İntellektual-Elektron Kitabxananın təqdimatında



Yüklə 3,32 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə12/58
tarix06.05.2017
ölçüsü3,32 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   58

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

117 


ortalığa və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə həmişəki kimi çalış-

vuruş,  çalış-vuruş  nə  var,  nə  var,  mən  millətin  əlindən 

yapışacağam. Çox əcəb, yapış, vuruş qəzet  yaz, nitq söylə,  o 

şəhərə get, yenə yaz, yenə yaz, yenə danış, amma, - bu işlərin 

iki  nəticəsi  var:  biri  budur  ki,  atalar  demişkən  «el  üçün 

ağlayanın  gözü  kor  olar»,  nə  qədər  çalışırsan  çalış,  yenə 

axırda  sənə  qalacaq  haman  yazmaq,  yazmaq  və  hələ  çox 

danışsan  və  ata  və  analarından  xəbəri  olmayan  müsəlman 

qardaşların arzusu yerinə yetsə – bəlkə dustaqxanalarda millət 

yolunda  çəkdiyin  günləri  yenə  ziyarət  etmək»  [106,  215]. 

C.Məmmədquluzadə  daha  sonra  sözlərinə  belə  davam  edir: 

«İkinci  nəticəsi  budur  ki,  indi  sən,  əzizim  doğrudur  ki, 

çalışırsan  və  bu  çalışmaqdan  da  söz  yox  millətə  də  az-çox 

mənfəət gətirirsən və özünə də şöhrət qazanırsan, buna sözüm 

yox  –  amma  burası  var  ki,  sənin  bu  çalışmağın  mənə  xoş 

gəlmir,  səbəb  budur  ki,  əvvəlla  mənim  məsləkimə  ziddir 

(çünki  həqiqi  millətçilik,  həqiqi  vətənpərvərlik,  həqiqi 

islamçılıq 

olan 

yerdə 


yalançı 

islamçılığa, 

yalançı 

vətənpərvərliyə  və  millətçiliyə  yer  qalmır  –  F.Ə.)  və  ikincisi 

mənim  fitrətim  ilə  düz  gəlmir  ki,  sən  millətçi  olub  şan  və 

şöhrət qazanasan, mən də kənardan durub baxım» [106, 216].  

C.Məmmədquluzadə doğru olaraq qeyd edirdi ki, sözün 

həqiqi  mənasında  millətin  arasından  M.Ə.Rəsulzadə  kimi  bir 

şəxsiyyət tapılıb milli ideoloqa çevrilirsə, gözü götürməyənlər 

müxtəlif 

yollarla 

onu 


ləkələməyə 

çalışacaqlar. 

C.Məmmədquluzadənin  dili  ilə  desək:  «Yox  belə  ola  bilməz, 

mən  səni  qoymaram  məqsədinə  çatasan,  mən  səni  peşman 

elərəm, mən səni sındıraram, mən səni yox elərəm və bundan 

da  asan  iş  mənim  üçün  yoxdur,  bir  istəkan  su  içməkdən 

asandır. Məhz lazımdır saqqalımı qaraldıb daxil olum mollalar 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

118 



118 

məclisinə və bir ovqat yalandan məsciddə  görsənim və sonra 

orada-burada  səs  buraxım  ki,  Məhəmməd  Əmin  Rəsulzadə 

istəyir  yeddi  cüzini  çıxardıb  atsın»  [106,  216].  Deməli, 

C.Məmmədquluzadə  bu  dövrdə  anlamışdır  ki,  millətin  nicatı 

onun  öz  əlindədir  və  bunu  həyata  keçirmək  üçün  millətin 

həqiqi  rəhbərə  ehtiyacı  var.    Dövründə  belə  bir  rəhbərin 

Rəsulzadənin  olmasına  şübhə  etməyən  C.Məmmədquluzadə 

müsəlmanları-türkləri  onu  ləkələməyə  deyil,  əksinə  müdafiə 

etməyə çağırmışdı. 

C.Məmmədquluzadə  1917-ci  ildə  qələmə  aldığı  «Azər-

baycan»  məqaləsində  də  açıq  şəkildə  Azərbaycan  türkçülüyü 

ideyasını  müdafiə  etmişdir.  O  artıq  yazırdı  ki,  vətəninin  adı 

Azərbaycan, millətinin və dilinin adı isə türkdür [149, 4]. Bizə 

elə gəlir ki, milli-demokratik ideyaya rəğbətin davamı olaraq 

o,  «Anamın  kitabı»  (1920)  pyesində  həmvətənlərinə  milli 

qürur, vətənpərvərlik hissi oyatmağa çalışmışdır. Bu əsərində 

C.Məmmədquluzadə  Azərbaycan  türk  ailəsində  böyümüş  üç 

qardaşın  Rusiya,  İran  və  Osmanlı  Türkiyəsi  tərbiyəsi  altında 

milli  köklərindən,  milli  adət-ənənələrindən,  milli  dilindən 

uzaq  düşməsinin,  yəni  ruspərəst,  iranpərəst  və  osmanlıpərəst 

olmalarının  səbəblərini  göstərmişdir.  Maraqlıdır  ki,  qardaşlar 

milli  köklərindən  uzaq  düşsələr  də,  çar  senzoru  onları  min  il 

yuxuda  olan  camaatı  hökumət  əleyhinə  birləşidirb,  müstəqil 

Azərbaycan  hökuməti  əmələ  gətirməkdə  şübhəli  bilir  [146, 

462].  Əsərin  sonunda  Gülbaharın  qardaşlarının  Rusiya,  İran 

və  Osmanlıya  aid  kitablarını  yandıraraq,  «anamın  kitabı»  - 

«milli  kitabı»  saxlamasında  milli  özünüdərkə,  müstəqil  və 

milli  Azərbaycan dövlətinin  qorunmasına bir çağrış  var  [146, 

475].  


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

119 


Bizcə,  1917-1920-ci  illərdə  Məmmədquluzadənin  əsər-

lərində milli ruh nisbətən önçə çıxmış, türklükdən türkçülüyə 

doğru  müəyyən  bir  istək  olmuşdur.  Ancaq  türkçülüyə  meyil 

əsaslı şəkildə olmadığı üçün o, milli aydın mövqeyini inkişaf 

etdirə  bilməmiş,  beynəlmiləlçiliyin  təsiri  altında  qalmışdır. 

Eyni  zamanda,  o,  bu  dövrdə  də  İslama  münasibətdə 

mövqeyini əsasən dəyişməmişdir. 

Ümumilikdə,  Məmmədquluzadənin  Rus-Avropa-Qərb 

mədəniyyətinə uyğun xətti jurnalın əməkdaşları arasında fikir 

ayrılıqlarına səbəb olmuş və onlardan bəziləri (Nemanzadə və 

b.)  buradan  uzaqlaşmış,  digərləri  (Qəmkusar,  Ordubadi)  bu 

yolda  onunla  sona  qədər  həmfkir  olmuşlar.  Məsələn, 

Məmmədquluzadədən  fərqli  olaraq  Ömər  Faiq  Nemanzadə 

yerli-yersiz  yalnız  müsəlman  din  xadimlərinin,  eyni  zamanda 

Ağaoğlu,  Hüseynzadə  kimi  mütərrəqqi  ruhlu  aydınlarımızın  

tənqidi  ilə  razılaşmamışdır.  Bunu  gizlətməyən  Nemanzadə 

açıq şəkildə yazırdı ki, İslam dinini ruhanilərin dilindən deyil, 

indiyə  qədər  pərdə  arxasında  qalan  dini  adət-ənənələrimizi, 

milli  mədəniyyətimizi,  eləcə  də  xilas  yolumuzu  göstərən 

Ə.Ağaoğlu kimi aydınlardan öyrənməliyik [165, 36-37].  

Nemanzadə  də  Ağaoğlu  kimi  hesab  edirdi  ki, 

müsəlmanlar  artıq  keçmiş  İslam  mədəniyyəti  ilə  öyünüb 

yerində  saymaqdansa,  zəmanə  ilə  ayaqlaşmalıdır.  Zəmanəyə 

görə  dəyişmək  hər  zaman  vacib  olmuşdur  ki,  bu  isə 

islamiyyətin  ilkin  mahiyyətinin  dəyişməsi  demək  deyildir. 

Ö.Faiqin  fikrincə,  indi  İslamın  əsil  mahiyyətini  dərk  etmək, 

onun dünyəvi elmlərlə bağlı cəhətlərini mənimsəmək vaxtıdır. 

Çünki  Quranın  özünün  də    böyük  qismi  dünyəvi  elmlərə 

aiddir:  «Bu  qəziyyələrdən  şu  nəticəyi  çıxarmaq  istəyirəm  ki, 

Quranı,  İslamı  bilmək,  Allahı  tanımaq,  kamil  insan  olmaq 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

120 



120 

üçün şəriət elmini bilmək on dərəcə lazımsa, dünyəvi elmləri 

bilmək üçün doxsan dərəcə lazımdır» [165, 147-148].  

«Millətpərəstlik  zamanıdır»  məqaləsində  o,  göstərirdi 

ki, Türk milləti arasında oyanışa nail olmaq üçün onun aparıcı 

ziyalıları  tək  vücud,  tək  rəy,  tək  cəhət-yol  altında  birləşməli 

[165,  75],  yəni  türklüyünü  dərindən  dərk  edib  millətə  təmən-

nasız yardım etməli, irəli aparmalıdırlar [165, 134]. Bu baxım-

dan, Qafqaz  müsəlmanlarının etnik kimliyinin və milli dilinin 

türk olduğunu bəyan edən Nemanzadə yazırdı ki, min illərdən 

bəri  təqlid  etdiyimiz  ərəb  və  fars  imlasından  da  imtina  edib, 

türk sözlərimizi və türk adlarımızı bərpa etməliyik [165, 169]. 

Gördüyümüz  kimi,  Nemanzadənin  ruhu  Ağaoğlu, 

Hüseynzadə yaxın idi, buna görə də  çox keçmədi ki, o, 1910-

cu illərin əvvəllərindən «Molla Nəsrəddin»lə yolarını ayırmalı 

oldu. 


Bizcə, 

Nemanzadənin 

«Molla 

Nəsrəddin»dən 



ayrılmasında  Məmmədquluzadənin    get-gedə  İslam  dininə 

munasibətdə  daha  kəskin  və  bəzən  qərəzli  mövqe  tutması 

bunun  əvəzində  avropalaşmağa  və  rus  bolşevizminə  meyil 

etməsi  mühüm  rol  oynamışdır.  «Molla  Nəsrəddin»dən 

ayrıldıqdan  sonra  Nemanzadənin  islama  və  türklüyə 

əvvəlcədən olan münasibəti daha da inkişaf etmişdir. 

Bizcə, C.Məmmədquluzadənin antislam və ifrat qərbləş-

mək xətti müəyyən qədər Mirzə Ələkbər Sabirə münasibətdə 

də ziddiyyətlərə yol açmışdır. 1905-ci ilə qədər daha çox dini, 

müəyyən  qədər  milli  şeirlər  yazan  Sabirin  birdən-birə 

«beynəlmiləlçi»  şairə  çevrilməsi  təsadüfi  ola  bilməzdi. 

Şübhəsiz,  Sabirin  «beynəlmiləlçi»  şairə  çevrilməsində 

Məmmədquluzadə  və  onun  jurnalının  az  əməyi  olmamışdır. 

Bizcə,  C.Məmmədquluzadə  və  onun  «Molla  Nəsrəddin» 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

121 


jurnalı  Sabirin  milli  ruhlu  üsyankarlığının  müəyyən  qədər 

«beynəlmiləl» ruha çevrilməsində pay sahibi olmuşdur. 

Bu  mənada  Sabir  «yırtıcı  heyvan»,  «xortdan»,  «cin», 

«xarici  mülkündə  də  hətta  gəzib,  çox  tühaf  insan»  görürəm 

qoruxmuram,  «harda  müsəlman  görürəm  qorxuram»    [197, 

125-126] dedikdə, İslam dinini deyil, onun adından çıxış edən 

yalançı ruhaniləri və avam müsəlmanları tənqid hədəfi götürsə 

də,  ümumilikdə  bu  mülahizə  toplumda  birmənalı  qarşılan-

mamışdır.  Çünki  bu  sözlərdə  ifrat  dərəcədə  müsəlmanları 

aşağılama  var.  Xüsusilə,  bu  aşağılamanın  ümumiləşdirmə 

(müsəlman) 

formasında 

öz 

əksini 


tapması 

çox 


düşündürücüdür.  Hər  halda,  müsəlmanın  yırtıcı  heyvanla, 

xotdanla müqayisəsi və  birincinin  sonunucudan  daha  qorxulu 

olması şüurlarda müsbət reaksiya yarada bilməzdi. 

Örnək  üçün  deyək  ki,  şairin  şeirlərində  fəhlənin  və 

əkinçinin  insanla,  müsəlmanın  yırtıcı  heyvanla,  xotdanla 

müqayisəsi  arasında  incə  bir  məqam  var.  Birinci  halda,  şair 

fəhləyə,  əkinçiyə  başa  çalmağa  çalışır  ki,  insan  olması  üçün 

onu  istismara  edənlərə  qarşı  mübarizə  aparmalıdır.  Bir  sözlə, 

insan olmaq üçün fəhləyə bir yol göstərməyə çalışır və onu da 

(«axmaq  kişi»  və  s.)  xeyli  dərəcədə  tənqid  edir  [197, 100, 

113]. Deyilə bilər ki, müsəlmanın əsil müsəlman olması üçün 

Sabir  onu  bu  şəkildə  tənqid  etmişdir.  Ancaq  burada  incə  bir 

məqam  var:  «fəhlə»,  «əkinçi»  və  «müsəlman»  fərqli 

anlayışlardır. Belə ki, fəhlə bir işçi kimi istismara məruz qalmış, 

istismarçılar  tərəfindən  haqqları  əlindən  alınmış  və  insani 

keyfiyyətlərdən  məhrum  olmuşdur.  Sabir  də  fəhləyə  demək 

istəyir  ki,  sən  bir  insansan  və  insanlıq  haqqlarına  sahib 

çıxmalısan. Digər tərəfdən, Sabirin tənqid etdiyi fəhlə ümumi bir 

anlayışdır.  Yəni  dini,  milli  kimliyindən  asılı  olmayaraq  işləyən 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

122 



122 

və  istismara  məruz  qalanların  hamısı  fəhlədir.  Burada  milli  və 

dini inanclara toxunulmur. Burada əsas məsələ fəhlənin insanlıq 

qürurunun tapdalanmasıdır ki, Sabir onları buna qarşı çıxmağı və 

haqlarına nail olmaq üçün mübarizəyə səsləyir.  

Ancaq «müsəlman» anlayışında yalnız insanlıq deyil, həm 

dini,  həm  də  həmin  coğrafiyada  yaşayan  türk  millətinin  milli 

kimlik  qüruru  var.  Özü  də  bu  müsəlman  19-cu  əsrdə  meydana 

çıxan fəhlə sinfi deyil, onun böyük bir tarixi və mədəniyyəti var. 

Bu mənada, «müsəlman» və «fəhlə»nin tənqidi eyni formada ola 

bilməz.  Başqa  sözlə,  fəhlədə  və  müsəlmanda  oyadılacaq  qürur 

hissinin  insanlıq  və  yırtıcı  heyvanla,  xortdanla  müqayisəsi  çox 

düşündürücüdür. 100 il əvvəl olduğu kimi bu günün özündə və 

gələcəkdə  də  də  haqları  əlindən  alınmış  fəhləyə  eyni  sözləri 

demək, bu cür formada mübarizəyə səsləmək olar. Ancaq müsəl-

manlarla  bağlı  ümumilişədirilərək  bu  cür  sözlər  demək  100  il 

bundan əvvəl olduğu kimi, indi də yanlış olardı. Çünki «müsəl-

man» demək yalnız müsəlmanlığı qəbul etmiş insanlar anlamını 

ifadə  etmir,  «müsəlman»  həm  də  bir  dinin  adıdır.  Yəni  İslam 

dinini  qəbul  etmiş  müsəlman,  eyni  zamanda  onun  rəmzidir. 

Bəlkə  də,  hardasa  fəhləni  «axmaq  kişi»  adlandırmağa  haqq 

qazanırmaq olar, ancaq yırtıcı heyvanın, xotdanın, cinin, «xarici 

mülkündə də hətta gəzib, çox tühaf insan»ın müsəlmandan üstün 

olmasına yox.     

Sabirin  «müsəlman»  kimliyi  ilə  yanaşı,  türklüyü  ifadə 

edən  «qafqazlı»  kimliyinə  münasibətdə  də  radikallığa  yol 

vermişdi:  «Əqrəb  kimi  neştər  gücü  var  dırnağımızda,  İslam 

sussuz olsa, su yox bardağımızda,  Hər küncdə  min tülkü yatıb 

çardağımızda,  Min  hiylə  qurub,  rütbəvi  ikram  alarız  biz, 

Qafqazlılarız, yol kəsiriz, nam alarız biz! [197, 113]. Fikrimizcə, 

şair  həmin  dövrdə  müsəlmanların-qafqazlıların  (türklərin) 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

123 


əksəriyyətinin  Avropa  millətləri  ilə  müqayisədə  geridə  qalması 

və cahilpərəst olması məsələsində xeyli dərəcə də haqlı olsa da, 

ancaq  onları  yalnız  başkəsən,  yolkəsən,  hiyləgər  kimi  qələmə 

verməklə  onların  bir  qismində  oyanışa  səbəb  olmaqla  yanaşı, 

digər qisminin də özünə haqq qazandırmasına rəvac vermişdir.  

Hazırda 


da 

Sabirin 


şeirlərində 

müsəlmanlara,  

azərbaycanlılara verdiyi radikal «tərif»lərin bu gün əhəmiyyətini 

itirmədiyindən  ağızdolusu  danışanlar  məsələyə  birtərəfli 

yanaşırlar. Yəni bu cür düşünənlər deyirlər ki, Sabir 100 il öncə 

necə  demişdirsə,  demək  olar  ki,  heç  nə  dəyişməyib.  Deməli, 

Sabir çox uzaqgörən və dahi bir şair-insan olmuşdur. Fikrimizcə, 

burada  incə  bir  məqam  var  ki,  Sabirin  «tərif»  verdiyi 

müsəlmanların 100 il sonra da əsasən dəyişməməsində, onun da 

müəyyən payı var. Çünki Sabirin bu ruhlu şeirlərini oxuyanların 

xeyli bir qismi özlərini inkişaf etdirməkdən çox, tərsinə özlərinə 

haqq  qazandırmış  olmuşlar.  Bu  isə  o  deməkdir  ki,  şairin  satirik 

şeirlərində    müsəlmanları  və  milləti  aşağılayıcı  məqamlar  həm 

yaşadığı  cəmiyyətin,  həm  də  ondan  sonra  gələn  nəsillərin 

şüurunda mənfi iz buraxmışdır. Yəni biz dünən də belə olmuşuq, 

bu  gün  də  beləyik,  sabah  da  belə  olacağıq.  Təsadüfi  deyil  ki, 

SSRİ  dövründə  Sabirin  bu  cür  şeirləri  geniş  şəkildə  orta  və  ali 

məktəblərdə geniş şəkildə təbliğ olunmuş, bütün kitablarında öz 

əksini tapmışdır. Bunu əvəzində Sabirin milli-dini ruhlu şeirləri 

ali  və  orta  məktəb  dərsliklərindən  və  əsərlərindən  kənarda 

qalmışdır.  

Bütün bunlarla yanaşı onu da qeyd etməliyik ki, «Molla 

Nəsrəddin» 

jurnalının 

qurucusu 

C.Məmmədquluzadənin 

«beynəlmiləlçilik»  təsiri  altında  olduğu  dövrdə  də  Sabir  milli 

ruhlu  şeirlər  yazmağa  davam  etmişdir.  Ancaq  həmin  şeirlər  çar 

Rusiyası  və  SSRİ  dövründə  gölgədə  qalmışdır.  Məsələn,  bir 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

124 



124 

şeirində milli şair  yazırdı ki, hazırda türk millətinin daxilindəki 

nifaqlar bu günün işi deyil, ötən zamanlarda da bu cür hallar baş 

vermişdir.  Belə  ki,  Çingizlərlə  Xarəzmşahların,  Teymurlarla 

İldırımların, Teymurlarla Toxtamışların, Şah İsmayılılarla Sultan 

Səlimlərin  və  başqalarının  bir-birilə  mübarizə  nəticəsində  itirən 

turanlılar – Türk milləti və İslam dini, qazanan isə farslar, ruslar 

və  başqa  millətlər  olmuşlar.  Xüsusilə,  Teymurun  Toxtamışı 

məğlub etməsi rusların işinə yaramış, bununla da ruslaşmağa və 

dinimizdən  uzaqlaşmağa  başlamışıq:  «Teymuri  şəhi-ləngə  olub 

tabeyi-fərman, Xan Toxtamışı eylədik al qanına qəltan, Ta oldu 

Qızıl  Ordaların  dövləti  talan,  Məsko  şəhinə  faidəbəxş  oldu  bu 

meydan…  Əlyövm  uruslaşmaq  ilə  zişərəfiz  biz!  Öz  dinimizin 

başına əngəlkələfiz biz!» [197, 124]. Şair bu şeirində açıq şəkildə 

yazırdı ki, bir tərəfdə ruslaşdırmaq, o bir tərəfdə iranlılaşdırmaq 

və osmanlılaşdırmaq siyasəti aparılır ki, bununla da, türklük ruhu 

arxa  plana  çəkilir:  «İndi  yenə  var  tazə  xəbər,  yaxşı  təmaşa, 

İranlılıq, osmanlılıq ismi olub ehya» [197, 124]. 

Sabirin 

şeirlərindən  hiss  etmək  olur  ki,  o, 

«beynəlmiləlçi»liyin  təsiri  altında  olduğu  dövrdə  də,  şiəlik  və 

sünilik,  osmanlılıq  və  iranlılıq  adları  altında  türk  millətinin 

parçalanmasının  əleyhinə  olmuş,  türk-müsəlman  xalqları 

arasında  ən  azı  mənəvi  birliyin  olmasına  çalışmışdı.  Buna  ən 

bariz  nümunələrdən  biri  də  Sabirin  vahid  türk  dili  ideyasını 

müdafiə  etməsidir.  Belə  ki,  Sabir  Türkiyə  türkcəsindən 

Azərbaycan  türkcəsinə  bir  şeir  tərcümə  etdiyini  iddia  edən 

Ə.Qəmküsarı  bu  sözlərinə  görə  tənqid  etmişdir:  «Omanlıcadan 

türkə  tərcümə»  -  bunu  bilməm,  Gerçək  yazıyor  gəncəli,  yainki 

hənəkdir;  Mümkün  iki  dil  bir-birinə  tərcümə,  amma, 

«Omanlıcadan türkə tərcümə» nə deməkdir?! [197, 313]. 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

125 


«Beynəlmiləlçi»liyin  təsiri  altında  olduğu  dövrdə  də 

Saibirin milli ruhlu ruhlu şeirlər yazmasının, Axundzadəni deyil  

H.Zərdabini  «mənəvi  atamız»  [196,  169]  adlandırmasının 

nəticəsidir ki, onun «beynəlmiləlişməsi» prosesi tam olaraq rus-

avropa 

ideoloqlarını 



qane 

etməmişdir. 

Hətta, 

bunu 


Məmmədquluzadə də etiraf etmişdir ki, Sabir müəyyən mənada 

onların  istəklərinə  uyğun  şeirlər  yazsa  da,  bütövlükdə 

beynəlmiləlçi,  inqilabçı  şair  ola  bilməmişdir.  Görünür,  bunu 

nəzərə  alaraq  sovet  dövründə  C.Məmmədquluzadə  yazırdı  ki, 

Qəmküsar «fikir açıqlığı və dini mövhumata qarşı şiddətli tənqid 

və çıxışları ilə hətta Sabiri də qabaqlamışdı» [148, 287]. Çünki 

1917-ci  il  fevral  inqilabı  nəticəsində  çar  rejiminin  məhv 

olmasından  sevinənlərə  üzünü  tutub  Qəmküsar  yazırdı  ki, 

istibdadi-cismaninin yıxılmasından sonra siyasi, söz, mətbuat və 

b.  azadlıqların  yaranması  ilə  iş  bitmir.  Onun  fikrinə  görə,  vaxt 

varkən  istibdadi-ruhanini  də  yıxıb,  yaxanı  qurtarmaq  lazımdır: 

«Yoxsa,  istibdad  istibdaddır.  O  olmasın,  bu  olsun»  [135,  147]. 

Halbuki  Sabir  heç  vaxt  Şahtaxtlı,  Məmmədquluzadə  və 

Qəmküsar kimi İslam dininə bu cür yanşamamışdır. Bu mənada, 

Sabirin  ümumi  ruhu  «beynəlmiləlçilik»dən  çox  milli-dini 

ideyalarla bağlı olmuşdur. Ancaq bəzi şeirlərində ifrata varması, 

üstəlik sovet ideoloqlarının onunla bağlı bu istiqamətdə təbliğat 

aparması Sabirin milli-dini ruhunu kölgədə qoymuşdur. 

Fikrimizcə, həmin dövrdə «Molla Nəsrəddin»in mövqe-

yini  dəstəkləyənlər  arasında  Ə.  Haqverdiyev,  M.S.Ordubadi  də 

olmuşdur.  «Xortdanın  cəhənnəm  məktubları»  əsərində 

dolayısıyla da olsa, dini tənqid edən Əbdürrəhim Haqverdiyev 

İslam  dinində  qeyd  olunan  cəhənnəmin  əslində  bu  dünyada  

olduğunu göstərməyə çalışmış [98, 26], bütövlükdə Rus-Avropa-

Qərb  mədəniyyətinin  təsiri  altında  olmuşdur.  Bunu,  müəyyən 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

126 



126 

mənada  Ə.Haqverdiyev  də  sovet  dövründə  etiraf  edərək 

yazmışdır ki, Azərbaycan türk ədəbi dilinin formalaşmasında rus 

dilinin  mühüm  təsiri  olmuşdur:  «1890-cı  illərdə  ortalığa  atılıb 

ədəbiyyatla  məşğul  olmaq  istəyən  ziyalılarımız,  özümü  də  o 

cümlədən hesab edirəm, iki tərəfdən də avara olub məcburən 

rus  ədəbiyyatı  təsiri  altına  düşüb,  türk  dilində  rus  cümlələri 

işlətməyə üz qoydular» [98, 377].  

“Mollanəsrəddinçi”lərin mövqeyini dəstəkləyən Məm-

məd  Səid  Ordubadi  də  bu  dövrdə  milli  və  dini  məsələyə 

münasibətdə, daha çox İslamı və İslam birliyini tənqid etmiş, 

türklüyə  isə  müəyyən  qədər  meyil  göstərmişdir  [173,  5]. 

Ancaq  1910-1920-ci  illərdə  o,  millilikdən  də  tamamilə 

uzaqlaşaraq  «Molla  Nəsrəddin»  və  başqa  qəzet-jurnallara 

göndərdiyi  məqalələrdə  İslamla  yanaşı,  milli  birliyi  də  sərt 

şəkildə tənqid etməyə başlamışdır [173, 45].  

Çar Rusiyası və Sovet Rusiyası dövründə M.A.Şahtaxtlı, 

Ə.Qəmküsar,  C.Məmmədquluzadəni,  ümumiyyətlə  əksər 

«mollanəsrəddinçi»ləri    ona  görə  qəbul  edirdilər  ki,  onlar  bir 

tərəfdən  İslama,  digər  tərəfdən  «Osmanlı  ləhscəsi»  əsasında  

ortaq  türk  dilinin  hədəflənməsinə  yönəlmiş  ideyaya  qarşı 

çıxmışlar.  Hər  halda  rus  ideoloqları  nə  olursa-  olsun  «İslam 

birliyi»ni  parçalamaq,  ortaq  türk  dilinin  və  mədəniyyətinin 

yaranmamasına  çalışırdılar.  Bu  işdə    «şərqi-rus»çular  və 

«mollanəsrəddin»çilər  (burada  həmin  mətbu  orqanlarının  əsas 

ideya müəllifləri nəzərdə tutulur) heç də onların xeyrinə olan az 

iş görmürdülər. Başqa sözlə, Hüseynzadə və Ağaoğludan fərqli 

olaraq  üzünü  Türk-İslam-Şərq  mədəniyyətinə  deyil,  Rus-

Avropa-Qərb 

mədəniyyətinə  tutan  «şərqi-rus»çular  və 

«mollanəsrəddin»çilər rus ideoloqlarına lazım idilər. Fikrimizcə, 

məhz  bunun  nəticəsidir  ki,  çar  Rusiyası  hakimiyyəti  milli 

1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   58




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə