İntellektual-Elektron Kitabxananın təqdimatında



Yüklə 3,32 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə49/58
tarix06.05.2017
ölçüsü3,32 Mb.
1   ...   45   46   47   48   49   50   51   52   ...   58

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

487 


müdaxilənin  qarşısının  alınmasında  azərbaycançılıq  prinsipi 

xüsusi yer tutmalıdır» [2, 39].  

Ə.Abbasovun  bu  fikirlərinə  qatılaraq  hesab  edirik  ki, 

doğrudan  da  azərbaycançılıq  yalnız  modernləşməni  deyil, 

özündə 

«mühafizəkarlığ»ı 



da 

əks 


etdirməlidir. 

Bu 


«mühafizəkarlıq»  heç  də  keçmişə  qayıtmaq  anlamına 

gəlməməlidir.  Burada  əsas  vacib  olan  milli  mənəvi  dəyərlərlə 

müasirliyi uzlaşdırmaq, bu zaman Ə.Abbasovun da dediyi kimi, 

üstünlüyü birinciyə verməkdir. Yəni hər zaman modernləşmə nə 

qədər  zəruri  olursa  olsun,  milli  mənəvi  dəyərlər  həmişə  bir 

addım  öndə  olmalıdır.  Bu  mənada,  modernləşmə,  qloballaşma, 

beynəlmiləlçilik 

ideyaları 

adı 

altında 


azərbaycançılığı 

gücləndirmək  nə  qədər  zəruridirsə,  türkçülük  və  islamçılıq 

ideylarını  qoruyub  saxlamaq  ondan  daha  çox  zəruridir.  Digər 

tərəfdən  unutmamalıyıq  ki,  Azərbaycan  milli  ideoloqları 

Azərbaycan  milli  ideyasını  –  Azərbaycan  türkçülüyünü  (indiki 

anlamda  azərbaycançılığı)  irəli  sürərkən  təməl  prinsiplər  kimi 

türkləşməyi,  müasirləşməyi  və  islamlaşmağı  bir  yerdə 

götürüblər.  Ancaq  buradakı  müasirləşmə-yeniləşmə  heç  də 

Qərbin-Avropanın  ideyalarının  kor-koranə  Azərbaycanda  tətbiq 

edilməsi  deyil,  daha  çox  türklüyün  və  islamlığın  ruhundakı 

yeniliyin  gücləndirilməsi  olmuşdur.  Çünki  türklüyün  və 

islamlığın ruhu həmişə yeniləşmə ilə paralelik təşkil etmişdir.  

Ancaq burada problem doğuran məsələ ondan ibarətdlir 

ki,  türklüyün  və  islamlığın  ruhuna  saxta  beynəlmiləlçilik  təsir 

etdikdə,  bu  ideyalar  sözün  həqiqi  mənasında  müasirliklə 

ayaqlaşa  bilməmişdir.  Çünki  bu  cür  «yeniləşmə»  onları  irəliyə 

aparmaq əvəzinə geri salmış, bununla da Türk-İslam dünyasında 

müəyyən  problemlər  meydana  çıxmışdır.  Şübhəsiz,  bu  cür 

«yeniləşmə»nin  türklüyə  və  islamlığa  təsiri  Türk-İslam  dünya-


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

488 



488 

sının daxilindən deyil, xarici ölkələr (Rusiya, ABŞ, Fransa, Al-

maniya  və  b.)  və  onların  məhsulu  olan  ideologiyalar  (kom-

munizm  və  b.)  tərəfindən  olmuşdur.  Bu  gün  də  həmin  kənar 

ideologiyaların təsiri Azərbaycan toplumunda hiss olunur.  

Hazırda  Azərbaycanda  saxta  «beynəlmiləlçilik»,  yaxud 

da  kosmopolitizm  şüuru  yalnız  türklüyü,  islamlığı  deyil, 

müstəqil milli ideologiyaya  çevrilməyə çalışan azərbaycançılığı 

da  hədəf  almışdır.  Çünki  azərbaycançılıq  məhz  çağdaş  ruhlu 

türkçülük  və  islamçılığın  sintezindən  meydana  çıxmışdır. 

Xüsusilə, azərbaycançılığın yaranmasında türkçülüyün müstəsna 

rolu,  onun  əhəmiyyətli  dərəcədə  milli  məna  kəsb  etməsini 

saxlayır. Azərbaycan filosofu Ağayar Şükürov doğru qeyd edir-

di  ki,  hazırda  bəşəri  ideyaları  və  ənənəvi  dəyərləri  birləşdirən, 

yeganə ideologiya türkçülüyün sinonimi olan azərbaycançılıqdır: 

«Bu ideologiya bəşəri ideyaları Azərbaycanın ənənəvi dəyərləri 

ilə  birləşdirərək  həm  milli  və  deməli,  beynəlmiləl  xarakterə 

malik  olmalıdır.  Bu  ideologiya  azərbaycançılıq  ideologiyası 

olmalıdır.  Türkçülük,  onun  Azərbaycan  variantı  olan 

azərbaycançılıq  milli  ideologiyanın  əsasını  təşkil  etməlidir. 

Çünki  burada  nə  hakim  millətçilik  idyeası  var,  nə  də  yalançı 

beynəlmiləlçilik şüuru» [209, 235].  

Buradan  belə  bir  nəticə  də  çıxartmaq  olar  ki,  əslində 

azərbaycançılıq  kimi,  türkçülük  də  hakim  millətçilik  ideyası 

deyildir,  heç  vaxt  da  belə  olmamışdır.  Sadəcə,  Azərbaycan 

xalqının  nüvəsi  olan  türklər  həmişə  bu  coğrafiyadakı  bizə  bəlli 

tarixdəki  dövlətlərin  yaradıcısı  olduqları  üçün,  türkçülük  istər-

istəməz önə çıxmışdır. Ancaq bu önə çıxmaq heç də türkçülüyün 

hakim  millətçilik  kimi  şovinist  məna  daşımasına  səbəb 

olmamışdır.  Sadəcə,  türkçülüyə  münasibətdə  daha  çox  qıcıq 

yaradan  onun  mahiyyəti  deyil,  adıdır.  Bu  mənada 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

489 


azərbaycançılıq  ona  görə  qıcıq  yaratmır  ki,  onun  adında  milli 

kimlik  öz  əksini  tapmır.  Əgər  taparsa  onda  azərbaycançılıq  da 

türkçülük kimi şovinizm mənasında yozulacaq.  

Bu baxımdan azərbaycançılığın cəlbedici olmasında əsas 

məsələ kimi onun başlıca prinsipinin  «azərbaycanlı» kimliyi və 

«Azərbaycan  dili»  ilə  bağlı  olduğu  ifadə  edilir,  bununla  da 

dolayısıyla türk kimliyini və türk dilini ifadə etməməsi göstərilir. 

Başqa  sözlə,  bəzi  tədqiqatçılara  görə  (R.Mehdiyev, 

Ə.Daşdəmirov  və  b.)  «azərbaycanlı»  kimliyi  və  «Azərbaycan 

dili»nin mövcudluğu imkan verir ki, yalnız Azərbaycan türkləri 

deyil,  Azərbaycanın  azsaylı  etnosları    (talış,  ləzgi,  tat  və  b.) 

özünü bu kimliyə və dilə aid etsinlər. Əslində bu dolayısıyla da 

olsa,  «azərbaycanlı»  kimliyi  və  «Azərbaycan  dili»  ilə  yanaşı, 

özünü  başqa  kimlikdə  və  dildə  görənlərin  varlığını  təsdiq  edir. 

Bu  mənada,  bəziləri  azsaylı  etnosların  ikili  kimliyini 

(azərbaycanlı-talış,  azərbaycanlı-ləzgi  və  s.)  və  ikili  dilini 

(Azərbaycan  dili-talış  dili  və  s.)  normal  qəbul  etdikləri  halda, 

milli  çoxluğun  –  Azərbaycan  türklərinin  eyni  statusla 

(azərbaycanlı-türk, Azərbaycan dili-türk dili) çıxış etməsinə bir o 

qədər  də  dözümlü  yanaşmırlar.  Halbuki  bu  statuslar,  yəni 

azərbaycanlı-türk  kimliyi,  Azərbaycan  dili-türk  dili  bir  medalın 

iki üzüdür. Çünki burada nə qədər qəribə olsa da, bir millətin iki 

adı və iki dili var. Əslində isə azərbaycanlı adlanan millət  türk 

milləti,  Azərbaycan  dili  türk  dilidir.  Belə  olduğu  təqdirdə, 

yalnız  türk millətinin  və türk dilinin üstündən xətt çəkilərək 

uyğun  olaraq  «azərbaycanlı»  milləti  və  «Azərbaycan  dili»ni 

müdafiə etmək doğru deyildir.  

Bizə  elə  gəlir  ki,  məhz  bu  faktı  nəzərə  alaraq  son 

illərdə Azərbaycanda «azərbaycanlı» kimliyi və «Azərbaycan 

dili»  ilə  paralel  «azəri»  kimliyi  və  «azəri  dili»nin  təbliğatına 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

490 



490 

başlanmışdır.  Bu  da,  türklüyə,  türk  ruhuna  qarşı  yönəlmiş 

təbliğatdan başqa bir şey deyildir. Fikrimizcə, bu məsələdə də 

əsas məqsəd hansı yolla olursa-olsun «azərbaycanlı» kimliyini 

və «azərbaycan dili»ni türklükdən uzaqlaşdırmaq, Azərbaycan 

türklərinin  milli  varlığını  danmaqdır.  Başqa  sözlə,  «azəri» 

kimliyi  və  «azəri  dili»nin  təbliğatı  ilk  növbədə,  türklüyü 

Azərbaycan  türklərinin  yaddaşından  silmək,  milli  mənlik 

şüurunun zədələnməsini daha da dərinləşdirməyə xidmət edir.  

Qeyd  edək  ki,  «azəri»  anlayışının  təbliğində  iki  amil: 

1)  vaxtilə  Sovet-Rus  və  İran-Fars  ideoloqlarının  bu  sahədə 

apardıqları  iş  və  2)  bunun  Azərbaycan  və  Türkiyə 

ədəbiyyatına təsiri mühüm rol oynamışdı.   

Azərbaycan  Cümhuriyyətini  süquta  uğramasından 

sonra  (1920)  «azəri»  anlayışı  daha  geniş  istifadə  olunmağa 

başlamışdır  ki,  bunda  Sovet-Rus  və  İran-Fars  ideoloqlarının 

«əməyi»  danılmazdır.  İrançılığın  ideoloqlarından  Əhməd 

Kəsrəvi 1926-cı ildə «Azəri, yaxud Azərbaycanın qədim dili» 

əsərini yazdı. Həmin dövrdə Sovet-Rus alimləri də Ə.Kəsrəvi 

kimi, sübut etməyə çalışırdılar ki, Azərbaycan xalqının qədim 

dili  farsmənşəli  azəri  dilidir  [46

a

,  226-227].  «Azəriçilik» 



nəzəriyyəsinin  1920-ci  illərdə  -  Azərbaycan  Cümhuriyyətnin 

və  Qacarlar  dövlətinin  devrilməsindən  sonra  dövriyyəyə 

buraxılması Azərbaycan türk mütəfəkkiri Əmin Abidin  həmin 

dövrdə  qələmə  aldığı  bir  məqaləsində  də  açıq  şəkildə  qeyd 

olunmuşdur:  «…Bu  gün  «azəri»  kəlməsi  Azərbaycanda 

yaşayan bir fərdə elm olmuşsa da, bu kəlmə ancaq son on sənə 

içində  bu  mənada  kullanmağa  başlamışdır;  daha  əvvəllər  bir 

azərbaycanlıya azəri denildiyi görülməmişdir» [37, 21].  

Sovet-Rus və İran-Fars ideoloqlarının apardığı təbliğat 

nəticəsində  çox  keçmədi  ki,  Azərbaycanda  «azəri» 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

491 


anlayışından  geniş  istifadə  edilməyə  başlandı.  Məsələn, 

Azərbaycan  türk  mütəfəkkirlərindən  Səməd  Vurğun,  Rəsul 

Rza  və  başqaları  əsərlərində  «Azəri  yurdu»  [225

a

,  101], 



«Azəri  oğlu»  [224

b

,  127;  195



a

,  172],  «Azəri  xalqı»  [195

a



177],  «Azəri  dili»  [195



a

,  161]  anlayışlarına  müraciət 

etmişlərdir. 

Hətta, 


1960-cı 

illərdə 


AKP 

MK-nın 


rəhbərlərindən  Şıxəli  Qurbanov  Azərbaycan  türklərinin 

«azəri» milləti olmasını geniş şəkildə təbliğ etmişdir.  Bunun 

təsiri altında Fikrət Qoca «Azəriyəm» (1966), Məmməd Araz 

«Azəri  qızı»  (1968)  isə  şeirlərini  qələmə  almışdır  [138

a

,  16; 


25

a

,  218].  F.Qoca  yazırdı:  «Od  oğluyam,  alovlardan 



doğuldum,  Alovlana-alovlana,  İlk  bahardan  doğuldum,  Lalə 

kimi  yana-yana.  Onunçün  də  baxışımın,  Odlara  var  bənzəri. 

Azəriyəm,  azəri»  [138

a

,  16].  Həmin  dövrdə  «azəri»  milləti 



nəzəriyyəsinə  qarşı  çıxan  Xəlil  Rza  isə  şeirlərindən  birində 

bunu, qədim bir millətin başına açılan oyun kimi ifşa etmişdir: 

«Dəb  düşdü  bir  arada  «Azər»,  «Azəri»  sözü.  Şadlandırmaq 

istədi guya qəzetlər bizi… Mən çırpıram bu sözü maskalanmış 

üzlərə.  Mən  nifrət  bəsləyirəm  saxtakarın  dilində  odu  keçmiş 

sözlərə [195

c

, 84]. 


Sovet-Rus və İran-Fars ideoloqlarının «azəri» nəzəriy-

yəsi o qədər geniş ölçülü olmuşdur ki, 1920-1930-cu illərdən 

başlayaraq  Türkiyədə  də  Azərbaycan  türklərinə  münasibətdə 

bu anlayışdan geniş istifadə edilməyə başlandı. Doğrudur, ilk 

vaxtlarda  Türkiyədə  «azəri» sözü tək işlədilmir, əksər halda 

«azəri  türkü»,  «azəri  türkcəsi»  anlayışları  ilə  bir  yerdə 

çəkilirdi.  Məsələn,  Azərbaycan  milli  ideoloqu  Məhəmməd 

Əmin Rəsulzadənin Türkiyədə nəşr etdiyi jurnal «Azəri türk» 

adlanırdı.  Mühacirətdəki  milli  şairimiz  Almas  İldırım 

şeirlərində «Azəri türk» ifadəsini işlədirdi [116, 150].  



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

492 



492 

Ancaq sonralar Türkiyə mətbuatında və ədəbiyyatında 

bəzi  müəlliflər  Azərbaycan  türklərini  Azəri  türkündən  daha 

çox  «azəri»  adlandırır,  onu  türklükdən  fərqli  mənada 

verirdilər.  Bu  ayrı-seçkiliyə  qarşı  çıxan  tanınmış  türkoloq 

Əhməd Cəfəroğlu  yazırdı ki,  Azərbaycan və Türkiyə türkləri 

eyni  soyu  və  dili  paylaşdıqları  halda,  hər  iki  ölkədən  bəzi 

tədqiqatçıların türk mütəfəkkirlərini  «azəri»,  «türkiyəli» deyə 

iki  yerə  parçalamaları  yolverilməzdir:  «Bu  hər  bir  Azəri 

türkünü  nə  qədər  mütəəssir  eləyirsə,  eyni  dərəcədə  də  bir 

soydan olan, bir dili paylaşan iki qardaşın – Azəri və Anadolu 

türkünün  ortaq  ədəbiyyat,  dil  və  mədəniyyətini  parçalamağa 

rəvac  verir  və  təbii  ki,  məhz  bu  səbədən  də  hər  iki  tərəfdən 

olan  türkləri  əsla  məmnum  etməyəcəkdir.  Mirzə  Fətəli  əslən 

və nəslən bir türk olduğu halda onu Türkiyə mühitinə əcnəbi 

bir  müəllif  kimi  tanıtmaqdan  güdülən  məqsəd  nədir? 

Anlaşılması ən çətin olan məsələ də elə budur. Əgər məqsəd 

Azəri  türk  müəlliflərini  Anadolu  mühərrirlərinə,  Azəri 

türklərini  isə  Anadolu  türklərinə  əcnəbi  kimi  tanıtmaqdırsa, 

belə olan surətdə Füzuli və Nəsimi kimi böyük türk şairlərini 

də  sadəcə  «əcnəbi»  Azəri  mühitinə  daxil  edərək  onları 

ümumtürk  mədəniyyəti  sahəsindən  kənarda  saxlamaq 

lazımdır. Halbuki elə dünən Ulu Qazinin (Atatürkün) göstərişi 

ilə  Ankarada  toplanan  ilk  Türk  tarix  qurultayında  Türk 

birliyinin  ana  vətəni,  mənşəyi,  mədəniyyətinin  və 

ümumiyyətlə,  bütün  mövcudiyyətinin  qətiyyən  «ayrılıq  və 

qeyrilik»  güdülmədən  bir  küll  halında  araşdırılması  ilə  bağlı 

qərar verilmişdir» [63, 370]. 

Çox təəssüflər olsun ki, bü gün də Türkiyənin tanınmış 

siyasət,  incəsənət  və  elm  xadimləri  Azərbaycan  türklərinə 

yönəlik  «azəri»  anlayışından  istifadə  edirlər.  Bu  onu  göstərir 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

493 


ki,  həmişə  Türkiyə  və  Azərbaycan  türklərini  yalnız  dışardan 

deyil, içəridən də bir-birindən ayrımağa xidmət edən qüvvələr 

olmuşdur  və  bu  gün  də  var.  Türkülüyn  düşməni  olan  bu 

qüvvələr  heç  bir  zaman  türk  millətlərinin  birliyinə 

sevinməmiş,  daima  onlar  arasında  nifaq  salmağa  çalışmışlar. 

Biz  bunu  keçmiş  tarixdə  Teymurlar  və  Bəyazidlər,  Şah 

İsmayıllar  və  Sultan  Səlimlər,  Şah  Təhmasiblər  və  Sultan 

Süleymanlar  və  başqa  zamanlarda  çox  görmüşük.  Biz  bunun 

20-ci  əsrin  əvvəllərində  də,  Cümhuriyyət  dövründə  və 

Cümhuriyyətin  işğalından  sonrakı  dövrlərdə  də  şahidi 

olmuşuq.  Bu  gün  də  Türkiyə-Azərbaycan  birliyinin,  ilk 

növbədə  siyasi,  iqtisadi,  hərbi,  mədəniyyət  və  s.  sahələrdə 

birliyinin  baş  tutmaması  üçün  əlindən  gələni  edən  iç  və  dış 

qüvvələr  vardır.  Şübhəsiz,  o  dövrdə  türk  birliyinə  qarşı 

olanlara  Ə.Cəfəroğlular,  Ə.Ağaoğlular,  Ə.Hüseynzadələr, 

M.B.Məmmədzadələr,  M.Ə.Rəsulzadələr,  A.İldırımlar  və 

başqaları cavab verdiyi kimi, bu gün də bizlər vardır və sabah 

da başqaları olacaqdır. 

Maraqlıdır ki, əsrlər boyu və günümüzdə də yunanlar, 

farslar, ərəblər, gürcülər, ermənilər və başqa millətlər, onların 

tarixçiləri  bizləri  (Türkiyə,  Türküstan,  Azərbaycan,  Krım, 

Tatarıstan  və  b.  ölkələrdə  yaşayan  türkləri)  türk 

adlandırdıqları halda, eyni millətin genini daşıyanlardan biri – 

Azərbaycan  türkü  digərinə  –  Türkiyə  türkünə  vaxtilə 

«osmanlı»  dediyi  kimi,  indi  də  Türkiyə  türkü  Azərbaycan 

türkünə  «azəri»  deyir.  Doğrudanmı  21-ci  əsrdə  türkün  türkə 

«türk» deməsi bu qədər çətindir?! Təbii ki, yox. Sadəcə, bütün 

bunlar  türkün  şüuruna  yeridilən  assimilyasiya  siyasətidir. 

Türkü məhv etməyin ən asan yolu, türkü türklüyündən – türk 

kimliyindən,  türk  dilindən,  türk  mədəniyyətindən,  türk 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

494 



494 

mənəviyyatından  uzaqlaşdırmaqdır.  Bu  mənada,  həmin 

məsələ  ilə  bağlı  təkcə  Türkiyə  türklərini  suçlamaq  doğru 

olmazdı.  Belə  ki,  hətta  Güney  Azərbaycan  türkləri  bəzi 

hallarda Quzey Azərbaycan türklərini «şurəvi», quzeylilər isə 

güneyliləri  «iranlı»,  «tat»  adlandırırlar.  Halbuki  hər  ikisi 

türkdür, türklüyü təmsil edirlər. 

Şübhəsiz,  Azərbaycan  türklərinin  «tatar»,  «azəri», 

«tat»,  «şurəvi»,  «iranlı»  adlandırılması onların  təbii istəyi  ilə 

deyil,  Sovet-Rus  və  İran-Fars  rejimlərinin  apardıqları  siyasət 

nəticəsində meydana çıxmışdır. Sadəcə, istər içimizdə, istərsə 

də kənarda bir çoxlarını hazırda bu anlayışların necə meydana 

çıxmasından  daha  çox, ondan  necə  istifadə  etməsi  maraqlan-

dırır.  Fikrimizcə,  son  zamanlar  «azəri»  anlayışının  geniş 

mənada təbliğ olunması da bunun tərkib hissəsidir.  

Belə  anlaşılır  ki,  hələlik  «azərbaycanlı»  kimliyinə  və 

«Azərbaycan  dili»nə  toxunmamaqla  yanaşı,  buna  paralel 

olaraq  «azəri»  kimliynin  və  «azəri  dili»nin  formalaşdırılması 

prosesinə  başlanmışdır.  Xüsusilə,  bəzi  telekanalların  və 

kütləvi informasiya vasitələrinin (qəzetlərin, portalların və s.) 

bu məsələ də fəallıq göstərməsi «azəri» anlayışının təbliğinin 

sistemli  şəkildə  baş  verdiyini  göstərir.  Artıq  bəzi  alimlərin 

əsərləri  ilə  yanaşı,  dövlətin  rəsmi  nəşrlərində  «azəri» 

kimliyindən və dilindən bəhs olunması da buna bariz örnəkdir. 

Məsələn,  2011-ci  ildə  Azərbaycan  Respublikasının  Dövlət 

Statistika  Komitəsi  tərəfindən  iki  dildə  (Azərbaycan  türk  dili 

və ingilis dilində) nəşr olunan «Müstəqil Azərbaycan – 20 il» 

kitabında  dövlət    dili  həm  «azərbaycan»,  həm  də  «azəri» 

adlandırılmışdı [160, 99]. 

Bu  o  deməkdir  ki,  artıq  «azərbaycanlı»  kimliyi  və 

«Azərbaycan dili»nə paralel olan, ilk baxışda ona daha yaxın 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

495 


və inandırıcı olan «azərbaycanlı»-«azəri», «Azərbaycan dili»-

«azəri  dili»  yeni  bir  statusa  çevrilməyə  başlamışdır.  Bu 

mənada istisna etmirik ki, müəyyən bir dövrdən sonra «azəri» 

kimliyi və «azəri dili» istər parlament səviyyəsində, istərsə də 

dövlət  səviyyəsində  müəyyən  status  əldə  etsin.  Hətta,  yaxın 

gələcəkdə  «Azərbaycan  dili»  dərsliklərinin  «azəri  dili»nə 

çevrilməsinin də şahidləri ola bilərik.  

Bizcə, son zamanlarda bəzi ali məktəblərdə jurnallarda 

tələbələrin  milliyyəti  kimi  «azəri»  adından  istifadə  olunması 

da  məsələnin  ciddiliyindən  xəbər  verir.  Hər  halda  dünənə 

qədər  bəzi  istisnaları  nəzərə  almasaq  (nadir  hallarda  da  olsa, 

bəzi  tələbələr  etnik  kimliyini  ləzgi,  kürd  və  s.  göstərirdilər), 

tələbələrin  milliyyət  qrafasının  qarşısında  «azəri»  deyil, 

«azərbaycanlı» yazılırdı. Bu isə, SSRİ dövründən qalma ənənə 

kimi hamı tərəfindən «başa düşülürdü».  

Görünür,  «azəri»  kimliyi  və  «azəri  dili»  artıq  sovet 

dövründə formalaşmış Azərbaycan insanının deyil, yeni nəslin 

milli  mənlik  şüuruna  hesablanmış  bir  nəzəriyyədir.  Yəni 

«azərbaycanlı»  kimliyi  və  «Azərbaycan  dili»  SSRİ  dövründə 

yaşamış  insanların  şüurları  üçün  hesablandığı  kimi,  «azəri» 

kimliyi  və  «azəri  dili»  müstəqil  Azərbaycanın  vətəndaşlarına 

yönəlmişdir. Şübhəsiz, «azəri» anlayışının əsaslandırılmasının 

növbəti  mərhələlərində  tarixə,  etnoqrafiyaya,  dilçiliyə  və 

başqa sahələrə də «səyahət» ediləcəkdir və edilir də. 

Doğrudur,  biz  də  hesab  edirik  ki,  milli  mənlik 

şüurunun  qorunub  yaşaması  üçün  vətəndaşlığı,  yurddaşlığı 

bildirən  «azərbaycanlı»  kimliyində  və  «Azərbaycan  dili»ndə 

müəyyən  korrektələr  edilməlidir.  Amma  bu  korrektələr 

türklüklə  uzlaşmayan  «azəri»  kimliyi  və  «azəri  dili»  adı 

altında  deyil,  türk  kimliyi  və  türk  adı  altında  baş  verməli,  



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

496 



496 

xüsusilə milli dilin adına münasibətdə Azərbaycan türklərinin 

mühüm  mövqeyi  nəzərə  alınmalıdır.  Fikrimizcə,  yalnız  bu 

halda  türkçülükdən  yaranmış  azərbaycançılıq  öz  varisliyini 

ləyaqətlə  davam  etdirə  bilər.  Əks  halda  sələfinin  başlıca 

ideyalarını yaşada bilməyən xələf üçün yalnız bir neçə formal, 

hüquqi məsələlər baxımından varislikdən çıxış etməsi, üstəlik 

türk  kimliyi  və  türk  dili  əvəzinə  «azəri»  kimliyi  və  «azəri 

dili»nə meyil etməsi milli ideologiyanın həllinə deyil, daha da 

mürəkkəbləşməsinə səbəb olacaqdır.  

Xüsusilə, 

əgər 


biz 

bu 


gün 

türkçülüklə 

azərbaycançılığın  bütövlüyündən,  vəhdətindən  bəhs  ediriksə, 

o  zaman  varislik  və  obyektivlik  prinsipləri  pozulmamalıdır. 

Əgər  biz  dövlətçiliyin  qorunmasının  vacibliyindən  bəhs 

edirksə,  bu  halda  da  başa    düşməliyik  ki,  həmin  məsələdə 

türkçülüyün  rolu  azərbaycançılıqdan  heç  də  az  deyildir.  Bu 

mənada,başqa  bir  milli  aydınınmz  Yadigar  Türkel  doğru 

qeyd  edir  ki,  «Azərbaycanın  əsasında  türkçülük  ideyası 

dayanan  milli  dövlətçilikdən  başqa  yolu  yoxdur»  [216,  123]. 

Yəni Azərbaycan ilk növbədə bir türk dövlətidir. Ancaq onun 

bir türk dövləti olmaqla yanaşı, Azərbaycan dövləti olması və 

bütün  azsaylı  etnosların  (talış,  kürd,  ləzgi  və  b.)  və  milli 

azlıqların (rus, ukraynalı, gürcü və b.) da dövlətinə çevrilməsi 

mümkündür  və  bu  gün  də  belədir.  Bu  mənada,  Y.Türkelin  o 

fikiri ilə də razılaşırıq ki, Azərbaycan xalqının irandilli, alban-

dilli  və  türkdilli  etnoslardan  formalaşması  mülahizəsi  də 

uydurmadan  başqa  bir  şey  deyildir  [216,  116].  Başqa  sözlə, 

Azərbaycan  xalqının  tərkibində  bir  çox  etnosların  olmasını 

təsdiqləməklə yanaşı, onun əsasında türklərin daynaması inkar 

olunmaz faktdır.  

1   ...   45   46   47   48   49   50   51   52   ...   58




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə