İntellektual-Elektron Kitabxananın təqdimatında



Yüklə 3,32 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə20/58
tarix06.05.2017
ölçüsü3,32 Mb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   58

Göründüyü kimi, 20-ci əsrin əvvəllərində ictimai-siyasi 

və  fəlsəfi  fikrin  milli-demokratik  yönü  birmənalı  şəkildə 

millətçilik  (Türk  birliyi),  islamçılıq  (İslam  birliyi),  qərbçilik 

(Qərb 


mədəniyyətini 

mənimsəmək 

və 

müasirləşmək-



yeniləşmək)  və  istiqlalçılıq  (müstəqil  Azərbaycan)  ideyaları  ilə 

bağlı olmuşdu. Burada başlıca məqsəd milli və dini məsələlərin 

əsas  prinsiplərindən  kənara  çıxmamaq  şərti  ilə  Qərbin  müsbət 

demokratik  dəyərlərini  də  təbliğ  etmək  idi.  Deməli,  bu  dövrdə 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

197 


milli-demokratik  cərəyan  Azərbaycan  ictimai-fəlsəfi  fikrində 

önəmli yer tutmuşdur. 

Bu  dövrdə  Azərbaycan  türk  aydınlarının  böyük 

əksəriyyəti  (Ə.Hüseynzadə,  Ə.Ağaoğlu,  M.Ə.Rəsulzadə, 

Ə.M.Topçubaşı, 

N.Yusifbəyli 

və 

b.) 


milli 

fəlsəfi 


dünyagörüşlərində  əsas  üstünlüyü  milli-dini  xüsusiyyətlərə  və 

liberal-demokratik  dəyərlərə  vermişlər.  Bu  aydınlar  dövrünün 

tələblərini  və  ideyalarını  da  nəzərə  almaqla  milli  və  dini 

dəyərlərə  sadiq  qaldılar.  Onlar  Azərbaycan-türk  millətinin 

fəlsəfi, mədəni və dini dünyagörüşü əsasında yeni ideyalar irəli 

sürdülər.  Bu  ideyalar  idealist  dünyagörüşdən  əsasən  kənara 

çıxmamış  və  milli  fəlsəfi  fikir  zəminində  təşəkkül  tapmışdır. 

Məhz  bu  aydınların  irəli  sürdüyü  ideyalar  nəticəsində 

Azərbaycan  çar  Rusiyasının  müstəmləkəsindən  qurtularaq  azad 

və müstəqil bir dövlətə çevrilmişdi. Belə ki, ilk rüşeymləri XIX 

əsrin  ikinci  yarısında  qoyulan  və  XX  əsrin  əvvəllərində 

sistemləşən  milli  azadlıq  ideyası  Azərbaycan  Cümhuriyyətinin 

yaranması  (1918)  ilə  nəticələndi.  Ölkənin  siyasi-ideoloji 

mənzərəsinin  dəyişməsində    I  (1905)  və  II  (1917)  Rusiya 

inqilabları  çox  mühüm  rol  oynadı.  Şübhəsiz  ki,  bu  inqilablar 

dövründə  xalq  arasından  milli  liderlərin,  ideoloqların  xalqı  öz 

arxalarınca  aparmaları  müstəsna  yerə  malikdir.  Məhz  onların 

sayəsində  yeni  dövrdə  Azərbaycanda  milli  ideologiyanın  təməl 

prinsipləri müəyyənləşdirildi. Azərbaycanın siyasi azadlığı milli 

muxtariyyətdən  milli  istiqlala  qədər  çox  mühüm  bir  mərhələ 

keçmiş  oldu.  Ən  əsası  odur  ki,  «tarixi-coğrafi  Azərbaycan» 

deyimini, müstəqil və milli Azərbaycan anlayışı əvəz etdi. Milli 

istiqlalın  birmənalı  şəkildə  ideoloqu  olan  M.Ə.Rəsulzadə 

Azərbaycan 

türkçülüyü 

ideyasını 

Azərbaycan 

milli 


ideologiyasına qədər yüksəldə bilmişdi.  

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

198 



198 

Doğrudur,  Milli  Şuranın  o  cümlədən,  Azərbaycan 

hökumətinin  böyük  uğurları  ilə  yanaşı,  onların  iradəsinin  zidd 

olan, ancaq məcburiyyət qarşısında «İrəvanın ermənilərə güzəştə 

gedilməsi»  kimi  bəzi  uğursuzluqları  da  olmuşdur.  Fikrimizcə, 

İrəvanın ermənilərə güzəştə gedilməsi indiki şəraitdə ciddi siyasi 

səhv  sayılsa  da,  həmin  dövrdə  Azərbaycan  Cümhuriyyətinin 

liderlərinin,  o  cümlədən  Xoyskinin  bunu  etməmək  üçün  böyük 

imkanları  olmamışdır.  Onlar  bu  addımı  atdıqları  dövrdə 

Azərbaycan  Cümhuriyyətinin  bir  əsgəri  belə  yox  idi.  Üstəlik, 

Azərbaycanın Bakı kimi mühüm sənaye və siyasi mərkəzi başda 

olmaqla,  şərq  hissəsinin  rus-erməni  birləşmələrinin  nəzarəti 

altında  olduğu  bir  dövrdə,  Azərbaycan  Milli  Şurasının  erməni 

milli şurasının bu təklifi qarşısında dirənməsi vəziyyəti daha da 

gərginləşdirə  bilərdi.  Bunu,  arxalarında  bir  sıra  beynəlxlaq 

qüvvələrlə  yanaşı  Sovet  Rusiyasının  dayandığı  erməni  milli 

şurası  da  yaxşı  anlamış,  məhz  Azərbaycan  üçün  son  dərəcə 

əlverişsiz  bir  şəraitdə  İrəvanı  onlardan  istəmişdi.  Bunu,  Fətəli 

xan  parlamentdəki  ilk  çıxışında  da  dolayısıyla  etiraf  etmişdir: 

«Hökumətimiz öylə bir zamada təşəkkül etmişdi ki, bir kənddən 

o  biri  kəndə  getmək  qorxulu  idi.  Gecə  yatanda  sabaha  çıxmaq 

ümidi  yox  idi.  Heç  kəsin  irzi,  namusu,  canı,  mali  əmniyyətdə 

deyildi… İdarələrin adı var isə də, özü yox idi. Hərə başına beş-

on  adam  yığıb  bir  hökumət,  bir  qanun  düzəltmiş  idi.  Güclü 

olanlar özünü ağa hesab edirlərdi» [87

b

, 112].  



Hər  halda,  heç  bir  əskəri  qüvvətə  malik  olmayan  Milli 

Şura  ondan  fərqli  durumda  olan,  yəni  bir  tərəfdə  Azərbaycaın 

şərq  hissəsində  faktiki  hakimiyyətə  malik  olan  S.Şaumyanın 

başçılıq etdiyi bolşevik-daşnaklara, digər tərəfdən Azərbaycanın 

qərb  hissəsində  İrəvan,  Naxçıvan  və  ona  yaxın  ərazilərdə 

işğalçılıqla  məşğul  olan  Andranikin  quldur  qüvvələrinə  qarşı 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

199 


çıxmaq  üçün  ciddi  əsgəri  qüvvəyə  ehtiyacı  var  idi.  Belə  bir 

yeganə ümid yeri isə Türkiyə idi. Xoyski də bunu etiraf edirdi: 

«Daxili  işlər  böylə  ikən  Azərbaycan  istiqlalı  elan  edilmişsə  də, 

heç bir hökumət tərəfindən təsdiq edilməmişdi. O zaman bütün 

Azərbaycan tərəfindən seçilmiş Milli Komitə bu hökuməti təyin 

edib  idarə  işlərini  ona  tapşırdı.  Məni  rəis  seçərək  idarəyə 

başladıq. Türkiyə ilə sülh əhdinaməsi tezliklə bağlandı. Bununla 

bərabər hökumət qanun və qayda barəsində aciz idi. Zira heç bir 

tədbir  qüvvəmiz  və  silahımız  yox  idi.  Aşkar  hökumət  təşkil 

etməyə məcbur idik, lakin bunu da edə bilməzdik. Ona görə bir 

qüvvəyə  lüzum  görürdük,  sülh  müzakirəsi  vaxtı  türklərdən  bir 

qədər  əskər  almaq  iltizam  edildi…  Bu  təklif  ilə  başqasına 

müraciət etmək mümkün deyil idi. İstəsək də bir fayda olmaz idi. 

Türkiyə həm dindaşımız, həm də millətdaşımız idi» [87

b

, 113]. 


Fikrimizcə,  bəlkə  Azərbaycan  və  Osmanlı  imperiyası 

arasında  hərbi  əməkdaşlıqla  bağlı  Batum  müqaviləsi  iyunun  4-

dən öncə imzalansaydı, məsələ bir qədər fərqli ola bilərdi. Ancaq 

bu da, faktiki mümkün deyildi. Belə ki, Gürcüstanın Zaqafqaziya 

seymindən  çıxıb  müstəqilliyini  elan  etməsi  (26  may),  bunun 

ardınca  erməni  milli  şurasının  İrəvanı  Azərbaycan  Milli 

Şurasından istəməsi (28 may) müəyyən qədər də olsa, onlar üçün 

bir  tərəfdən  gözlənilməz  olmuş  və  hazırlıqsız  vəziyyətdə 

yaxalanmış,  digər  tərəfdən  Xoyskinin  təbrincə  desək:  «Bu 

xüsusda  çox  sözlər  ola  bilər.  Fəqət  vaxta  baxıb  tərəziyə 

qoyulmalıdır  ki,  bu  işləri  hansı  hökumət  və  nə  vaxt  etmişdir? 

Tarixi,  sabiqəsi,  əskər  və  xəzinəsi  olan  hökumətmi?  Yoxsa  iki 

gündə  təşkil  olunmuş  pulsuz  və  əskərsiz  hökumətmi?»  [87

b



113]. 

Ancaq  bu  məsələ  də  o  da  nəzərə  alınmalıdır  ki,  Milli 

Şura  üzvləri  müəyyən  şərtlərlə  –  ermənilərin  İrəvan,  Naxçıvan 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

200 



200 

və  digər  ərazilərmizdən  iddialarını  əl  çəkməsi  və  müharibəni 

dayandırması  halında  belə  bir  güzəştə  getmişdir.    Ermənilərin 

buna  əməl  etməyəcəyi  təqdirdə  isə  Milli  Şuranın  həmin  qərarı 

qüvvədən  düşmüş  hesab  olunacaqdı.  Hər  halda,  Fətəli  xan 

Xoyski  və  onun  silahdaşları  (M.Ə.Rəsulzadə,  N.Yusifbəyli  və 

b.)  həmin  dövrdə  Azərbaycan  xalqı,  Azərbaycan  dövləti  üçün 

mümkün  olan  nə  var  idisə,  onu  da  etdilər.  Bununla  da  onlar 

müəyyən  uğursuzluqlara  baxmayaraq  adlarını  tarixin  qızıl 

səhifəsinə  yazdılar.  Şübhəsiz,  bunların  arasında  ən  alisi 

Azərbaycan Cümhuriyyyətinin istiqlalı  idi.  1918-ci  il  dekabrın 

7-də  Azərbaycan  parlamentinin  ilk  təsis  iclasında  Fətəli  Xan 

Xoyskinin çıxışının ana məzmunu o idi ki, Azərbaycan xalqı 

artıq milli bayrağı, milli ordusu, milli dili, milli demokratiyası 

və  sair  olan  müstəqil  bir  dövlətdir:  «Qüvvəmiz  qədər 

vəzifəmizi ifa etdik. Hələ çox şey edə bilməmişik, amma bunu 

cürətlə deyə bilərəm ki, hökumətin nöqsanları ilə bərabər yol 

göstərən  işıqlı  ulduzu  bu  şüar  olmuşdur:  Millətin  Hüququ, 

İstiqlalı, Hürriyyəti» [34, 38].  

Xoyski  parlamentdəki  çıxışlarında  Azərbaycanda 

milli-dini ayrı-seçkiliyin olmamasını dəfələrlə bəyan etmişdir. 

O  deyirdi  ki,  Azərbaycandakı  müsəlman  türk  milləti  heç  bir 

zaman  bu  Vətəni  özlərinə  tək  övlad  kimi  görməyiblər.  Yəni 

Azərbaycan  Cümhuriyyəti  bütün  etnoslar  üçün  Vətəndir  və 

onların  bütün  hüquqları  və  azadlıqları  qorunur.  Ona  görə  də, 

Azərbaycanın  əsas  sütunu  olan  türklər  deyil,  bütün  etnoslar 

Milli  İstiqlalı  daima  qorumalı  və  müdafiə  etməlidirlər: 

«Hökumətin  qabağında  mühüm  bir  məsələ  var  isə  də,  o  da 

istiqlaliyyət məsələsidir. Bizim birinci məsələmiz budur. Buna 

diqqət  edəcəyiz.  Sizlərdə    buraya  hər  bir  yerdən  gəlmiş 

olduğunuz  onu  göstərir  ki,  bu  istiqlaliyyət  tək  adamların 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

201 


dediyi  olmayıb,  bütün  millətin  xahişidir.  Bir  yerdə  millətin 

xahişi olsa və o yerdə çalışsa, o millət azad olsa öz məqsədinə 

çatacaqdır» [87

b

, 129].  



Qeyd  edək  ki,  Xoyski  1920-ci  il  yanvarın  11-də 

Azərbaycan  Cümhuriyyətini  Paris  sülh  konfransının  iştirakçı 

dövlətlərinin (Fransa, İngiltərə, ABŞ və b.) tanımasını böyük 

sevinclə  qarşılamış  və  bununla  bağlı  parlamentdəki  çıxışında 

demişdir: «Bu yalnız bizim üçün deyil, ümum türk milləti və 

türk  aləmi  üçün  böyük  bir  bayramdır.  Böylə  bir  günü  dərk 

etmək  üçün  qeyri-millətlər  on  illərlə  çalışmışlar.  Biz  isə  onu 

az  müddətdə  bir  il  yarım  içərisində  qazandıq.  Böylə  az 

müddətdə  istiqlaliyyətini  alan  bir  millətin  onu  möhkəm 

saxlayacağına əminəm» [87

b

, 140]. Həmin dövrdə Azərbaycan 



parlamentinin  sədr  əvəzi  olmuş  Həsən  bəy  Ağayev  isə 

Azərbaycan  türklərinin  azadlığını  belə  dəyərləndirmişdi: 

«Türk  xalqı  azadlığı  qanı  ilə  satın  almışdır  və  onu  heç  vaxt 

əldən verməyəcəkdir. Azadlıq meyvəsini dadmış olan xalq bir 

daha zülmətli keçmişə qayıtmaz. Azad Azərbaycan - ziyalıdan 

tutmuş  fəhlə  və  kəndliyə  qədər  bütün  türk  xalqının  varlığına 

hopmuş bir idealdır»  [105, 74].  

Beləliklə,  İslam-Türk  dünyasında  ilk  dəfə  Cümhuriy-

yət  quran,  demokratiya  yolu  tutan  Azərbaycan  türklərinin  bu 

dövrdə  gördükləri  böyük  işlər  xələfləri-biz  Azərbaycan 

türkləri,  bütün  azərbaycanlılar  üçün  əbədi  olaraq  yolumuza 

işıq  salır.  Cümhuriyyət  dövründə  təməli  qoyulmuş  milli-

demokratik ənənələr - çağdaş dünyada hökm sürən dövlətçilik 

üsul  və  qaydaları,  insan  hüquq  və  azadlıqları  Azərbaycanın 

şimalında  yaşayan  türklər  üçün  gerçək  bir  əməl,  quzeyndəki 

soydaşlarımız üçün isə ümid işartılarıdır. Azərbaycan Cümhu-

riyyəti  kimi  tanınan  bu  milli-demokratik  dövlətin  qurucuları 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

202 



202 

önündə,  dünyanın  hansı  bölgəsində  yaşamasından  asılı 

olmayaraq hər bir Azərbaycan türkü, azərbaycanlı baş əyməli, 

onların  xatirələrinə  hörmət  göstərməlidirlər.  Ən  azı  ona  görə 

ki,  Cümhuriyyətin  qurucuları  Azərbaycan  türklərinə,  bütün 

azərbaycanlılara böyük və müqəddəs bir ad əmanət qoyublar: 

Azərbaycan Cümhuriyyəti!!! 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

Mənim zərrə qədər də şübhəm yoxdur  



ki, Serqo və Stalinin simasında AKP MK  

biz türklərə etibar etmir və Azərbaycanın  

taleyini erməni daşnaklarına tapşırır! 

Nəriman Nərimanov

 

 

II FƏSİL 

 

SSRİ dövründə (1920-1991-ci illər) Azərbaycan 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

203 


milli ideologiyasının həlli yolları (millilik və 

beynəlmiləlçilik) 

 

2.1. 



«Sovet 

Azərbaycanı» 

ideyası: 

milli 

təmayülçülük və sovet beynəlmiləlçiliyi  

 

Azərbaycan  Cümhuriyyəti  Sovet  Rusiyası  tərəfindən 



işğal  olunduqdan  (1920)  sonra  ən  önəmli  siyasi-ideoloji 

məsələlərdən  biri  «Sovet  Azərbaycanı»  ideyasının  hansı 

şəkildə  reallaşması  ilə  bağlı  olmuşdu.  Başqa  sözlə,  ilk 

növbədə,  Sovet  Azərbaycanının  müstəqil,  yoxsa  Mərkəzdən 

asılı və onun rəhbərliyinin etnik tərkibinin hansı formada, yəni 

beynəlmiləl,  yoxsa  milli  kadrlardan  təşkil  edilməsi  məsələsi 

gündəmə  gəlmişdi.  Şübhəsiz,  bütün  bunlar  Sovet  Azərbay-

canının  digər  sahələrinə  –    mədəniyyət,  dilçilik,  etnoqrafiya, 

din, fəlsəfə, ədəbiyyat və sairəyə də öz təsirini göstərmişdi. Bu 

baxımdan  hesab  edirik  ki,  «Sovet  Azərbaycanı»  ideyası  ilə 

bağlı  siyasi-ideoloji  mübarizədə  aşağıdakı  bir  neçə  başlıca 

məsələ daima müzakirə obyekti olmuşdur:  

1)

 

Milli məsələ;  



2)

 

Milli mədəniyyət və ədəbiyyat problemi



3)

 

Milli dil və əlifba məsələsi



4)

 

İslam dininə münasibət. 



Şübhəsiz, bu məsələlər ideoloji xarakterli olduğu üçün 

bir-biri  ilə  bağlı  olmuşlar.  Xüsusilə,  milli  məsələ  birmənalı 

şəkildə  siyasi-ideoloji  məzmun  daşıması  baxımından  həmişə 

işğalın  ilk  ilindən  (1920)  son  ilinədək  (1991)  həlledici  rol 

oynamışdır.  Ona  görə  də,  işğalın  ilk  günlərindən  başlayaraq 

birnci  növbədə,  milli  məsələnin  hansı  şəkildə  həllindən  çox 

şey  asılı  idi.  Bu  baxımdan  işğalçı  ruslar  ilk  dövrlərdə,  bir 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

204 



204 

tərəfdən  həm  öz  maraqları  naminə,  həm  də  bir  qədər  də 

məcburiyyətdən,  sözdə  müstəqil  Sovet  Azərbaycanını 

tanıdıqlarını  bəyan  etsələr  də,  reallıqda  onun  siyasi,  hüquqi, 

iqtisadi  və  s.  azadlıqlarını  əlindən  alaraq  müstəmləkə 

vəziyyətinə salmağa çalışırdılar.  

Yeri gəlmişkən, istər ötən əsrdə, istərsə də günümüzdə 

bəzi  tədqiqatçılar  (Türkiyə,  Azərbaycan  və  b.)  hesab  edirlər 

ki, 

Azərbaycan  Cümhuriyyətini  xilas  etmək  üçün 



kommunistləri  hakimiyyətə  M.Ə.Rəsulzadə  və  onun 

silahdaşhları  dəvət  etmişlər.  Məsələn,  çağdaş  Türkiyə 

tədqiqatçılarından  Kənan  Ərzurumlu  «Türklüyə  baxış» 

əsərində  yazır  ki,  türkçü  düşüncənin  siyasət  və  dövlət 

həyatında aktiv yer alması, ancaq Atatürklə bağlıdır: «Dahası, 

Atatürkdən öncə siyasət  səhnəsində yer alan türkçü kadrların 

tamamı  maaləsəf  başarısız  olmuşlar.  Ənvər  və  Camal 

paşaların  aqibəti,  Orta  Asiya  və  Azərbaycanda  türkçü 

sosialistlər  deyə  biləcəyimiz  Sultan  Qaliyev,  Nəriman 

Nərimanov və Turar Rıskılovun sonları, böyük türkçü ideoloq 

Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 1918-də qurulan Azərbaycan 

Cümhuriyyətinə  qurtarıcı  olaraq  kommunistləri  dəvəti  bu 

başarısızlıqların göstərgələridir» [238, 16, 181]. 

Bizə  elə  gəlir  ki,  bu  türk  tədqiqatçı  Azərbaycan 

Cümhuriyyətini  qurtarmaq  üçün  Rəsulzadə  tərəfindən 

kommunistlərin hakimiyyətə dəvət edilməsini məsələsini səthi 

şəkildə,  məsələnin  mahiyyətinə  varmadan  qələmə  almışdır. 

Çünki həmin dövrdə Azərbaycan Cümhuriyyətinin süqutu  və 

yerli 

kommunistlərin 



hakimiyyətə 

dəvət 


edilməsi 

M.Ə.Rəsulzadə 

və 

onun 


silahdaşlarının 

türkçülük  

ideolojisinin  uğursuzluqları  ilə  deyil,  iki  önəmli:  1)  Sovet 

Rusiyası  ordusunun  Türkiyəyə  yardım  adı  ilə  Azərbaycan 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

205 


sərhədlərinə  yaxınlaşması;  2)  Sovet  Rusiyasından  hərbi 

yardım istəyən Türkiyənin buna ehtiyacının olması məsələləri 

ilə  bağlı  olmuşdur.  Deməli,  Sovet-Rus  ordusu  Azərbaycan 

Cümhuriyyətinin  milli  hökumətini  devirmək  üçün  Türkiyəyə 

hərbi  yardım  bəhanəsindən  maksimum  istifadə  etmişdir. 

Bolşeviklər  yaxşı  anlayırdılar  ki,  Azərbaycan  milli  hökuməti 

vaxtilə ona hər cür yardım edən xilaskar Türkiyənin əleyhinə 

heç bir addım atmayacaqdır. Bolşeviklərin təxmin etdiyi kimi 

də oldu, 1920-ci il aprelin 27-də Sovet-Rus ordusu Türkiyəyə 

hərbi yardım adı ilə Azərbaycanı işğal etdi. Belə bir anda, heç 

olmasa  Azərbaycan  adlı  bir  dövlətin  yaşaması  naminə,  milli 

hökumət:  Azərbaycanın  tam  müstəqilliyinin  qorunub 

saxlanılması,  yeni  yaranan  hökumətin  müvəqqəti  orqan 

olması,  hökumət  idarələrindəki  köhnə  qulluqçuların  tutduğu 

vəzifələrində qalması, hökumət və parlament üzvlərinin həyat 

və  mülkiyyətlərinin  toxunulmazlığının  təmin  edilməsi, 

Azərbaycan  ordusunun  saxlanılması,  siyasi  partiyaların 

sərbəst  şəkildə  fəaliyyət  göstərməsi,  XI  Qırmızı  ordunun 

dəmiryolu  ilə  birbaşa  Türkiyənin  yardımına  getməsi  şərtləri 

ilə hakimiyyəti yerli kommunistlərə təslim etdi [35, 978-979]. 

Bəzi  tədqiqatçıların  yazdığının  əksinə  olaraq 

Rəsulzadə həmin dövrdə Sovet Rusiyasının Türkiyəyə yardım 

bəhanəsindən  istifadə  edərək  Azərbaycanı  işğal  edəcəyini 

anladığı  üçün,  parlamentin  son  toplantısında  hakimiyyətin 

yerli kommunistlərə təslim edilməsinin əleyhinə çıxmışdır. O, 

bəyan  edirdi  ki,  Sovet-Rus  ordusunun  Türkiyəyə  yardım 

etməsi naminə Azərbaycanın qapıları bolşeviklərin üzünə açıq 

olsa  da,  bu  onun  müstəqilliyi  bahasına  başa  gəlməməlidir: 

«Bizə deyirlər ki, hüdudunuzu keçən ordunun başında Nicati 

adında  bir  türk  komandanı  durmuşdur.  Rusiyadan  gələn  bu 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

206 



206 

mötəcaviz  ordu  təmin  edirlər  ki,  həyat  və  məmat 

mücadiləsində  qalan  Türkiyəni  xilas  üçün  gedir.  Əfəndilər, 

Türkiyə  Azərbaycanın  xilaskarıdır.  Amali  milliyyətimizin 

təbcil  eylədiyi  müqəddəs  bir  məmləkətdir.  Onun  xilasına 

gedən  qüvvəti  biz  məmnuniyyətlə  istiqbal  və  teşyi  edərik. 

Fəqət  bir  şərtlə  ki,  bu  qüvvət  bizim  hürriyyətimizi, 

istiqlalımızı  çeynəməsin.  Halbuki,  əfəndilər,  bizə  sormadan 

hüdudumuzu  keçən  hər  hansı  bir  qüvvət  dostumuz  deyil, 

düşmənimizdir...  Biz  buraya  millətin  iradə  və  arzusuyla 

gəldik,  bizi  buradan  yalnız  qüvvət  və  süngü  çıxarmalıdır» 

[230,  146-147].  Ancaq  Rəsulzadənin  də  yazdığı  kimi,  həmin 

dövrdə  «türklərin  Azərbaycan  üzərində  mənəvi  nüfuzundan 

istifadə ilə bolşeviklər Yaxın Şərqdə özlərini o qədər sevdirə 

bildilər  ki,  bunlar  müsəlmanların  könülünü  fəth  edərək, 

Azərbaycanın 

istila 

deyil, 


əksinə, 

İstanbulu 

belə 

qurtaracaqlarına inandırdılar… Hətta iş o mərhələyə gəlmişdi 



ki,  küçə  baqqalları  belə  bolşevikin,  artıq  gördükləri 

«spekulyasion»  düşməni  olmadığına  inanmışdılar,  dargörüşlü 

ittihadçılar  da  Qarayevin  qızıl  yalanlarına  qapılmışdılar. 

Düşünürdülər  ki,  Rusiya  gələcək,  Ermənistanı  ortadan 

qaldıracaq  və  ordularını  Mustafa  Kamal  Paşanın  yardımına 

göndərəcəkdir.  Yalanın  ömrü  az  olur.  Xalq  hikmətincə  açıq 

olan bu həqiqət bir daha isbat olundu» [188, 50-51].  

Göründüyü  kimi,  Azərbaycan  Cümhuriyyətinin 

işğalında  Rəsulzadə  və  onun  silahdaşlarının  türkçü 

ideolojisinin  başarısızlığı  deyil,  A.Balayevin  də  qeyd  etdiyi 

kimi,  Türkiyə  və  Sovet  Rusiyası  arasındakı  isti  münasibətlər 

həlledici  rol  oynamışdır  [51,  198-199].  O  zaman  Türkiyənin 

rəhbərləri  başda  Mustafa  Kamal  olmaqla,  hesab  edirdilər  ki, 

az  qala  bütün  Qərb  ölkələrinin  Türkiyəyə  müharibə  açdıqları 


1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   58




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə