İntellektual-Elektron Kitabxananın təqdimatında



Yüklə 3,32 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə13/58
tarix06.05.2017
ölçüsü3,32 Mb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   58

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

127 


ideoloqları  (Hüseynzadə,  Ağaoğlu  və  b.)  Vətəni  tərk  etməyə 

məcbur  etdikləri  halda,  M.Şahtaxtlıya,  C.Məmmədquluzadəyə 

və  onlarla  həmfikir  olanlara  toxunmamışdır.  Çünki  milli 

ideoloqlardan fərqli olaraq şahtaxtlıların, məmmədquluzadələrin 

bir çox məsələlərə baxışları çar Rusiyasının maraqları ilə üst-üstə 

düşürdü. 

Maraqlıdır ki, müstəqillik dönəmində bir çox tədqiqatçılar, 

əsasən  də  sovet  dövrünün  yetişdirməsi  olanlar  hazırda 

Şahtaxtlını, Məmmədquluzadəni böyük  azərbaycançı ideoloqlar 

kimi  qələmə  verirlər.  Bu  cür  tədqiqatçılar  (Y.Qarayev, 

S.Vəliyeva 

və 


b.) 

hesab 


edirlər 

ki, 


M.Şahtaxtlı, 

C.Məmmədquluzadə  azərbaycançılığın  əsas  ideoloqlarından 

olmuşlar. 

Özəlliklə, 

buna 

ən 


bariz 

nümunə 


kimi 

Məmmədquluzadənin  bir  tərəfdən  xurafat  və  mövhumat  (İslam 

dini deyil) əleyhinə mübarizəsi, digər tərəfdən  «Osmanlı  dili»ni 

deyil  Azərbaycan  türkcəsini  müdafiə  etməsini  göstərirlər. 

Məsələn,  Y.Qarayev  onu  «islam  və  şərq  siyasi  mənliyinin 

ideoloqu»  [127,  242],  S.Vəliyeva  isə  azərbaycançılıq  ideyasını 

bütün  çılpaqlığı  ilə  ilk  dəfə  irəli  sürən  mütəfəkkir,  onun  banisi 

kimi qələmə verib [221, 31, 41]. 

Fikrimizcə,  bu  məsələdə  çox  şişirtməyə,  mübaliğəyə  yol 

verilir.  Doğrudur,  M.Şahtaxtlı,  C.Məmmədquluzadə  və  onlarla 

həmfikir  olanlar  Azərbaycan  xalqının,  Azərbaycan  türklərinin 

maariflənməsi  və  azadlığı  uğrunda  müəyyən  işlər  görmüşdür. 

Ancaq ümumilikdə, istər M.Şahtaxtlının, istərsə də C.Məmməd-

quluzadənin  tutduğu    yol  türkçülük  və  islamçılıqdan  yox,  Rus-

Avropa-Qərb mədəniyyəti ilə səsləşmişdir. Onlar hesab edirdilər 

ki, müsəlman ölkələrindəki bütün bəlaların əsas səbəbkarı İslam 

dinidir, bundan çıxış yolu isə İslam mədəniyyətindən imtina edib 

Rus-Avropa-Qərb  mədəniyyətinə  üz  tutmaqla  bağlıdır.  Onların 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

128 



128 

bu  xətti  vaxtilə  eyni  fikirlərdən  çıxış  etmiş  Axundzadənin 

yolundan çox da fərqlənmirdi. Bu yolu tutan Axundzadə əvvəlcə 

İslam  mədəniyyətindən,  daha  sonra  Türk  mədəniyyətindən 

imtina  etmişdir.  Şahtaxtlı,  Məmmədquluzadə,  Qəmküsar  və 

onlarla  həmfikir  olanlar  İslama  münasibətdə  birmənalı  şəkildə 

Axundzadənin  yolunu  davam  etdirdiyi  halda,  milli  mədəniyyət 

məsələsində  bir  qədər  ehtiyatlı  mövqe  tutmuşlar.  Ancaq  o  da 

maraqlıdır  ki,  bu  mütəfəkkirlər  milli  mədəniyyət  məsələsində 

ümumtürk  ruhunu  deyil,  daha  çox  Rus-Avropa-Qərb 

ideoloqlarına  sərf  edən  xüsusiliyi  qəbul  etmişlər.  Belə  ki,  milli 

mədəniyyət məsələsində ümumtürk ruhlu türk ədəbiyyatını, türk 

tarixini,  türk  dilini  müdafiə  etməmiş,  daha  çox  lokanik  tarix  və 

dildən çıxış etmişlər. Hər halda, onların ortaq türk dili əvəzinə, 

məhəlli  türk  dilini  müdafiə  etmələri,  eyni  zamanda  ortaq 

əlifbanın  aradan  qaldırılması  prosesində  müəyyən  əməkləri 

danılmazdır. 

Yeri  gəlmişkən,  çar  Rusiyası  dövründə  «İslam  birliyi» 

məsələsində  müsəlmanlar  arasında  təfriqə  salan  Rus-Avropa-

Qərb  ideoloqları  ilk  dövrlərdə  yerli  türkçülüyə  (Rusiyada  baş 

qaldıran  türkçülüyə)  bir  o  qədər  toxunmurdular.  Çünki  ilk 

mərhələdə  onlar  türkçülüyü  «İslam  birliyi»nin  parçalanması 

baxımından  mühüm  hesab  edirdilər.  Hətta,  bu  meyil  SSRİ-nin 

mövcudluğunun  ilk  dövrlərində  də  özünü  büruzə  verirdi.  Bu 

mənada,  «Molla  Nəsrəddin»  jurnalı,  Allahsızlar  İttifaqı,  «Yeni 

türk  əlifbası»  və  s.  məsələlər  «İslam  birliyi»ni  parçalamağa 

xidmət etmişdir. 

Beləliklə,  çar  Rusiyası  və  Avropa  ideoloqlarının  maraqlı 

olduğu əlifba və din islahtlarını SSRİ həyata keçirmiş oldu. Çox 

yazıqlar  olsun  ki,  rus-mason-bolşefaşistlərinin  əvvəlcədən 

planlaşdırılmış 

«islahatlar» 

oynunda 

M.A.Şahtaxtlı, 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

129 


N.Nərimanov, C.Məmmədquluzadə, S.Ağamalıoğlu və başqaları 

yaxından  iştirak  etmişlər. Türk-müsəlman xalqlarının həyatında 

reallaşdırılan  «islahatlar»ın  nəticəsində  ilk  növbədə,  əlifba 

ayrılığı  baş verdi. Bununla yanaşı, çar Rusiyası dövründə təməli 

qoyulan ortaq türk dilinə qarşı yönəlmiş ləhcə fərqlilikləri SSRİ 

dövründə  daha  da  sürətləndirildi.  Əgər  XX  əsrin  əvvəllərində  

türksoylu xalqlar  az-çox bir-birlərinin ləhcələrini başa düşür və 

ortaq  türkcədə  danışa  bilirdilərsə,  SSRİ  dövründə  aparılan 

ruslaşdırma-avropalaşdırma  siyasəti  nəticəsində  bir-birlərini 

anlamayacaq  vəziyyətdə  gətirildilər.  Xüsusilə,  türklərin  böyük 

əksəriyyətinin  yaşadığı  Rusiyada  ortaq  türk  dilinin  Leninin  dili 

olan  rus  dili  ilə  əvəzlənməsi  və  rus-kiril  əlifbasına  keçid    bu 

məsələdə  mühüm  rol  oynadı.    Leninin  dili  olan  rus  dili  bir 

tərəfdən  ortaq  türk  dilinin  ayrı-ayrı  ləhcələr  şəklində 

formalaşmasına,  digər  tərəfdən  həmin  ləhcələrin  də 

ruslaşdırılmasına-avropalaşdırılmasına səbəb oldu. 

Bütün bunların nəticəsidir ki, hazırda türksoylu dövlətlərin 

liderlərindən  tutmuş  alimlərinədək  hamısı  bir-birləri  ilə  rus 

dilində  təmas  yaradırlar.  Hələ  də,  kiril  əlifbasından  dövlət 

səviyyəsində  istifadə  edən türksoylu xalqlar  (qırğızlar, qazaxlar 

və b.) var. Bu fərqliliklər İslam dininə münasibətdə də bu və ya 

digər formada özünü büruzə verir.  

Yeri  gəlmişkən,  «Molla  Nəsrəddin»  jurnalında  çar 

Rusiyasında  və  Sovet  Rusiyasında  dərc  olunmuş  məqalələri 

toplanaraq  ensiklopedik  şəkildə  yenidən  nəşr  edilmişdir. 

Maraqlıdır,  «Molla  Nəsrəddin»  jurnalının  ifrat  islamçılığını  və 

türk  mədəniyyətinə  də  bir  qədər  aşağılayıcı  mövqeyini  yeni 

nəsilə çatdırmaq nə qədər vacibdir?! Xüsusilə, çar Rusiyasından 

fərqli  olaraq  SSRİ  dövründə  «Molla  Nəsrəddin»  jurnalı  açıq-

aşkar  dinsizliyi,  allahsızlığı,  antisilamçılığı  təbliğ  etmişdir  ki, 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

130 



130 

bütün bunları yenidən Azərbaycan xalqının şüuruna yeridilməsi 

başa düşülən deyildir. 

Milli-dini 

və 

ruspərəst-qərbpərəst-beynəlmiləlçi 

sosial-demokratlar.  XX  əsrin  əvvəllərində  Rus-Avropa-Qərb 

mədəniyyəti  və  ideologiyasından  çıxış  edən  cərəyanlardan  biri 

sosial-demokratiya  olmuşdur.  Çünki  bu  cərəyanda  liberalizm, 

liberal-demokratizm 

kimi  Azərbaycan  türk  toplumuna 

Avropadan-Rusiyadan    daxil  olmuşdu.  Ancaq  bir  çox 

müddəalarına  görə,  sosial-demokratiya  Azərbaycan  türk 

mütəfəkkirlərinin də diqqətini cəlb etmiş, onlardan bir qismi ya 

müəyyən  bir  dövrdə,  ya  da  sona  qədər  milli  ideya  kimi  ona 

tapınmışlar. Çünki sosial-demokratlar sinfi mübarizə adı altında 

bütün  millətlərin  azadlığı,  sosial  bərabərlik,  mütləqiyyət 

rejimlərinin  devrilməsi,  bütün  dinlərə  eyni  prizmadan  yana-

şılması ideyalarından çıxış edirdilər. Marksistlərə görə, milli və 

dini məsələ yoxdur, yalnız sinfi məsələ var, kapitalizmlə mübari-

zələri  də  milli  deyil,  sinfi  xarakter  daşıyır  və  imperalizmdən 

əziyyət çəkən bütün millətlərin azadlığı uğrunda çalışırlar. Sinfi 

mübarizədə  əsas  hədəfləri  isə  ayrıca  bir  millətin  deyil,  bütün 

dünya  millətlərinin,  heç  bir  ayrı-seçkilik  qoymadan  sosializm 

quruluşuna keçməsinə nail olmaqdır.  

Bu  kimi  müddəalar  çar  Rusiyasının  tərkibində  yaşayan 

bir  çox  millətlər  kimi  Azərbaycan  türkləri  üçün  də  yeni  və 

cəlbedici idi. Bu baxımdan marksizmin Azərbaycanda yayıldığı 

ilk  dövrlərdə  bir  çox  milli-dini  məfkurəyə  əsaslanan 

mütəfəkkirlərimiz (Ə.Hüseynzadə, Ə.Ağaoğlu və b.) ona rəğbət 

bəslədiyi, hətta bəziləri (M.Ə.Rəsulzadə, A.Kazımzadə, M.Ə.Rə-

suloğlu  və  b.)  sosial-demokratizmin  sıralarında  Azərbaycan 

türklərinin  mənafeyi  naminə  mübarizə  apardığı  halda,  digər  bir 

qismi 


ziyalılarımız 

(S.M.Əfəndiyev, 

M.Əzizbəyov, 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

131 


N.Nərimanov  və  b.)  birmənalı  şəkildə  ruspərəst-qərbpərəst-

beynəlmiləçi məfkurəyə əsaslanmış və Azərbaycanın gələcəyini 

Rusiyadan  və  ruslardan  ayrı  təsəvvür  etməmişlər.  Bu  mənada, 

milli-dini 

məfkurəyə  əsaslananlarla  ruspərəst-qərbpərəst-

beynəlmiləlçi  məfkurəsinə  söykənənlərin  sosial-demokratiyaya 

baxışlarında kəskin fərqlər olmuşdur. 

Milli 

sosial-demokratiya. 

Məsələn, 

milli-dini 

məfkurəyə  əsaslananlardan  bir  qrupunun  sosial-demokratiyaya 

münasibəti  yalnız  rəğbət  xarakter  daşımışdır.  Bu  ruhda  olan 

aydınlarımızdan  Əhməd  bəy  Ağaoğlu ilk dövrlərdə marksizmi 

İslam dininə  zidd saymamış, hətta 1905-1906-cı illərdə  yazdığı 

bəzi məqalələrində sosializmi təqdir etmiş, onun əsas qayəsinin 

bəşər  övladının  mənəvi  və  maddi  səadəti  olduğunu  bəyan 

etmişdi  [159,  172].  Ancaq  sonralar  bir  neçə  məqaləsində 

Ağaoğlu  marksizmi,  xüsusilə  rus  bolşevizmini  kəskin  şəkildə 

tənqid  etmiş,  onun  sosializmlə  bağlı  yazılarına  istinad  edilərək 

«sosialist»  adlandırılmasını  isə  səhv  hesab  etmişdi  [10].  Hətta, 

«Materializmin  təntənəsi  və  əsassızlığı»  məqaləsində  fəlsəfədə 

materializm  cərəyanının  əsassızlığını  sübut  etməyə  çalışan 

Ağaoğlunun fikrincə, müəyyən bir dövrdə «qalib» durumda olan 

Marksın materialist təlimi hazırda öz əhəmiyyətini itirmişdir [9]. 

Ancaq  sonrakı  dönəmlərdə  bu  fikrinin  ziddinə  olaraq 

Ağaoğlunun  yenidən  marksist-leninçiləri  təqdir  etməsi  ilə 

qarşılaşırıq.  

Fikrimizcə, müasirləşməyin yalnız dini sahədə deyil, eyni 

zamanda  milli  məsələdə  (türkçülüklə)  də  uzlaşdırılmasının 

vacibliyi  XX  əsrin  əvvəllərində  müəyyənləşmişdir.  Bu  sahədə 

isə ilk uğurlu addım Əli bəy Hüseynzadə tərəfindən atılmışdır. 

O  hesab  edirdi  ki,  yalnız  islamlıq  və  müasirlik  deyil,  türklükdə 

müasir  ruhlu  olmalıdır.  Bir  sözlə,  müsəlman-türk  dünyasının 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

132 



132 

əsas  hədəfi  türkçülük  (Türk  qanlı),  müasirlik  (Avropa  qiyafəli) 

və  islamçılıq  (İslam  imanlı)  olmalıdır.  Ancaq  müasir  ruhlu 

türklük və islamlıq Avropanı təqlid olmamalıdır. Əgər bu təqlid 

xarakter  daşıyarsa  o  zaman  qarşımızda  müasir  ruhlu  islam  və 

türk deyil, Avropa ruhlu Türk və İslam dayanmış olar. Bununla 

da, Hüseynzadə avropalaşmaq dedikdə, onun təzahürünü qəbulu 

etsə  də,  mahiyyətini    qəbul  etməmişdir.  Başqa  sözlə,  o, 

yeniləşməyi  zahirən  Qərb  mədəniyyəti,  mahiyyət  baxımdan 

İslam-Türk dəyərləri çərçivəsində görmüşdür. 

İslamla  sosial-demokrat  təlimi  arasında  oxşarlıqların 

olması  iddiasını  irəli  sürən  milli  ideoloq  Ə.Hüseynzadə 

«Milliyyət  və  insaniyyət»  məqaləsində  yazırdı  ki,  sosial-

demokratlar  bütün  xalqların  çıxış  yolunu  nasiyonalizmdə-

millətçilikdə,  milli  müxtariyyətlərdə  deyil,  sosializmdə, 

internasiyonalizmdə, bir sözlə beynəlmiləliyyətdə gördüyü kimi, 

müsəlmanlar  isə  bunu,  islamiyyət  daxilində  ittihad  və  ittifaq 

etməkdə 


görürlər. 

Deməli, 


islamiyyət 

sosializmə, 

beynəlmiləlçiliyə  nəinki  ziddir,  əksinə  bir  çox  cəhətlərinə  görə 

üst-üstə düşür. Ə.Hüseynzadə yazırdı ki, bu mənada sosializmin, 

beynəlmiləliyyətin  mahiyyəti  milliyyətdə  deyil,  insanlığın 

istiqlalına  müsaid  olduğu  kimi,  islamiyyətin  də  məqsədi 

insanlığın istiqlalıdır:  «Çünki islamiyyət bir dindir ki, millət və 

milliyyət  tanımaz,  kəlmeyi-şəhadət  gətirib  onunla  mütədəyyin 

olanlara  rəsmsiz,  şəklsiz,  yoldaşsız  bir  Allaha  iman  gətirənlərə 

bir  nəzərlə,  bir  ümmət  nəzərilə  baxar!..  Zəkat  qanununu  əvəz 

edən  «Əlkasibü  həbibüllah»,  «Külli  müslümün  üxüvvətin» 

deyən  və  «vələdi-qeyri-məşru»  namilə  Avropa  şəhərlərini 

dolduran hüquqi-mədəniyyədən, hüquqi-vərasətdən məhrum bir 

firqənin  törəməsinə  mane  olan  faizi,  mürabihəçiliyi,  hər  növ 

monopolya 

və 


inhisarlığı 

haram 


bilən 

islamiyyətin 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

133 


nasiyonalizmə ilə deyil, sosializmə ilə əlaqəsi vardır» [109, 113-

114].  Bununla  da,  Ə.Hüseynzadə  belə  bir  qənaətə  gəlirdi  ki, 

zamanın  mədəni  cərəyanları  islamiyyətin  və  sosializmin  deyil, 

kapitalizm  və  nasiyonalizmin  ziddinədirlər:  «Kor  qalıb  bunu 

görməyən,  fəhm  və  idrak  etməyən  camaatlar  bu  cərəyanlara 

müqabilə etdikcə içdən çıxılmaz girdablara düşəcəkləri gün kimi 

aşikardır»  [109,  114].  Deməli,  Hüseynzadə  bu  məqaləsində 

nəinki  sosializmi  birmənalı  şəkildə  rədd  etmiş,  hətta 

nasiyonalizmlə müqayisədə beynəlmiləl mahiyyət daşıdığı üçün, 

onun islamçılıqla oxşarlığından belə bəhs etmişdi. Bu baxımdan, 

Ə.Hüseynzadə  Marksın  sosializm  ideyasına  deyil  [109,  127], 

onun  törəməsi  olan  marksizm-leninzmə,  yəni  rus  bolşevizminə 

qarşı olmuşdur. 

XX  əsrin  əvvəllərində,  xüsusilə  1900-1910-cu  illərdə 

Azərbaycan türk ziyalıları arasında islamçılar və milli liberallarla 

yanaşı,  rus  bolşeviklərinə  yaxın  olan  milli  sosial-demokratlar  – 

milli  inqilabçılar  (M.Ə.Rəsulzadə  və  b.)  da  olmuşdur. 

M.B.Məmmədzadəyə  görə,  milli  ilberallar  və  milli  inqilabçılar 

taktiki  gediş  baxımından  fərqli  yollar  tutsalar  da,  XIX  əsrin 

ziyalıları  tərəfindən  elan  edilmiş  millətçilik  prinsiplərinə 

sədaqətdə  ortaq  olublar  [154,  19].  Ancaq  ümumilikdə,  Mirzə 

Bala  milli  inqilabçıların  və  milli  liberalların  prinsip  etibarilə 

müstəqil olmadıqlarını, rus bolşevikləri və rus liberalları ilə bağlı 

olduqlarını  vurğulamışdı.  Onun  fikrincə,  yalnız  1910-cu  illərdə 

onların  əksəriyyəti  bir  araya  gələrək  Azərbaycan  türklərinin 

müstəqil ideya cərəyanı olan müsavatçılığın – Azərbaycan milli 

ideyasının  təməlini  qoymuşlar  [154,  36].  M.Ə.Rəsulzadənin  öz 

sözləri  ilə  desək,  bu  dövrdə  milli  inqilabçılar  vətənlərini  işğal 

edən  çar  Rusiyasına  qarşı  mübarizədə  rus  sosial-demokratlarla 

bir  yerdə olmağı, digər cərəyanlarla (liberallar, islamçılar və b.) 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

134 



134 

olmaqdan  daha  üstün  tutmuşlar:  «Çarizmlə  mübarizədə  onlar 

(milli  inqilabçılar  –  F.Ə.)  inqilabi  sosializmə  tam  sadiq  olmasa 

da, ən münasib müttəfiq kimi baxırdılar» [180, 26].  

XX əsrin əvvəllərində, daha konkret desək 1900-1910-cu 

illərdə  müsəlman,  indiki  anlamda  Azərbaycan  sosial-demokrat 

təşkilatının  –  «Hümmət»in  yaranmasında  və  sosial-demokrat 

prinsiplərinin  təbliğində  ən  mühüm  rolu  milli  inqilabçılardan 



M.Ə.Rəsulzadə oynamışdı. Əgər Ə.Ağaoğlu, Ə.Hüseynzadə və 

başqaları sosial-demokratizmə müəyyən qədər rəğbət bəsləməklə 

kifayətlənirdilərsə,  Rəsulzadə  ilk  dövrlərdə  birmənalı  şəkildə 

marksizm  cəbhəsində  fəaliyyət  göstərmişdi.  Millətin  mənafeyi, 

rifahı,  xoşbəxt  gələcəyi  naminə  istənilən  bir  ideya  ətrafında 

birləşməyin  zəruri  olduğunu  iddia  edən  M.Əminin  fikrincə, 

hazırkı  şəraitdə  bu  sosial-demokrat  ideyası  əsasında  da 

mümkündür.  Bu  baxımdan  Rəsulzadə  materializmin  bəzi  müd-

dəalarının  İslamla  üst-üstə  düşdüyünü,  İslami  prinsiplərlə 

materializm arasında oxşarlıqlar olduğunu sübut etməyə çalışırdı. 

Onun məqsədi  müxtəlif  əqidələrə  –  demokratiyaya, millətçiliyə 

və  İslama  tapınanları  islami  sosializmdə  birləşdirməyə  nail 

olmaq idi: «İslam bizə rahi-nicatdır - desəm eyni savabdayam. 

Nə sosializmin, nə də demokratizmin ümdə əqidələri İslam ilə 

müxalif  deyil.  Bəlkə  şəryei-müqəddəsi-İslam  qoyduğu 

qəvaidlə  eyni  mütabiqətdə  və  müvafiqətdədir.  Zəkat,  fitrə  və 

qeyrə  sədəqələr  vacibi-sünnəti  materializm  deyil  də  nədir? 

Bərəkət cəmaətlikdədir. Ümur cümhuri-şura ilə görülməlidir - 

kəlamları demokratizmi icab etməzmi? Xülasə, yenə də təkrar 

edirəm, hər nə olmalıyız, olaq. Fəqət islamiyyət üzrə olaq ki, 

bu  eyni  insaniyyətdir»  [185,  18-19].  Deməli,  Rəsulzadə 

marksistlərlə  eyni  cəbhədə  olduğu  zaman  sübut  etməyə 

çalışmışdır  ki,  İslam  dini  nəinki  sosial-demokratizmə  ziddir, 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

135 


əksinə bir çox müddəaları üst-üstə düşür. Bu mənada o, sosial-

demokratizmlə  yanaşı,  islamiyyət  üzrə  birləşməyin  də  vacib 

olduğunu  qeyd  etmişdi.  Çünki  İslamda  da,  sosial-

demokratizmdə də əsas  məsələ insaniyyətdir. M.Ə.Rəsulzadə 

sonralar  yazırdı:  «Hümmət  bayrağına  o  zaman,  xəlifə  Həzrət 

Əlinin  bir  kəlamını  almışdı  və  içərisində  üləmayı  dinindən, 

burjuva  və  fabrikatördən  başlamış  orta  əsnaf,  orta  münəvvər 

sinfinə və əmələsinə qədər hərkəs vardı» [245, 193].  

Maraqlıdır  ki,  M.Ə.Rəsulzadə  həmin  dövrdə  sosial-

demokratizmi  və  islamiyyəti  beynəlmiləlçiliyi  təbliğ  edən 

cərəyanlar  kimi  qəbul  etdiyi  halda,  milliyyətçiliyi  isə  tənqid 

etmişdi.  Rəsulzadə  göstərirdi  ki,  milli  ədavət  toxumunu, 

milliyyət məsələsini ortaya atan ilk növbədə, çar Rusiyasıdır. 

Belə  ki,  çarizm  milliyyət  məsələsindən  istifadə  etməklə 

millətlər  arasında  ziddiyyət  və  düşmənçilik  salır,  sonra  da 

guya, bunun qarşısına almaq bəhanəsilə bəzi xüsusi qanunlar 

verməklə, eləcə də yerlərdəki nökərləri-qulluqçuları vasitəsilə 

Rusiya təbəəsi millətləri: müsəlmanları, erməniləri, gürcüləri, 

polyakları və qeyrilərini təqib edib sıxışdırır [185, 74]. Onun 

fikrincə, çar Rusiyasının bu əməlləri sayəsində bəzi millətlərin 

nümayəndələri  də  milliyyətçilik  fikrinə  düşərək  sinfi 

mübarizəyə  qarşı  çıxırlar.    Bu  baxımdan  Daşnaksütyun, 

Kadetlərin  bloku,  Müsəlmanların  bloku  və  başqaları  təmsil 

olunduqları  millətlərin  adından  danışsalar  da,  əslində  açıq  və 

gizli  şəkildə  onların  düşmənləridirlər:  ««Yer  və  ixtiyar»  ilə 

Müsəlman blokunun arasında heç bir təfavüt yoxdur! Təfavüt 

yoxdur,  deyiriz.  Zira,  həqiqətən  millətçi  olub  üzünü  dürlü-

dürlü maskalar ilə örtən bir millətçinin, aşkara millətçilik edən 

ilə heç bir təfavütü olmasın gərək» [185, 97]. 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

136 



136 

Rəsulzadəyə  görə,  milliyyət  məsələsinə  ən  obyektiv 

yanaşan  sosial-demokratizmdir.  Belə  ki,  sosial-demokratlar 

milli  mübarizəni  qəbul  etməyib,  sinfi  mübarizə  uğrunda 

çalışsa  da,  ancaq  hər  bir  millətin  idarələrdə,  məhkəmələrdə, 

divanxanalarda öz ana dilini işlətmək imkanından və həmçinin 

öz  uşaqlarını  ana  dilində  oxutdurmaqdan  və  cümlə 

vətəndaşlara  milli  mənsubiyyəti  fərqi  qoyulmadan  hər  bir 

qulluq  xidmətlərə  işə  götürülməsindən  yanadır:  «Budur,  o 

əsaslar  ki,  onun  üstündə  sosial-demokratiya  milliyyəti 

gözləyir.  İctimaiyyun-amiyyun  düşmənləri  bu  firqəni 

ləkələyərək  deyirlər  ki,  guya  ictimaiyyət  əfkarı  milliyyəti 

bilmərrə  götürüb  millətlərin  mədəniyyət,  ədəbiyyat  və 

dillərinə  əsla  qədr  vermiyor»  [185,  75].  İlk  dövrlərdə 

Rəsulzadə  belə  nəticəyə  gəlirdi  ki,  sosial-demokratlar  həqiqi 

milliyyətə  deyil,  cibpərəstlikdən  ibarət  «milliyyət»ə  əksdir: 

«Sosial-demokrat  külli  millətlərin  özü  üçün  tərəqqi  edib 

mədəniyyətləşməsinə  zidd  deyildir.  Onların  zidd  olduğu  o 

«millət»dir  ki,  özgə  millətləri  məhv  və  müzməhlil 

(assimilyasiya  –  F.Ə.)  etmək  istiyor»  [185,  75].  Beləliklə,  o, 

belə bir nəticə çıxarırdı ki,  yalnız  «... ictimaiyyun-ammiyyun 

üçün  milliyyət  -  filan  yoxdur.  Fəqət  məzlumların  haqqını 

himayə  etmək,  həqiqəti  açıb,  aləmə  bildirmək  vardır»  [185, 

108].  


Rəsulzadə  1908-ci  ildə  Türkiyədə  hakimiyyətə  gələn 

«Gənc Türklər»ə də tövsiyə edirdi ki, milliyyət məsələsini bir 

kənara  qoyub  beynəlmiləlçiliyə  söykənsinlər.  Onun  fikrincə, 

Türkiyə  camaatı  bunu  başa  düşməlidir  ki,  hürriyyət,  səadət 

ayrılıqla  deyil,  ittihadi-ittifaq  ilə  başa  gəlib  beynəlmiləllik 

zühuru  ilə  qələbə  edəcəkdir.  Ancaq  «Gənc  türklər»  bu 

məsələdə  səhv  edərək  sinfi  məsələni  nəzərə  almırlar. 

1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   58




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə