İntellektual-Elektron Kitabxananın təqdimatında



Yüklə 3,32 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə4/58
tarix06.05.2017
ölçüsü3,32 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   58

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

37 


seynzadə, Ə.Ağaoğlu və b.) də vardı. Doğrudur, hər iki xəttin 

tərəfdarları  arasında  da  milliliyə  və  qərbləşməyə  meyillər  ol-

muşdur. Ancaq hər iki tərəf bütövlükdə, digər ideyalara müna-

sibətdə tutduqları ideya xətti çərçivəsindən kənara çıxmırdılar. 

Bu  mənada,  Ə.Hüseynzadənin,  Ə.Ağaoğlunun  türkçülük  və 

islamçılıqla yanaşı, müasirləşməyə, hətta sosial-demokratizmə 

bəzən  müsbət  münasibətləri  başa  düşüləndir.  Eləcə  də, 

C.Məmmədquluzadənin,  N.Nərimanovun  Rus-Avropa-Qərb 

xəttinə  üstünlük  vermələrinə  baxmayaraq  türk  kimliyini  və 

türk dilini daim müdafiə etmələrində də qəribə heç nə yoxdur. 

Ancaq  hər  iki  ideya  xəttinin  tərəfdarları  ümumilikdə  millətin 

bu günün və gələcəyini ya Rus-Avropa-Qərb mədəniyyətində, 

ya da Türk-İslam-Şərq dəyərlərində görmüşlər.  

Deməli,  Azərbaycan  xalqı  iki  yerə  parçalandıqdan 

sonra  Quzey  Azərbaycan  türk  mütəfəkkirlərinin  dünya-

görüşlərində iki xətt hakim olmağa başladı: 

1.  İslam-Türk-Şərq  mədəniyyəti  və  ideologiyası: 

islamlaşmaq («islam millətçiliyi»-«İslam birliyi»), türkləşmək 

(osmanlı türkçülüyü-Turan birliyi), müasirləşmək; milli  azər-

baycançılıq 

2.  Rus-Avropa-Qərb  mədəniyyəti  və  ideologiyası: 

qərbpərəstlik  (Qərb  mədəniyyətinin  üstünlüyü),  avropasayağı 

«mollanəsrəddinçilik»,  milli  bolşevizm-sosializm,  sovet azər-

baycançılığı. 



 

1.2.  İslam-Türk-Şərq  mədəniyyəti  və  ideologiyası: 

islamlaşmaq, türkləşmək, müasirləşmək 

 

XX  əsrin  əvvəllərində  Azərbaycan  milli  məfkurəsinin  



müəyyənləşməsində  əsas  ideyalar  çağdaş  ruhlu  İslamçılıq  və 

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

38 



38 

Türkçülük 

olmuşdur. 

H.Baykaranın 

təbrincə 

desək, 


bütövlükdə  həmin  dövrdə  mübahisələr  «avropalaşmaq,  türk-

ləşmək  və  islamlaşmaq»  ətrafında  getmiş  və  onun  əsasında 

Azərbaycan türklərinin milli azadlıq hərəkatı dayanmışdır [52, 

119].  Bu  xəttin  aparıcı  daşıyıcıları  Əli  bəy  Hüseynzadə, 

Əhməd bəy Ağaoğlu və Əlimərdan bəy Topçubaşı bir tərəfdən 

dini-əxlaqi  keyfiyyətləri,  milli  mənsubiyyəti  sinfi  mübarizə 

adı  altında  inkar  edən  marksist-leninçi  və  qərbpərəst  ifrat 

tərəqqiçilərə,  digər  tərəfdən  isə  hər  cürə  yeniləşmənin  əleyh-

inə  olan  mühafizəkarlara  qarşı  idilər.  Milli  ideoloqlar 

cəmiyyətin həyatında milli, dini-əxlaqi keyfiyyətlərin qorunub 

saxlanılması 

ilə 


yanaşı, 

müsəlman-türk 

cəmiyyətini 

yeniləşməsinin  zəruriliyindən  də  bəhs  edirdilər.  Türkçülüyün 

ideoloqu  Ziya  Gökalp  yazırdı:  «Bu  üç  şəxs  orada  o  zamana 

qədər hakim olan sünnilik və şiəlik anlaşılmazlıqlarını ortadan 

qaldıraraq  türklük  və  islamlıq  fikirləri  ətrafında  bütün 

azərbaycanlıları toplamağa çalışdılar» [88, 29].  

Yeri 

gəlmişkən, 



islamlaşmaq 

və 


türkləşmək 

ideyalarının  tərəfdarları  SSRİ  ədəbiyyatında  milli  burjuaziya 

kimi  qələmə  verilmişdir.  Çağdaş  ədəbiyyatda  isə  milli 

burjuaziyanın 

əvəzinə  daha 

çox 


«milli-demokratik» 

anlayışından  istifadə  olunur.  Ancaq  milli  burjuaziya 

anlayışından fərqli olaraq «milli-demokratik» anlayışı ilə bağlı 

müəyyən bir tərifin, dəqiq təsəvvürün olmamasının nəticəsidir 

ki,  sovet  ədəbiyyatında  Azərbaycanda  «inqilabi-demokratik» 

cərəyanın  tanınmış  nümayəndələri  kimi  təqdim  olunan 

M.F.Axundzadə,  N.Nərimanov,  C.Məmmədquluzadə  və 

başqaları  hazırda  bəzi  ədəbiyyatda    milli-demokratik 

cərəyanın  təmsilçiləri  kimi  qələmə  verilirlər.  Hətta,  qeyd 

olunur  ki,  hazırda  dövlət  müstəqilliyinin  möhkəmləndirilmə-



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

39 


sində, milli ideologiyanın formalaşdırılmasında N.Nərimanov-

un  zəngin  ədəbi,  elmi,  nəzəri-fəlsəfi  irsi  etibarlı  mənbə  kimi 

son dərəcə aktualdır [94, 3]. Bunun əvəzində, SSRİ dövründə 

“pantürkist”  və  “panislamist”  mütəfəkkirlər  kimi  qələmə 

verilib  sosialist  dünyagörüşünə,  fəhlə  sinfinin  inqilabi 

hərəkatına xəyanət etdiklərinə görə tənqid olunan Ağaoğlular, 

Rəsulzadələr,  Topçubaşılar  və  başqaları  [65

a

]  haqqında  hələ 



də, birmənalı olmayan fikirlərə, mülahizələrə rast gəlirik.  

Fikrimizcə,  ciddi  araşdırmalar  aparılmadan,  problemə 

kompleks şəkildə  yanaşılmadan hazırda ayrı-ayrı mütəfəkkir-

lər,  eləcə  də  siyasi-ideoloji  cərəyanlar  haqqında  təsadüfi, 

yersiz mülahizələrin  səsləndirilməsi  doğru deyildir. Xüsusilə, 

bəzi  ədəbiyyatda  həmin  dövrün  bir  çox  aydınlarına 

münasibətdə,  elmi  obyektivlikdən  daha  çox  subyektiv 

yanaşmalara  rast  gəlirik.  Ən  acınacaqlısı  odur  ki,  həmin 

dövrün ziddiyyətlərini aydınlaşdırmaq, bir çox mütəfəkkirlərin 

nədən  təzadlı  mövqelərdən  çıxış  etməsini  aşkara  çıxarmaq, 

mühitin  mürəkkəbliyini  nəzərə  almaq  əvəzinə,  sovet 

ədəbiyyatının  məzmununun  bir  qədər  dəyişilməsi,  yaxud  da 

SSRİ  müəlliflərinin  irəli  sürdüyü  mülahizələrin  doqmatik 

şəkildə  qəbul  edilməsi  halları  ilə  qarşılaşırıq.  Bu  baxımdan 

Milli  Azadlıq  Hərəkatı  uğrunda  mübarizə  aparanların  çar 

Rusiyası  və  SSRİ  ədəbiyyatında  «millətçi»,  «pantürkist», 

«panislamist»  kimi  verilməsi  təəccüblü  olmasa  da,  hazırda, 

ciddi  araşdırmalar  aparılmadan  sovet  dövründə  marksizmin 

qatı  düşmənləri  kimi  qələmə  verilən  həmin  şəxsiyyətlərin, 

əsasən layiq olduqları yüksək mövqelərinin aşağı salınmasına 

cəhd, əvəzində yenidən marksist-leninçi ideoloqların müdafiə 

olunması başa düşülən deyildir. 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

40 



40 

Ümumiyyətlə,  hesab  edirik  ki,  SSRİ  dövründə  yeri 

gəldi-gəlmədi  bir  çox  mütəfəkkirlərin  yaradıcılığında  marks-

izmin, ateizmin elementləri «aşkar» edilərək onların bolşevik-

ləşdirilməsi,  ya  da  «inqilabçı-demokrat»  kimi  qələmə 

verilməsi doğru olmadığı kimi, hazırda eyni ənənənin davam 

etdirlərək  səmimi  qəlbdən  marksizm,  yaxud  da  bolşevizmə 

xidmət edənlərin milli məfkurəyə aid edilib  «milli-demokrat» 

adlandırılması da yanlışdır. Sadəcə, qeyd edilə bilər ki, Azər-

baycan milli  ideyası  –  azərbaycançılıq  yaranana qədər, mütə-

fəkkirlərimizdən  bir  qismi  nicat  yolunu  Türk-İslam-Şərq 

mədəniyyətinə  əsaslanan  türkçülük  və  islamçılıqda,  başqa 

qismi  Rus-Avropa-Qərb  mədəniyyətinin  təsiri  altında  ya 

liberal-demokratizmdə,  ya  da  sosial-demokratizmdə  görmüş-

lər. Bütün bunlar ona dəlalət edir ki, millətin varlığı və nicatı 

uğrunda  müxtəlif  ideyalara  üz  tutan,  bəzən  öz  ideoloji 

baxışlarını dəyişərək birindən digərinə keçən Azərbaycan türk 

aydınları  üçün  milli  ideya  xəttini  seçmək,  onun  ətrafında 

birləşmək  heç  də  asan  proses  olmamışdır.  Bu  dövr  o  qədər 

xaotik,  qarışıq  olmuşdur  ki,  bir  çox  aydınlar  uzun  müddət 

islamçılıq,  türkçülük,  müasirlik,  liberalizm,  ittihadçılıq, 

marksizm,  liberal-demokratizm  və  başqa  ideyalar  arasında 

çırpınmış, bir-birinə zidd olan gah bir, gah da digər cərəyana 

üz  tutmuşlar.  Ona  görə  də  ötən  20  il  ərzində  mövcud  olan 

ideyaların saf-çürük edilərək Azərbaycan milli ideologiyasının 

yaranması prosesi heç də asan olmamışdır. 



İslamçılıq,  onun  mahiyyəti  və  əsas  istiqamətləri. 

İslam-Türk-Şərq  mədəniyyətinə  əsaslı  milli  ideyalar  arasında 

ilk olaraq önə çıxan dini birlik - İslam birliyi olmuşdur. Din 

qan-nəsil  (etnos)  birliyinə  əsaslanmasa  da,  ancaq  bir  çox 

millətlərin  varlığında  və  özünü  qorumasında  mühüm  rol 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

41 


oynamışdır. Hətta, bəzi millətlər bu günə qədər var olmaların-

da  tapındıqları  dinə  borcludurlar.  Çünki  dinin  cəmiyyətin 

şüuruna təsiri qan-nəsil  birliyindən daha çox etiqad, inam və 

inanclarla  bağlıdır.  Bu  inanclar,  inamlar  müxtəlif  millətlər 

daxilində  fərqli  mahiyyətlərə  malik  olmalarına  baxmayaraq, 

onların  əsas  təsiretmə  vasitəsi  ilk  növbədə,  şüurla  bağlıdır. 

Yəni din ideyasında insanları birləşdirən onların şüurlarındakı 

hər  hansı  sitayiş  obyektləri  və  ona  gətirilən  inamlar, 

etiqadlardır. 

Özəlliklə,  müstəmləkə  halına  düşmüş  bir  çox 

millətlərin  bundan  qurtulmaq  üçün  milli  ideya  kimi 

tapındıqları  hər  hansı  dini  seçmələri  də  təbiidir.  Məlum 

olduğu kimi milli özünütəyin, milli özünüdərklə bağlı ideyalar 

yaranana qədər din ideyası milli ideya rolunda çıxış etmişdir. 

Təsadüfi  deyil  ki,  orta  əsrlərdə  bir  çox  Avropa  millətlərinin 

əsas  milli  ideyası  Xristian  dini  olmuşdur.  Avropa  millətləri 

(fransızlar,  ingilislər  və  b.)  yalnız  XVII-XVIII  əsrlərdən 

başlayaraq  millət  və  din  ideyalarını  bir-birindən  fərqləndir-

məyə  başladılar.  Bununla  da,  həmin  dövrdən  etibarən 

Avropanın  xristian  toplumları  millətləşmə  prosesinə  üz 

tutdular.  Bu  prosesdə  N.Makiavelli,  T.Hobbs,  C.Lokk, 

Ş.L.Mönteskye və başqaları mühüm rol oynadılar. 

Maraqlıdır ki, Xristian Avropasında millətləşəmə pro-

sesi getdiyi bir dövrdə  İslam Şərqində dinləşmə daha da  güc-

ləndi.  Məsələn,  Osmanlı,  Səfəvilər  kimi  böyük  müsəlman 

dövlətlərində milli kimlik tamamilə aradan qalxır, onun yerini 

sünni  osmanlılığı,  şiə  iranlılığı  tuturdu.  Bu  baxımdan  həmin 

əsrlərdə  Avropa  mütəfəkkirləri  milləti  xristianlıqdan 

fərqləndirməyə 

çalışdıqları 

halda, 

müsəlman 



Şərqi 

mütəfəkkirləri tərsinə ümmətçiliyi gücləndirməyə çalışırdılar. 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

42 



42 

Bu  mənada,  müsəlman  xalqlarının  (ərəb,  türk,  fars  və  b.) 

mütəfəkkirlərinin bir qismi islamçılığı həmişə milli ideya kimi 

qəbul etmişlər. Onlar bu fikirlərini isə daha çox «müsəlmanlar 

qarşadırlar»  prinsipi ilə əsaslandırmağa çalışıblar. Sadəcə, bu 

zaman  hər  bir  müsəlman  mütəfəkkiri  İslam  dininə  təmsil 

olunduğu  millətin  (ərəb,  fars,  türk  və  s.)  milli-mənəvi 

dəyərləri çərçivəsində yanaşıblar. Başqa sözlə, milli mədəniy-

yətləri  ilə  dini  mədəniyyətlərini  müxtəlif  yollarla  bir-birinə 

uyğunlaşdırmağa  cəhd  göstəriblər.  Hətta,  bəzi  millətlər  

(farslar  və  b.)  bir  qədər  də  qabağa  gedərək  milli  mədəniy-

yətlərini  müsəlman  mədəniyyəti  adı  altında  təqdim  edərək, 

digər  millətlər  üzərində  milli  üstünlükləri  bu  formada  həyata 

keçirməyə çalışmışlar. 

Ümumiyyətlə, XIX əsrin sonu – XIX əsrin əvvəllərinə 

qədər  istər  müsəlman  ölkələrində,  istərsə  qeyri-müsəlman 

imperiyalarda  müstəmləkəçiliyə  qarşı  mübarizə  aparan 

müsəlman xalqları İslam amilini aparıcı ideya kimi görmüşlər. 

Yalnız bu dövrdən etibarən din ideyasına münasibətdə iki əsas 

məsələ  özünü  qabarıq  surətdə  büruzə  vermişdir.  Bunlardan 



birincisi,  “İslam  biriliyi”  ideyasını  əxlaqi-mənəvi  dəyər  kimi 

qəbul  edib,  onu  milliliklə  paralel  şəkildə  aparmaqdır 

(C.Əfqani,  M.İqbal,  Ə.Ağaoğlu,  Ə.Hüseynzadə  və  b.).  Yəni 

millilik  və  islamlığı  bir-birindən  fərqləndirərək  onlar 

arasındakı  oxşar  və  fərqli  cəhətləri  görməyi  bacarmaqla 

yanaşı,  istənilən  halda  onların  sintezindən  çıxış  etməkdir. 

Türklüklə islamlıq arasındakı oxşar və fərqliliklər heç də bir-

birini  tamamilə  ya  təsdiq  və  ya  da  tamamilə  inkar  etməsi 

anlamında  başa  düşülməməlidir.  Başqa  sözlə,  heç  bir  halda 

bunların arasında mütləq bərabərlik və qeyri-bərabərlik işarəsi 

qoyulmamalıdır.  Əgər  kimlərsə  məsələyə  əvvəlcədən  bu  cür 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

43 


yanaşacaqlarsa,  bu  zaman  müsbət  nəticə  əldə  etmək  də  çətin 

olacaqdır.  Eyni  sözləri,  türklük  və  müasirlik,  islamçılıq  və 

müasirlik anlayışlarına da aid edə bilərik.  

Ola  bilər  ki,  milliliyə,  yaxud  da  müasirliyə  aid  hər 

hansı bir əməl dinlə səsləşməsin. Bu zaman millətin üzvlərinin 

istənilən məsələyə nə qatı millilik (bəzilərinə görə müasirliyin 

ziddinə olaraq) baxımından yanaşması, nə də islamlıqdan çıxış 

etməsinin vacibliyini irəli sürmək doğru deyildir. Ümumiyyət-

lə, millətin üzvləri istənilən məsələyə münasibətdə millillik və 

islamlıq  nəzər  nöqtəsindən  fərqli  yanaşsalar  da,  son  nəticədə 

həm  millətin,  həm  də  dinin  ortaq  çıxarılarına  uyğun  hərəkət 

etməlidirlər.  Ən  azı  ona  görə  ki,  dini  əxlaqi-mənəvi  dəyər 

kimi qəbul edən millət dövlət siyasətində prioritet olaraq milli 

maraqlardan  çıxış  edir.  Din  isə  bu  milli  maraqların  tərkib 

hissəsi  kimi  dövlətin  işinə  qarışmır,  əksinə  lazım  gələn 

anlarda  millilik  ideyasına  dəstək  olur.  Fikrimizcə,  bu  halda 

millilik  müəyyən  mənada,  şərti  olaraq  din  ideyasından  üstün 

mövqe tutur. Əlbəttə, bu çox nisbi bir məsələdir. Ancaq bütün 

hallarda, 

milli 


maraqlar 

baxımından  milliliyin  dinə 

münasibətdə  nisbi  də  olsa,  üstünlüyü  vacib  məsələdir.  Çünki 

əksər millətlərin (fransızlar, ingilislər, türklər, almanlar, ruslar 

və b.) müstəqil varlığında millilik amili əsas götürülür, nəinki 

din faktoru. 

Din  ideyasına  münasibətdə  ikinci  önəmli  məsələ, 

ondan  siyasi  ideologiya  kimi  istifadə  olunmasıdır.  Yəni  bəzi 

millətlər,  xüsusilə  İslam  Şərqinə  aid  bir  çox  xalqlar  (ərəblər, 

farslar  və  b.)  var  ki,  müstəqil  varlıqlarına  görə,  ilk  növbədə 

din  faktoruna  borcludurlar.  Ancaq  bu  o  demək  deyil  ki,  bu 

ölkələrdə  millilik  faktoru  nəzərə  alınmır.  Sadəcə,  müsəlman 

inanclı bəzi millətlər, o cümlədən ərəblər, farslar və başqaları 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

44 



44 

bir çox səbəblərə görə “İslam birliyi” ideyasını dövlətin rəsmi 

ideyası  kimi  qəbul  etsələr  də,  faktiki  olaraq  millilikdən  – 

panərəbizmdən,  panfarsizmdən  çıxış  edirlər.  Ona  görə  də  bu 

ölkələrdə  isə  din  ideyasının  millilikdən  üstünlüyü  nisbi 

xarakter daşıyır. 

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda 

milli  ideya  kimi  dinə  münasibətdə  hər  iki  hal  özünü  büruzə 

vermişdir.  Əgər  nəzərə  alsaq  ki,  islamçılıq  bir  ideoloji  təlim 

kimi XIX əsrin sonlarında bütün İslam-Türk dünyasında geniş 

yayılmışdı,  artıq  bütün  əksər  türklər  kimi  VII-VIII  əsrlərdən 

etibarən  İslam  dininə  tapınan  Azərbaycan  türklərinin  də 

həyatında  onun  əhəmiyyəti  başa  düşüləndir.  Başqa  sözlə, 

islamçılıq həm Azərbaycan xalqının VII əsrdən bəri tapındığı 

bir  dinin  əxlaqi-mənəvi  təzahürü  kimi,  həm  də  yeni  dövrlə 

çulğalaşmaq istəyən bir fikir cərəyanı olaraq Azərbaycan türk 

mütəfəkkirləri  üçün  doğma  olmuşdur.  Xüsusilə,  İslam  dininə 

tapınan  bütün  türklər  kimi  Azərbaycan  türklərinin  zaman-

zaman  milli  kimliklərini  «müsəlman»  olaraq  görmələri,  milli 

və  dini  keyfiyyətlərini  son  dərəcədə  bir-biri  ilə 

çulğalaşdırmaları  islamçılığın  Azərbaycanda  yer  tapmasında 

mühüm  rol  oynamışdır.  Bu  baxımdan  Milli  Azadlıq 

Hərəkatının  inkişafında  yeni  bir  dönəmə  daxil  olan 

Azərbaycan türklərinin, onların aydınlarının əksəriyyətinin də, 

ilk olaraq “İslam birliyi” ideyasına müraciət etmələri təbii idi. 

Bu  mənada  M.Ə.Rəsulzadə  doğru  yazırdı  ki,  Azərbaycan 

türkləri  arasında  başlanğıcda  milli  oyanış  dini  çərçivədə 

olmuş,  dinin  elmə  zidd  olmaması  kimi  mülahizələr  irəli 

sürülmüş, bu mənada, XIX  əsrdə Qafqaz türkləri milli varlıq 

kimi  özünü  hələ  göstərə  bilməmiş,  daha  çox  ümmətçilik 

mənasında din və məzhəbçiliyə meyil etmişdir [189, 42].  


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

45 


XX  əsrin  əvvəllərində  islamçılığı  («İttihadi-islam»ı) 

təbliğ  edən  bütün  qüvvələrin  hamısı  Qərb  və  Sovet  ədəbiy-

yatında  «panislamistlər» adlandırılmış və bu dini-siyasi təlim 

«panislamizm»  kimi  qələmə  verilmişdir.  Xüsusilə,  Sovet 

ədəbiyyatında 

Azərbaycan 

milli 

burjuaziyasının 



ideologiyasına 

mürtəce 


dini-siyasi 

təlim 


olan 

«panislamizm»in 

təsirindən 

bəhs 


olunmuşdu. 

Sovet 


müəllifləri  iddia  edirdilər  ki,  panislamistlər  «İttihadi-islam» 

proqramını  həyata  keçirmək  üçün    feodal  keçmişi,  köhnəliyi 

və  patriarxal  həyat  tərzini  ideallaşdırmış,  müsəlmanları 

keçmiş birliyə qayıtmağa çağırmış, bu yolda İslamı müsəlman 

xalqının  dirçəlməsi  və  yeniləşməsi  üçün  yeganə  vasitə  hesab 

etmişlər. Guya, sultan Türkiyəsində  yaranmış  «panislamizm» 

İslam dininə itaət edən bütün xalqları vahid müsəlman dövləti 

halında  birləşdirməyi  təbliğ  etmişdir  [27,  40;  157,  112;  125, 

61]. 

Fikrimizcə,  SSRİ  ədəbiyyatında  «İttihadi-İslam»  və 

«panislamizm»  anlayışlarına  yalnız  mürtəce  məna  verilərək, 

onun  mütərəqqi  mahiyyətinin  gizlədilməsi  Qədim  Mustafa-

yevin  «XX  əsrin  əvvəllərində  Azərbaycanda  islam 

ideologiyası  və  onun  tənqidi»  əsərində  qismən  etiraf 

edilmişdi. O qeyd edirdi ki, «İttihadi-İslam» ideyasının yalnız 

«panislamizm»  adı  altında  qələmə  verilərək,  burada  əsas 

məqsədin  «ümumdünya  müsəlman  siyasi  birliyi»nin, 

«xilafət»in  yaradılmasının  olması  ilə  bağlı  müddəalar  heç  də 

həqiqətə  uyğun  deyil:  «Cəmaləddin  Əfqaninin  «İttihadi-

İslam»ı daha geniş mənaya malik olub, dini-əxlaqi və ictimai-

siyasi  məzmun  kəsb  edən  bir  təlim  olmuşdur.  Buna  görə  də 

panislamizmi iki mənada sözün geniş mənasında – əfqanilərin 

irəli  sürdükləri  dini-əxlaqi,  ictimai-siyasi  təlim  və  hərəkat 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

46 



46 

mənasında və dar mənada – yalnız siyasi məqsədlər güdmək, 

«xristian  dünyasına  qarşı  qüdrətli  vahid  «ümumdünya 

müsəlman  dövləti»  yaratmaq,  ümumdünya  müsəlmanlarını 

vahid  siyasi  mərkəzdə  (xilafətdə)  birləşdirmək  mənasında, 

yəni  dini-siyasi  ideologiya  və  hərəkat  mənasında  anlamaq 

olar» [159, 143].  Doğrudan da, islamçılığın dini-əxlaqi təlim 

kimi konsepsiyasını yaradan C.Əfqani öz xələflərinə demişdir 

ki, nəhəng bir vücud olan İslam dini ağır «xəstə»dir [30, 332], 

belə  bir  vəziyyətdə  olan  müsəlman  dünyasının  xilası  ilkin 

İslamı  mənimsəmək  və  əməl  etməklə  yanaşı,  milli  mədəniy-

yətlərinə sahib çıxmaları, həmçinin milli varlıqlarını qoruyub 

saxlamalarıdır.  Çünki  milliyyət  din  üzərində  deyil,  dil  və 

mədəniyyət  birliyi  üzərində  qurulur.  Bu  mənada,  milli 

diriliyin təməlini milli mədəniyyətin ünsürləri təşkil edir [154, 

51-52].  

Əfqani  və  onun  ardıcıllarının  –  müsəlman  burjua 

ziyalılarının,  İslamın  müasirləşdirilməsi  tərəfdarlarının 

«İttihadi-İslam»ı  daha  çox  antiimperialist,  ümumdemokratik 

məzmun  ifadə  etmişdir  deyən  Q.Mustafayev  bununla  yanaşı 

yazırdı ki, sovet müəlliflərinin əsərlərində  «İttihadi-İslam» və 

«panislamizm»  anlayışları  ikinci  –  dini-siyasi  ideologiya 

mənasında işlənmişdir və işlənməkdədir.  Buna  əsas səbəb də 

«İttihadi-İslam»ın  milli-dini  birlik  mahiyyətinin  sosial-de-

mokrat, sosializm əqidəsi ilə ziddiyyət təşkil etməsi olub [159, 

144].  Deməli,  SSRİ  dövrünün  müəllifləri  «İttihadi-İslam» 

məsələsində  mütərəqqi  ruhlu  islamçılarla  mühafizəkarları 

qəsdən  bir-birindən  ayırmamış  və  bununla  da,  bütövlükdə 

islamçılığı  mürtəce  bir  dini-siyasi  ideologiya  kimi  qələmə 

vermişlər.  


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   58




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə