İntellektual-Elektron Kitabxananın təqdimatında



Yüklə 3,32 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/58
tarix06.05.2017
ölçüsü3,32 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   58

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

26 



26 

Qeyd edək ki, bu yaxınlarda Məhəmməd Əmin Rəsul-

zadənin  130  illik  yubileyinin  keçirilməsi  haqqında  Azərbay-

can Respbulikasının Prezidenti İlham Əliyev sərəncam (2013, 

22  noyabr)  imzalamışdır.  Həmin  sərəncamda  bildirilir  ki, 

Azərbaycan  Xalq  Cümhuriyyətinin  banilərindən  biri, 

Azərbaycan  Milli  Şurasının  sədri  Məhəmməd  Əmin 

Rəsulzadə  xalqımızın  müstəqillik  idealının  gerçəkləşdiril-

məsində,  Azərbaycan  tarixi    dövlətçilik  ənənələri  zəminində 

milli  dövlət  quruluşunun  dirçəldilməsində,  milli  istiqlal 

ideyalarının geniş yayılmasında böyük xidmətlər göstərmişdir 

[86


b

]. 


Biz  monoqrafiyada  Azərbaycan  milli  ideologiyasının 

mahiyyətini  açmaq  üçün  təkamül  prinsipinə  əməl  edilməsini 

və  bu  zamanı  baş  verən  siyasi-ideoloji  olayların 

dəyərləndirilməsinin  önəmli  olması  ilə  yanaşı,  Azərbaycan 

milli  ideyası  yaranana  qədər  mövcud  olan  və  o,  yarandıqdan 

sonra  da  öz  əhəmiyyətini  itirməyən  milli  ideyaların  ciddi 

şəkildə  təhlil  olunmasını  vacib  hesab  etmişik.  Bu  baxımdan 

monoqrafiyanın ana xəttini, birincisi, islamçılıq, türkçülük və 

müasirlik  ideyalarının  azərbaycançılığın  (Azərbaycan  türkçü-

lüyünün)  yaranmasındakı  rolu  ilə  yanaşı,  onun  mövcudluğu 

dövründə  həmin  ideyaların  hansı  mövqe  tutması  təşkil 

etmişdir.  Bizcə,  bu  gün  əsas  məqsəd  həmin  ideyaları 

dirçəltmək, Cümhuriyyət dövründəki milli şüuru bərpa etmək 

olmalıdır.  Əlbəttə,  milli  şüurun  bərpası  çağdaş  dövrün 

tələblərini  də  nəzərə  alınmaqla  həyata  keçirilməlidir.  Bu 

mənada,  Cümhuriyyət  dövründəki  ideyalarla  çağdaş  dövrün 

tələblərinin  uzlaşdırılması  Azərbaycan  xalqının  milli 

ideyasının əsas meyarı olmalıdır. 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

27 


Ona görə də monoqrafiyada öncə islamçılıq, türkçülük 

və  müasirlik  ideyaları,  onların  mənbələri  və  inkişaf  yolları 

ayrı-ayrlıqda  geniş  şəkildə  araşdırılmışdır.  Məsələn, 

monoqrafiyada  islamçılığın  nəzəri  mənbələrinin  göstərilməsi, 

«panislamizm»  və  «İslam  birliyi»  anlayışlarının  şərhinin 

verilməsi ilə yanaşı, bu cərəyanın Azərbaycanda hansı istiqa-

mətlərdə  (mühafizəkar  və  mütərəqqi)  inkişaf  etməsi,  milli 

ideologiyanın  formalaşmasında  hansı  rol  oynaması  tədqiqata 

cəlb  olunmuşdur.  Ən  əsası  odur  ki,  bu  kitabda  ilk  dəfə, 

mühafizəkar  islamçılarla  (Ə.Axundoğlu,  Y.Z.Talıbzadə, 

Q.Qarabəyli  və  b.)  mütərəqqi  islamçılar  (Ə.Ağaoğlu,  Ə.Hü-

seynzadə,  M.Ə.Rəsulzadə  və  b.)  bir-birlərindən  fərqləndiril-

miş, onların «İslam birliyi»ni hansı mənada başa düşmələri və 

bu  mənada  islamlaşmağın  Azərbaycan  milli  ideyasının  – 

azərbaycançılığın yaranmasındakı rolu dəyərləndirilmişdir.  

Monoqrafiyada  azərbaycançılığın  yaranmasında  müs-

təsna  rol  oynayan  türkçülük  cərəyanının  necə  meydana 

çıxması və onun hansı mərhələlərdən keçməsi də geniş şəkildə 

tədqiq edilmişdir. Burada göstərilmişdir ki, türkçülük mədəni 

birlikdən siyasi-ideoloji birliyə qədər  yüksəlmiş, son nəticədə 

romantik  (Turan  birliyi  və  s.)  və  gerçək  türkçülük 

(Azərbaycan  türkçülüyü,  Türkiyə  türkçülüyü  və  s.)  kimi  iki 

önəmli  qola  aryılmışdır.  Xüsusilə,  monoqrafiyada  romantik 

türkçülükdən  (Ə.Hüseynzadə  və  b.)  və  gerçək  türkçülükdən 

(M.Ə.Rəsulzadə  və  b.)  çıxış  edənlərin  mülahizələri  geniş 

şəkildə təhlil olunmuşdur. Eyni zamanda, burada türkçülüyün 

və  Azərbaycan  türkçülüyünün  (azərbaycançılığın)  hansı 

mənada  üst-üstə  düşməsi,  yaxud  da  ziddiyyətli  olmasının 

aydınlaşmasına  cəhd  göstərilmişdir.  Xüsusilə,  kitabda 

türkçülüklə bağlı milli dil məsələsi daim diqqətdə saxlanılmış, 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

28 



28 

«türk  dili»  və  «Azərbaycan  dili»  anlayışlarının  Azərbaycan 

türklərinin  dilinin  adını  özündə  nə  dərəcədə  əks  etdirməsi 

araşdırılmışdır.  

Türkçülüyün  Azərbaycan  Respublikası  və  onun  xalqı 

üçün  əhəmiyyətini  dövlət  başçısı  İlham  Əliyev  də  dəfələrlə 

bəyan  etmişdir.  2013-cü  ilin  avqustun  16-da  Azərbaycanın 

Qəbələ şəhərində Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının 

III  Zirvə  toplantısında  İlham  Əliyev  bildirmişdir  ki,  bu 

təşkilatda  təmsil  olunan  xalqları  ortaq  milli-mənəvi  dəyərlər 

birləşdirir:  «Bizim  xalqlarımızı  ortaq  tarix,  mədəniyyət  və 

müştərək  dəyərlər  birləşdirir.  Əsrlər  boyu  bizim  xalqlarımız 

bir-biri  ilə  sıx  əlaqədə  olmuşdur,  əməkdaşlıq  etmişik,  bir 

yerdə yaşamışıq, bir-birimizə dayaq, arxa olmuşuq. Bu gün isə 

müstəqil  dövlətlər  kimi,  biz  bütün  məsələlərdə  bir  yerdəyik, 

bir  yerdə  olmalıyıq.  Hesab  edirəm  ki,  Türkdilli  Dövlətlərin 

Əməkdaşlıq  Şurasının  başlıca  vəzifəsi  xalqlar  və  ölkələr 

arasındakı birliyi daha da möhkəmləndirməkdir» [86

c

]. 


İ.Əliyev  daha  sonra  bildirmişdir  ki,  türkdilli  dövlətlər 

arasında  türk  mədəniyyətinin  birliyi  vacib  məsələlərdən  biri-

dir.  Prezidentin  fikrincə,  türk  mədəniyyətinin  də  əsasında 

ortaq köklərimiz, ortaq bayramlarımız və ortaq dillərimiz çıxış 

edir:  «Bizim  mədəniyyətimiz  bir-birinə  çox  bağlıdır.  Bizim 

köklərimiz  də,  bayramlarımız  da  eynidir,  dillərimiz  də  bir-

birinə  oxşayır.  Yəni,  humanitar  sahə  əməkdaşlığımız  üçün 

əsasdır.  Yəni,  əgər  bu  olmasaydı  yəqin  ki,  əməkdaşlıq  bu 

dərəcədə  inkişaf  etməzdi.  Ona  görə  əlbəttə  ki,  humanitar 

sahələrdə  aparılan  işlərə  çox  böyük  diqqət  göstərilməlidir. 

Mən TÜRKSOY-un fəaliyyətini xüsusi vurğulamaq istəyirəm. 

TÜRKSOY nəinki türkdilli dövlətlərdə, bütün türk diyarların-

da  fəal  iş  aparır  və  beləliklə,  türk  dünyasının  birləşməsinə 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

29 


xidmət  göstərir.  Mən  çox  şadam  ki,  Azərbaycan  tərəfindən 

irəli sürülmüş təşəbbüs də artıq reallaşır. Türk mədəniyyətinə 

dəstək və Türk  İrsinin  Qorunması Fondunun tezliklə  yaradıl-

ması çox önəmli hadisə olacaqdır» [86

c

].   


Hazırda dünyanın bir çox bölgələrində ciddi problem-

lərin  yaşandığı  bir  dövrdə  Türk  dünyasında  sabitlik  və 

inkişafın hökm sürdüyünü bildirən İ.Əliyev qeyd etmişdir ki, 

bu  uğurlar  Türk  dünyasının  bütövlüyünü    daha  da 

gücləndirəcəkdir:  «Bu  gün  dünyanın  müxtəlif  yerlərində,  o 

cümlədən  əfsuslar  olsun  ki,  İslam  dünyasında  proseslər 

müxtəlif 

istiqamətdə 

gedir, 

qarşıdurmalar, 



vətəndaş 

müharibələri,  digər  xoşagəlməz  hallar  baş  verir.  Bizim 

diyarlarımızda, türk diyarında isə sabitlik, inkişaf hökm sürür 

Bu, böyük nailiyyətdir, böyük sərvətdir. Xüsusilə nəzərə alsaq 

ki,  dünyada  hələ  də  maliyyə  və  iqtisadi  böhran  davam  edir, 

bizim  ölkələrimizin  uğurlu  inkişafı,  ölkələrdə  mövcud  olan 

sabitlik  və  tərəqqi  hesab  edirəm  ki,  xalqlarımızın  böyük 

nailiyyətidir,  dövlətlərimizin  böyük  sərvətidir.  Biz  bu  sərvəti 

qorumalıyıq,  birgə səylərlə qorumalıyıq, inkişaf  etdirməliyik. 

XXI əsr türk dünyasının əsri olmalıdır» [86

c

].  


2013-cü ilin noyabrın 13-14-də Türkiyədə səfərdə olan 

dövlət başçısı İlham Əliyev burada bir daha bəyan etmişdir ki, 

70 il ərzində Azərbaycan və Türkiyə xalqları bir-birindən ayrı 

düşsələr də, xalqlarımızın qəlbində olan sevgini o ayrılıq sön-

dürə  bilməmişdir:  «Azərbaycan  dövlət  müstəqilliyinə  qovuş-

duqdan  sonra  dərhal  Türkiyə  ilə  əlaqə  qurdu.  Türkiyə 

müstəqilliyimizi  tanıyan  ilk  ölkə  olmuşdur  və  o  gündən  bu 

günə qədər biz daim Türkiyənin dəstəyini hiss edirik. Bu, bizə 

əlavə güc verir» [86

d

]. İ.Əliyev daha sonra bildirmişdir ki, bu 



münasibətlərin təməlində türklük dayanır: «Qardaşlıq, dostluq 

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

30 



30 

əbədidir, əbədi olacaqdır. XXI əsr türk dünyasının əsri olacaq-

dır. Türkiyə və Azərbaycan bu istiqamətdə liderlik rolunu öz 

üzərinə götürüb və əminəm ki, biz birgə səylərlə gələcəkdə də 

böyük uğurlara imza atacağıq» [86

d

].  



Monoqrafiyada  ilk  dəfə  olaraq,  müasirləşmək  ideyası 

da fərqli yöndən şərh edilərək onun milli ideologiyadakı  yeri 

və  rolu  dəyərləndirilmişdir.  Burada  göstərilir  ki,  hələ  ötən 

əsrin  əvvəllərində  islamlaşmaq  və  türkləşməklə  yanaşı, 

liberal-demokratizmin  tərəfdarları  da  (Ə.Topçubaşı  və  b.) 

olmuş  və  onlar  bunun  Azərbaycan  milli  ideyası  ilə  heç  bir 

ziddiyyət təşkil etmədiyini göstərmişlər.  

Bütün  bunların  yekunu  olaraq  monoqrafiyada  ötən 

əsrin  əvvəllərində  mövcud  olan  və  Azərbaycan  milli  ideolo-

giyasının  əsasını  təşkil  edən  islamlaşmaq,  türkləşmək  və 

müasirləşmək ideyalarının günümüzdə nə qədər aktuallıq kəsb 

etməsi  hərtərəfli  şəkildə  tədqiq  edilmişdir.  Bizə  elə  gəlir  ki, 

hazırda  xüsusilə  bu  «üçlük»lə  azərbaycançılıq  və  modern-

ləşmək ideyaları arasında oxşar və fərqli cəhətlər göstərilməli, 

bu  zaman  çağdaş  dövrün  tələbləri  ilə  yanaşı,  milli-mənəvi 

dəyərlər də nəzərə alınmalıdır.  

Azərbaycan Milli  ideologiyası  problemi  ilə bağlı əsas 

məsələ  yalnız  o  deyildir  ki,  ötən  əsrin  əvvəllərində  mövcud 

olan bu «üçlük» indi nə qədər zəruridir, ya da zəruri deyildir. 

Yəni  bəzilərinə  görə  hazırda  «üçlüy»ün  zəruri  olmadığı, 

digərlərinə  görə  aktual  olduğu  qənaətlərinə  gəlinə  bilər. 

Məsələn,  Ə.Daşdəmirov,  R.Mehdiyev  hesab  edir  ki,  bu  gün 

«üçülük» ötən əsrin əvvəllərində olduğu kimi zəruriyyət kəsb 

etmir, bu mənada azərbaycançılıq ideologiyasında «üçlük»dən 

yalnız istifadə oluna bilər. Yəni  yenidən   «üçlüy»ə  qayıtmaq 

və  onu  milli  ideologiya  kimi  qəbul  etmək  doğru  olmazdı.  



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

31 


Çünki  indiki  dövrün  tələbləri,  imkanları  ilə  həmin  dövrün 

şəraiti xeyli dərəcədə fərqlidir.  

Bu  cür  mülahizələrdə  müəyyən  həqiqət  vardır  və  onu 

irəli sürənlərlə əsasən, razılaşmamaq da mümkün deyildir. Sa-

dəcə,  burada  diqqəti  çəkən  azərbaycançılıq  ideyası  baxımın-

dan  «üçlük»dən  necə  və  hansı  formada  istifadə  olunmasıdır. 

Bu baxımdan, bizcə, hazırda bəzi tədqiqatçılar tərəfindən «üç-

lüy»ün,  xüsusilə  türkçülüyün  azərbaycançılıqdan  az  qala 

tamamilə  fərqli  bir  ideya  kimi  irəli  sürülməsi  doğru  deyildir. 

Əksinə,  «üçlük»lə,  daha  çox  da  türkçülüklə  azərbaycançılıq 

arasında  heç  bir  ziddiyyətin  olmaması,  onların  bir-birini 

tamamlaması mülahizəsi önə çəkilməlidir.  

Monoqrafiyada  Azərbaycan  milli  ideologiyasının 

mahiyyətinin aydınlaşdırmaqdan ötrü milli ideologiya anlayışı 

ilə  yanaşı,  milli  ideyanın  da  nədən  ibarət  olması  araşdırıl-

mışdır.  Hər  halda,  hazırkı  ədəbiyyatda  milli  ideya  və  milli 

ideologiya  məsələlərinin  qarışdırılmasına  tez-tez  rast  gəlirik. 

Bunun  da  nəticəsi  olaraq  əksər  hallarda  azərbaycançılıq  həm 

milli  ideya,  həm  də  milli  ideologiya  kimi  təqdim  olunur.  Bu 

baxımdan əvvəlcə bilməliyik  ki,  Azərbaycan milli  ideyası  və 

Azərbaycan milli  ideologiyası  dedikdə, nəyi  nəzərdə tuturuq. 

Bizcə, ideya bir fikri, təsəvvürü, prinsipi özündə əks etdirdiyi 

halda,  ideologiya  bir  neçə  fikri,  təsəvvürü  və  yaxud  prinsipi 

özündə  cəmləşdirən  baxışlar  sistemidir.  İlk  baxışda,  milli 

ideya  nisbətən  məhdud,  milli  ideolgiya  isə  daha  geniş 

anlayışdır. Ancaq bunun özünə münasibətdə də kifayət qədər 

ziddiyyətlər vardır.  

Kitabın  bu  hissəsində  azərbaycançılığın  mahiyyətinə, 

onun yaranması, formalaşması və inkişaf mərhələlərinə fəlsəfə 

tarixi  baxımından  da  toxunulmuşdur.  İlk  dəfə,  «azərbaycan-



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

32 



32 

çılıq»  anlayışının  ikili  xarakter  daşıması  məsələsi  tədqiqata 

cəlb  olunmuş,  milli  azərbaycançılıqla  sovet-kosmopolit 

azərbaycançılığın  fərqləndirilməsinin  əhəmiyyətindən  bəhs 

olunmuşdur.  

Ümumiyyətlə,  monoqrafiyada  milli  ideologiya  ilə 

bağlı  Azərbaycan  milli  ideyası  və  Azərbaycan  milli 

ideologiyası, 

azərbaycançılıqla 

bağlı 


milli 

ruhlu 


azərbaycançılıq 

və 


sovet-kosmopolit 

azərbaycançılıq, 

türkçülüklə bağlı romantik və fedaralist türkçülük, islamçılıqla 

bağlı  mühafizəkar  islamçılıq  (islam  fundamentalizmi)  və 

mütərəqqi  islamçılıq  (dünyəvi  islam),  müasirləşməklə  bağlı 

ifrat  qərbçilik  və  yeniləşmə-demokratikləşmə  məsələlərinə 

aydınlıq gətirilməyə çalışılmışdır.  

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

33 


 

Cəmiyyətimizin zehnində Azərbaycan  

istiqlalı fikri yer tutmuş, yerləşmişdir.  

Çünki üçrəngli o məğrur bayraq artıq  

siyasətən hamımızı birləşdirmişdir! 

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 

 

I FƏSİL 

 

XX yüzilliyin əvvəllərində (1900-1920)  

Azərbaycan fəlsəfi fikrində Milli ideya axtarışı 

 

1.1.

 

Milli ideya, onun mahiyyəti və əsas xətləri  

 

Azərbaycan  milli  ideologiyasının  tərkib  hissəsinə  bir 



yox, bir neçə ideya daxildir. Doğrudur, bu ideyalar sıralama-

larına  görə  zaman-zaman  yer  dəyişdirmiş,  hətta  bəzən  milli 

ideyaları qeyri-milli ideyalar belə əvəz etmişdir. Məsələn, Az-

ərbaycan  milli  ideologiyasının  tərkib  hissəsində  dörd  ideya: 

türkçülük, 

islamçılıq, 

müasirləşmək, 

azərbaycançılıq 

arasından  20-ci  əsrin  əvvəllərində  ardıcılıqla  islamçılıq, 

müasirlik, türkçülük öndə olmuşdursa, SSRİ dövründə (1920-

1991)  onları  qeyri-milli  sovet  beynəlmiləlçiliyi  və  «sovet 

azərbaycançılığı»,  müstəqillik  dövründə  (1991-…)  isə  milli 

azərbaycançılıq  əvəz  etmişdir.  Ola  bilsin  ki,  müəyyən 

müddətdən  sonra  yeni  bir  ideya,  məsələn  türkçülük  ideyası 

azərbaycançılığı  üstələyəcəkdir.  Əlbəttə,  bütün  bu  yer 

dəyişmələrin  baş  verməsində  dünyada,  regionda  və 

cəmiyyətin  öz  daxilində  baş  verən  proseslər  mühüm  rol 

oynayır. Yəni heç bir şeyi mütləqləşdirərək demək ki, yox bu 

heç vaxt mümkün ola bilməz, doğru deyildir.  


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

34 



34 

Azərbaycan  milli  ideologiyası  probleminin  mahiyyət-

ini  dərindən  başa  düşmək  üçün,  öncə  milli  ideya  və  milli 

ideologiya  məsələsinə  aydınlıq  gətirməyə  çalışmışıq.  Çünki 

hər  bir  millətin  varlığı  ilk  növbədə,  milli  ideya  və  yaxud  da 

milli ideyalarla bağlıdır. Məhz bir və yaxud bir neçə ideyanın 

sonucu olaraq milli ideologiya yaranır. Ümumiyyətlə, millətin 

həyatında  yalnız  bir  ideyanın  olması  və  onun  əsasında  milli 

ideologiyanın təşəkkül tapması çətindir. Burada ən yaxşı halda 

hansısa milli ideyanın aparıcı rolundan bəhs oluna bilər. Yəni 

istənilən  halda,  milli  ideologiyanın  tərkibinə  bir  neçə  ideya 

daxil olur.  Ancaq burada diqqət yetirləcək əsas məsələ ondan 

ibarətdir  ki,  birincisi,  hər  hansı  millət  üçün  hansı  ideyalar 

önəmlidir.  Yəni  bir  millət  hansı  bir  neçə  ideyanı  milli 

ideologiyanın  tərkib  hisəssinə  qəbul  edir.  İkincisi  isə,  həmin 

ideyalar  arasından  hansı  milli  ideya  aparıcı  mövqeyə  malik 

olur.  

O da istisna deyil ki, zaman-zaman milli ideologiyanın 



tərkibinə  ya  kənardan,  ya  da  cəmiyyətin  öz  daxilindən  yeni 

ideyalar  daxil  olsun.  Çünki  ideologiya  ideya,  yaxud  ideyalar 

haqqında  təlim  olduğuna  görə,  hər  hansı  millət  müəyyən 

zaman kəsiklərində yeni ideya ilə üzbəüz qala bilər. Bu zaman 

yeni ideya və yaxud ideyaların mövcud ideyaların üstündən ya 

bir  dəfəlik  xətt  çəkməklə  (zorakılıqla),  ya  da  müxtəlif 

üsullarla onları kölgədə qoymaqla cəmiyyətin şüurunda özünə 

yer tapması da mümkündür. Bu cür hallar ayrı-ayrı millətlərin 

taleyində dəfələrlə baş vermişdir. Bununla qarşılaşan millətlər 

yeni  ideyalarla  mövcud  ideyalar  arasında  ya  uzlaşdırma 

tapmağa çalışmış, ya yeni ideyanı qəbul etməmiş, ya da onun 

qarşısında  məğlub  duruma  düşmüşlər.  Məsələn,  ruslar  onlara 

kənardan daxil olan marksizmi rus milli ideyasının bir forması 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

35 


halına  gətirmiş,  bununla  da  çar  Rusiyasının  yerində  Sovetlər 

Birliyi  imperiyasını  qurmağı  bacarmışlar.  Bunun  eynisini 

onlardan 

öncə 


farslar 

Hind-Avropa 

nəzəriyyəsinin 

yaradıcılarının yardımı ilə etmişlər. Belə ki, farsların bir neçə 

əsr  milli  dövlətləri  olmamış,  yalnız  İslam  dinini  şiəlik  adı 

altında  farsçılıqla-irançılıqla  eyniləşdirdikdən  sonra  İranı  bir 

fars dövləti etməyi bacarmışlar. Almanların əksəriyyəti isə bir 

əsrdə  həm  millətçiliyin  ən  mürtəce  forması  olan  faşizmi-

hitlerizmi  qəbul  etmiş,  həm  də  çox  keçmədən  ondan  imtina 

etmişlər. 

Çar Rusiyası və Qacarlar dövləti arasında gedən müha-

ribələrdən  və  həmin  müharibələrin  nəticəsi  olaraq  bağlanan 

müqavilələrdən (1813-cü il «Gülüstan», 1828-ci il «Türkmən-

çay») sonra iki yerə: Quzey Azərbaycana və Güney Azərbay-

cana parçalanan Azərbaycan türklərinin həyatında da özlərinin 

müəyyənləşdirdikləri  milli  ideyalar  qədər  (türkçülük,  islam-

çılıq,  müasirləşmək,  milli  azərbaycançılıq),  kənardan  daxil 

olan  qeyri-milli  ideyalar  (farsçılıq-irançılıq,  ruslaşdırma, 

marksizm-leninizm və b.) da mühüm rol oynamışdır. Məsələn, 

1925-ci  ilə  qədər  türk  sülaləsinin  idarə  etdiyi  Qacarlar 

dövlətinin devrilməsində və farsların hakimiyyətə gəlməsində 

ilk  növbədə,  Güney  Azərbaycan  türklərinin  İslam  dini  adı 

altında  onların  şüurlarına  yeridilən  şiəçilik-irançılıq  ideyası 

qarşısında yenilmələri olmuşdur. Təxminən 100 ilə yaxın, özü 

də demək olar ki, birtərəfli şəkildə aparılan ideya savaşından 

farsların qalib çıxmasından sonra  Güney Azərbaycan türkləri 

yenidən  milli  ideyalarını,  xüsusilə  türkçülüyü  dirçəltməkdən 

başqa yol görmürlər. 

Quzey  Azərbaycan  türkləri  isə  çar  Rusiyası  və  Sovet 

Rusiyasının işğalı müddətində ruslaşdırma, rus bolşevizmi və 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

36 



36 

sovetləşdirmə kimi kənar ideyaların təsirinə məruz qalmışlar. 

Quzey 

Azərbaycan 



türklərinin 

Güney 


Azərbaycan 

türklərindən 

fərqli 

olaraq 


kənar 

ideyalara 

dirəniş 

göstərməsində,  bunun  da  nəticəsi  olaraq  türkçülük  və 

müasirlik  anlayışlarını  onlardan  öncə  mənimsəmələrində 

Vətənlərinin  iki  yerə  parçlanmasından  sonra  fərqli 

vəziyyətlərdə, mühitlərdə yaşamaları səbəb olmuşdur.  

Bu  mənada,  çar  Rusiyasında  baş  verən  sosial-siyasi, 

iqtisadi dəyişikliklər və inqilablar fonunda müstəmləkə altında 

olan  bir  çox  millətlər  kimi,  şimali  Azərbaycan  xalqı  da  milli 

azadlıq  hərəkatından  kənarda  qala  bilməzdi.  Şübhəsiz,  digər 

müstəmləkə  millətlər  kimi  Azərbaycan  türklərinin  də  milli 

azadlıq  hərəkatının  əsas  özəyində  milli  ideya  və  yaxud  milli 

ideyalar dayanırdı. Çünki müstəmləkəçilikdən qurtulmaq istə-

yən millət ilk növbədə, milli ideya və yaxud milli ideyalarını 

müəyyənləşdirməli idi.  

Təxminən XIX əsrin ortalarından etibarən Azərbaycan 

türk  mütəfəkkirlərindən  bəziləri  (M.F.Axundzadə  və  b.) 

millətin  xilas  yolunun  İslam  dini  əsasında  axtarılmasının 

əleyhinə  çıxıb  daha  çox  yeniləşmək  adı  altında  Qərb 

mədəniyyətinə 

meyil 


göstərdiyi 

halda, 


digərləri 

(A.A.Bakıxanov,  S.Ə.Şirvani  və  b.)  Qərb  mədəniyyətindəki 

müsbət  meyilləri  inkar  etmədən,  ancaq  Türk-İslam 

mədəniyyətindən  möhkəm  yapışıb  ilkin  İslam  və  Türk  adət-

ənənələrini  dirçəltməklə  cəmiyyətin  problemlərinin  həll 

olunmasına inanırdılar. Bununla da, XX əsrin əvvəllərində bu 

mütəfəkkirlərin  sələfləri  arasında  əsasən  qərbçiliyə-

avropalaşmağa 

(M.A.Şahtaxtlı, 

C.Məmmədquluzadə, 

N.Nərimanov  və  b.)  meyil  edənlərlə  yanaşı,  türkçülüyü  və 

islamçılığı  (Türk-İslam  mədəniyyətini)  önə  çəkənlər  (Ə.Hü-


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   58




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə