»çular,  «mollanəsrəddinçi»lər,  «hümmətçi»lər 

(1917)  davam  etdirdilər.  Ümumilikdə  Axundzadə  kimi,  onların 

tutduqları xətt də Rus-Avropa-Qərb xəttinə bağlı olduğuna görə 

çar  Rusiyasının  maraqlarına  uyğun  gəlirdi.  «Şərqi-Rus»un  və 

«Molla Nəsrəddin»nin əsas simaları uyğun olaraq M.A.Şahtaxtlı 

və  C.Məmmədquluzadə  idi  ki,  onların  hər  ikisi  xüsusilə  İslam 

dininə münasibətdə radikallığı ilə seçilmişlər. 



«Şərqi-Rus» və M.A.Şahtaxtlı. Maraqlıdır ki, XIX əsrin 

sonu – XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda İslam dini və Türk 

birliyinin  əleyhinə  çıxanlar  SSRİ  ədəbiyyatında  ya  «molla-

nəsrəddinçi»lər  kimi  «inqilabi-demokratizm»in,  yaxud  da 

M.A.Şahtaxtlı  kimi,  xırda  burjua  demokratizmin  nümayəndəsi 

kimi qələmə verilmişdi [29, 83]. Məhəmməd Ağa Şahtaxtlı hələ, 

«Şərqi-Rus»  nəşr  olunmamışdan  illər  öncə  bir  neçə  məsələdə 

Rus-Avropa-Qərb  mədəniyyətinə  bağlılığını  büruzə  vermişdir. 

Onun qərbpərəstliyi-ruspərəstliyi aşağıdakı məsələlərdə öz əksini 

tapmışdır:  

1)

 

Əlifba islahatı; 



2)

 

Azərbaycan  türklərinin  adının  azərbaycanlı  və  dilinin 



Azərbaycan dili adlanması; 

3)

 



İslam dininin ruhuna zidd yazıları. 

Əlifba  məsələsində  Axundzadənin  yolunu  davam  etdirən 

Şahtaxtlı  yeni  əlifba layihəsi  hazırlamış  və bir müddət bununla 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

110 



110 

uğraşmışdır.  Ancaq  çar  Rusiyasının  ideoloqları  həmin  dövrdə 

bunu həyata keçirməyin mümkünsüzlüyünü görərək, Şahtaxtlıya 

ciddi dəstək verə bilməmişlər. 

Şahtaxtlının Rus-Avropa-Qərb ideologiyasına xidmət edən 

əməllərindən biri də Azərbaycan tükrlərinin adının azərbaycanlı, 

türk  dilinin  Azərbaycan  dili  adlandırılması  ilə  bağlı  olmuşdur 

[204,  28-29].  Şübhəsiz,  çar  Rusiyası  ideoloqu  tatar  dili  və  tatar 

kimliyinin  Azərbaycanda  özünü  doğrultmadığını  görür,  bu 

baxımdan  başqa  variantları  dənəyirdi.  Şübhəsiz,  digər  ideyalar 

kimi bu ideyanı da bir rusun deyil, bir türkün irəli sürməsi lazım 

idi.  Bu  mənada,  çar  Rusiyasının  ideoloqları  Şahtaxtlı 

faktorundan 

istifadə 

edərək  azərbaycanlı  kimliyini  və 

Azərbaycan dilini gündəmə gətirməyə çalışmışlar. Ancaq bunun 

da  həmin  dövrdə  gerçəkləşməsinin  mümkünsüzlüyü  ortaya 

çıxdıqdan sonra, bir müddət həmin məsələyə qayıdılmamışdır. 

Şahtaxtlının  İslam  dini  ilə  bağlı  bir  çox  yazılarında 

bütövlükdə,  dinə  münasibətinin  Axundzadədən  fərqlənmədiyini 

ifadə etmişdir. O, «Türkiyəni necə xilas etməli» (1901) əsərində 

Osmanlı  İmperiyasının  düşdüyü  acınacaqlı  vəziyyətdən  xilas 

olması  üçün,  türklərin  Qərb  siyasi  doktrinalarına  müraciət 

etmələrinin,  o  cümlədən  konstitusiyalı  dövlət  olmasının,  parla-

mentli  ölkəyə  çevrilməsinin  vacibliyindən  bəhs  etmişdi.  Onun 

fikrinə görə, əgər Türkiyə öz mövcudluğunu qoruyub saxlamaq 

istəyirsə  avropalaşmalı,  Avropa  mədəniyyətini  qəbul  etməlidir 

[204, 43-44]. Şahtaxtlı yazırdı ki, türk millətinin inkişafına isə iki 

amil əngəl olur: despotizm və ruhanilərin hakimiyyəti: «Savadlı 

idarə  üsulunun  meydana  gəlməsi  ilə  despotizmin  yox  olması 

kimi,  onlar,  ümid  var  ki,  öz  cürətli  hərəkətləri  ilə  ruhaniliyə  də 

qələbə  çalacaqlar»  [204,  45].  Ruhanilərin  dövlətdə  tutduğu 

mühüm  mövqeyi  tənqid  edən  M.Şahtaxtlı  yazırdı  ki,  ruhanilik 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

111 


insanın qanunları və biliyi ilahi qüvvədən hazır şəkildə aldığını 

öyrədir. Bu baxımdan İslam dini adından bütün fəlsəfi təlim və 

mübahisələr,  fikir  və  şüur  azadlıqları  ləğv  edilmişdir.  Eyni 

zamanda, dünyanın adət və tələbləri dəyişildiyi halda, dəyişilmə-

yən İslam qanunları cəmiyyəti əzir və təbii ədalət hissini məhv 

edir.  Bütün  bunları  aradan  qaldırıb  Osmanlı  cəmiyyətini 

dinsizləşdirmək üçün, ilk növbədə islam xəlifəliyi, dövləti İslam 

qanunları ilə idarə etmək ləğv edilməlidir [204, 46-48].  

Bu  məsələlərdə  M.A.Şahtaxtlı  müəyyən  qədər  haqlı 

görünsə də, İslam dininə münasibətdə aşırı radikallıq etməsi və 

birmənalı  şəkildə  Avropa-Qərb  dəyərlərinin  müsəlman-türk 

ölkələrində  tətbiq  olunmasını  iddia  etməklə  səhvlərə  yol 

vermişdi.  Bizcə,  M.A.Şahtaxtlı  bu  cür  radikal  qərbpərəst  və 

ruspərəst  mövqeyini  isə  «Şərqi-Rus»  qəzetində  dərc  olunan 

məqalələrində  daha  açıq  şəkildə  ifadə  etmişdir.  Belə  ki,  o,  bu 

qəzetdə  yazdığı  məqalələrdə  Ə.Ağaoğlu,  Ə.Hüseynzadə  və 

Ə.Topçubaşıdan  fərqli  olaraq,  müsəlman-türk  dünyasının 

problemlərdən 

çıxış  yolunu  islamçılıq  və  türkçülükdə 

yaranmasında  deyil,  ümumiyyətlə,  İslam  dəyərlərindən  imtina 

edilərək  qərbləşməkdə,  avropalaşmaqda,  hətta  ruslaşmaqda 

görürdü. Onun fikrincə, çünki İslam dininə  əsaslanan qanunlara 

qarşı mübarizə aparmaq, islahatlar həyata keçirmək çox gecdir. 

Bunun üçün istər islam, xaçpərəst, istərsə də məcusi, saibi üçün 

olsun çıxış yolu, indiki avropalıların vaxtilə keçdikləri körpü ilə 

keçməkdir:  «Daha  bu  körpünü  buraxıb  boğula-boğula  sudan 

keçmənin  nə  ləzzəti  var?  Bu  gün  aləmi-islamiyyətin  işıqlı 

yerlərində Avropada vücuda gətirilən açıq, asan, faydalı kitablar, 

əsərlər,  alətlər  gündən-günə  çoxalmaqda,  alimlər  onlardan 

istifadə etməkdədir» [204, 70].  



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

112 



112 

Beləliklə, türk-müsəlman xalqlarının mövcud problemlər-

dən xilas olması və inkişafı üçün radikal qərbçiliyi əsas prinsip 

kimi  götürən  M.A.Şahtaxtlı  bu  yolda  İslam  və  ona  əsaslanan 

«İttihadi-islam»ı əngəl kimi görür, mütərəqqi islamçılıqdan çıxış 

edənləri,  xüsusilə  Ə.Ağaoğlu,  Ə.Topçubaşı  və  başqalarını 

«panislamizm»ə,  yəni  «İslam  birliyi»nə  çalışmaqda  ittiham 

edirdi  [29,  232].  Şahtaxtlının  fikrincə,  «panislamizm»in 

mənəvi  zərəri  isə  xristian  dövlətlərini,  Avropa  mədəniyyətini 

müsəlmanlara 

düşmən 

göstərməsi, 



bu 

mədəniyyətə 

yiyələnmələrinə  əngəl  olmalarıdır  [204,  107].  Bununla  da 

Şahtaxtlı  Ə.Ağaoğlu,  Ə.M.Topçubaşı  başda  olmaqla  islamçı-

türkçü  ideoloqları  qeyri-səmimilikdə  ittiham  edir,  onları 

islamçılığın  və  türkçülüyün  qabaqcılları  kimi  görmədiyini 

qeyd edirdi [204, 105-106]. Ə.Ağaoğlu isə M.Şahtaxtlını daha 

çox  «Şərqi-Rus»  qəzetində  müasir  və  milli  ruhlu  islamçılığa 

qarşı  yönəlmiş  mülahizələrinə  görə  tənqid  etmişdi. 

Ağaoğlunun  fikrinə  görə,  «Şərqi-Rus»  bundan  xilas  olmaq 

üçün,  cəmiyyəti  Qərb  dəyərləri  ilə  tanış  etməklə  yanaşı, 

Şərqin  tarixi-fəlsəfi  cəhətdən  öyrənilməsinə,  həmvətənlərinin 

dünyaya  baxışının  və  mənəvi  həyatının  yeniləşməsinə  də  öz 

töhfələrini  verməlidir  [29,  230].  Xüsusilə,  M.A.Şahtaxtlının 

«hər  bir  şəriət  zaman  və  məkanilə  məhdudur,  heç  bir  şəriət 

tabeləri tərəfindən səmavi də hesab olunsa, əbədi və küll ola 

bilməz» fikrini tənqid edən Haşım bəy Vəzirov bütün bunları 

küfr  və  ruspərəstlik  kimi  qiymətləndirirdi  [28,  238]. 

M.T.Sidqi, F.B.Köçərli və başqa aydınlar isə bu qarşıdurmaya 

qarşı çıxaraq bunu, millətin birliyinə və inkişafına zərər hesab 

edirdilər [201, 178]. 

«Molla Nəsrəddinçilər» və ruspərəstlik. Axundzadə, 

Şahtaxtlıdan  sonra  Rus-Avropa-Qərb  mədəniyyətinə  və 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

113 


ideologiyasına xidmət edən qərbpərəstliyi və beynəlmiləlçiliyi 

“mollanəsrəddinçilər”  davam  etdirmişlər.  Ancaq  bütün 

«mollanəsrəddinçiləri»  bu  sıraya  aid  etmək  haqsızlıq  olardı. 

Çünki    C.Məmmədquluzadə,  Ə.Qəmküsar,  M.Ə.Sabir, 

M.S.Ordubadi  «Molla  Nəsrəddin»  jurnalında,  eləcə  də  başqa 

qəzet-jurnallarda  yazdıqları  bir  çox  məqalələrdə  milli, 

xüsusilə  dini  adət-ənənələri  daha  kəskin  şəkildə  tənqid 

etdikləri  halda,  ancaq  «mollanəsrəddinçi»lərdən  digərləri 

Ö.F.Nemanzadə,  Ü.Hacıbəyli,  M.Ə.Sabir  isə  yaradıcılıq-

larında  milli  və  dini  məsələyə  daha  ehtiyatla  yanaşmış, 

marksizm-leninzmə  bir  o  qədər  də  meyil  etməmişlər.  SSRİ 

dövründə  Ə.Mirəhmədov  yazırdı  ki,  «Molla  Nəsrəddin» 

jurnalının tutduğu cəbhə əsas etibarilə bolşeviklərin minimum 

proqramına  yaxın  olsa  da  [29,  88],  jurnalın  əməkdaşlarından 

bəziləri  (Ö.F.Nemanzadə,  Ü.Hacıbəyli  və  b.)  milli 

burjuaziyaya  da  meyil  göstərmişlərdir:  «Söz  yox  ki,  bəzi 

mollanəsrəddinçilərin 

görüşlərindəki 

xırda 

burjua 


mütərəddüdlüyü,  onların  ictimai  hadisələri  anlamaqdakı 

məhdudluğu  jurnalın  səhifələrində  əks  olunmaya  bilməzdi» 

[29, 90].  Deməli,  SSRİ  dövrünün  Azərbaycan  müəllifləri   bir 

çox  hallarda  qəsdən  «mollanəsrəddinçi»lərin  hamısını 

bolşevikləşdirməyə,  yəni  marksizm-leninzmə  bağlamağa 

çalışmış  [122,  69],  ancaq  bəzən  də  məcburiyyətdən  onların 

arasından milli ruhda çıxış edənləri xırda burjualılqda ittiham 

etmişlər.  

Fikrimizcə, o zaman «mollanəsrəddinçi»lərin hamısını 

rus  bolşevizminə  bağlamaq  səhv  olduğu  kimi,  indi  də  zorla 

milli-demokratik  məfkurənin  nümayəndələridək  qələmə  ver-

mək də yanlışdır. Yəni bu məsələlərə obyektiv yanaşaraq ayrı-

ayrı  «mollanəsrəddinçi»lərin  görüşlərində  marksizmə  və 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

114 



114 

millətçiliyə  meyilliliklərini  doğru  təhlil  etmək  lazımdır.  Bu 

mənada,  «mollanəsrəddinçilər»i  milli-dini  dəyərlərə  və 

qərbləşməyə  münasibətdə  iki  qrupa:  1)    radikallara 

(C.Məmmədquluzadə,  Ə.Qəmküsar  və  b.);  2)  mötədillərə 

(Ö.F.Nemanzadə, Ü.Hacıbəyli, M.Ə.Sabir və b.) bölmək olar.  

Radikal  “mollanəsrəddinçi”lərin  başında  duran  Cəlil 

Məmmədquluzadənin ilk dövrlərdə Rus-Avropa-Qərb mədə-

niyyətinə və ideologiyasına üz tutmasında M.F.Axundzadə və 

M.A.Şahtaxtlı  mühüm  rol  oynamışdır.  Xüsusilə,  Şahtaxtlının 

onun  üzərində  mühüm  təsiri  olmuşdur.  Hər  halda, 

C.Məmmədquluzadənun mətbuata gəlişində və qərbyönlü  yol 

tutmasında  Şahtaxtlının rolu  heç  kəsə  sirr  deyil.  Bu  mənada, 

“Şərqi-Rus”un  bağlanmasından  sonra,  onun  maddi-texniki 

bazasında  C.Məmmədquluzadənin 

«Molla  Nəsrəddin» 

jurnalını  nəşr  etdirməyə  başlaması  diqqəti  çəkir.    Belə  ki, 

cəmiyyət  daxilindəki  bir  çox  həqiqətləri  ifadə  edən  «Molla 

Nəsrəddin»  jurnalının  bütün  bunlarla  yanaşı,  əsas  günahkar 

rolunda İslam dinini görməsi təsadüfi sayıla bilməzdi.  «Molla 

Nəsrəddin»  jurnalı  C.Məmmədquluzadə  demək  olduğu  üçün 

burada əsas və həlledici söz sahibi də o, idi. 

Xüsusilə, 1900-1917-ci illərdə İslam dini əsaslı istənilən 

birliyə  qarşı  çıxan  C.Məmmədquluzadə  açıq  şəkildə  olmasa 

da,  dolaysıyla  müsəlman  xalqlarının  inkişafına  əsas  əngəl 

kimi  İslamı  göstərmiş,  «İslam  birliyi»ndən  çıxış  edən 

mühafizəkar  (Ə.Axundoğlu  və  b.)  və  mütərəqqi  islamçıları 

(Ə.Ağaoğlu,  Ə.Hüseynzadə  və  b.)  birmənalı  şəkildə  tənqid 

etmişdir.  Özəlliklə,  bu  dövrdə  «panislamizm»in  ideoloqu 

sayılan Ə.Ağaoğlunun  «İslam millətçiliyi» nəzəriyyəsini qəbul 

etməyən C.Məmmədquluzadə hesab edirdi ki, bu təlim fəhlə və 

kəndlilərin  mənafeyinə  ziddir.  Onun  fikrincə,  Ə.Ağaoğlu 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

115 


əsassız  olaraq  bəylə  kəndli,  varlı  ilə  yoxsul  arasında  fərq 

qoymur  və  onları  eyni  zümrənin  nümayəndəsi  kimi  qələmə 

verir  [147,  76].  Bu  baxımdan  o,  1911-ci  ildə  yazsa  da  ki, 

««Molla  Nəsrəddin»in  məqsədi  nə  dinə  sataşmaqdır,  nə  də 

təzə  bir  məzhəb  icad  eləməkdir»  [147,  512],  ancaq  SSRİ 

dövründə  məhz  istəyinin  bu  yönlü  olmasını  etiraf  etmişdir 

[148, 288]. Cəlil bəy onu da etiraf  etmişdir ki, Ə.Ağaoğlu və 

Ə.Hüseynzadəni  də  məhz  İslamı  və  müsəlmançılığı  müdafiə 

etdiklərinə görə qəbul etməmişdir. Çünki o, milli ideoloqların 

əksinə  olaraq  hesab  etmişdir  ki,  müsəlman  xalqların  uzun 

əsrlər  fəlakət  və  cəhalətdən  qurtara  bilməmələrinin  yeganə 

baiskarı İslamdır [148, 63].  

Fikimizcə,  bütövlükdə  İslam-Türk-Şərq  mədəniyyətinə 

inamsızlığın, 

bunun 

əvəzində 



Rus-Avropa-Qərb 

mədəniyyətinə  bağlılığın  nəticəsi  idi  ki,  C.Məmmədquluzadə 

yalnız islamçılıqdan çıxış edən Ə.Ağaoğlunu deyil,  «osmanlı 

türkçülüyü»  əsasında  ortaq  türk  ədəbiyyatı,  türk  dili 

yaratmağa  çalışan  Ə.Hüseynzadəni  də  tənqid  etmişdir  [147, 

396-397,  519].  Buna  görə  də,  Cəlil  bəyin  çağdaşlarından 

Haşım  bəy  Vəzirov  «mollanəsrəddinçi»ləri  yerli-yersiz 

müsəlman  millətçilərinə  (Ə.Ağaoğlu  və  b.),  müsəlman 

mülkədarlarına (H.Tağıyev və b.) sataşmaqda ittiham etməkdə 

haqlı idi [28, 231].  

C.Məmmədquluzalənin  «İslam  birliyi»  və  «osmanlı 

türkçülüyü»nü  tənqidi  SSRİ  ədəbiyyatında  onun  «inqilabçı-

demokrat»  olması  və  marksizmə  yaxınlığı  kimi  izah 

olunmuşdur.  Sovet  dövründə  Mehbalı  Qasımov  yazırdı  ki, 

«mollanəsrəddinçi»lər  başda  C.Məmmədquluzadə  olmaqla 

«mülkədar  istismarını  ifşa  edir,  ruhaniləri  ələ  salır  və  burjua 

millətçilərinə  –  panislamistlərə  və  pantürkistlərə  qarşı  kəskin 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

116 



116 

mübarizə  aparırdı»  [129,  44].  M.Qasımov  və  digər 

tədqiqatçıların  bu  məsələdə    haqlı  olmaları  şübhəsizdir. 

Onların  bu  cür  mülahizələr  səsləndirməsinə  səbəb  o  idi  ki, 

Məmmədquluzadə  islamçıları  və  türkçüləri  tənqid  etməklə 

kifayətlənməmiş, eyni zamanda bəzi məsələlərdə bolşeviklərin 

ideyalarını müdafiə etmişdir. 1905-ci ildə bolşeviklərə aid bir 

qəzetdə  «Binəsiblər»  və  «Xeyir-dua»  kimi  məqalələrində 

Məmmədquluzadə  İran fəhlələrinə tövsiyə  edirdi ki, onlar  da 

rus  fəhlələr  kimi,  dini  və  etnik  mənsubiyyyəti  bir  kənara 

qoyaraq  istismarçılara  qarşı  birləşməlidirlər:  «Qoy  məzlum, 

bədbəxt  İran  zəhmətkeş  xalqı  bu  şüarı  oxusun:  «Bütün 

ölkələrin  proletarları  birləşin!».  Qoy  oxusunlar  və 

birləşsinlər»  [148,  128].  Bu  məqalələrdəki  marksist  ruhlu 

fikirləri  əldə  əsas  tutan  akademik  F.Q.Köçərliyə  görə, 

C.Məmmədquluzadə  «Molla  Nəsrəddin»i  sosial-demokratiya 

səviyyəsinə  yüksəldə  bilməsə  də,  onun  şüarlarını,  ideyalarını 

təbliğ etmişdi [122, 46, 72]. 

Bizcə, həmin dövrdə İslamlıq və Türklük əsaslı birliyin 

tərəfdarı  olmamasına  baxmayaraq,  C.Məmmədquluzadə 

marksizm-leninizmə  də  dərindən  bağlana  bilməmişdir.  Hətta, 

1917-ci  il  fevral  burjua  inqilabından  sonra  o,  marksizm-

leninzmlə  milli-demokratizm  arasında  tərəddüd  göstərmişdir. 

Belə ki, 1917-ci ildə yazdığı «Cümhuriyyət» məqaləsindəndə 

o,  xalq  hakimiyyətinin,  yəni  demokratik  respublikanın 

prinsiplərindən  və  azadlıqlarından  (etiqad,  yığıncaq,  birləş-

mək, danışmaq, siyasi partiyalar yaratmaq və s.) bəhs etmişdir 

[148, 190-191].  

Hətta, o, bu dövrdə Azərbaycan xalqının milli birliyi və 

istiqlaliyyəti  uğrunda  mübarizə  aparan  M.Ə.Rəsulzadəyə 

üzünü tutaraq yazırdı:  «İndi də Bakıda seçki məcəlləsi düşüb 

1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   58




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə