İntellektual-Elektron Kitabxananın təqdimatında



Yüklə 3,32 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə50/58
tarix06.05.2017
ölçüsü3,32 Mb.
1   ...   46   47   48   49   50   51   52   53   ...   58

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

497 


O da bir faktdır ki, türkçülük kimi azərbaycançılıq da 

ilk növbədə, Azərbaycan türklərinin ideyası kimi yaranmışdır. 

Çünki  türkçülüyü  də,  onun  Azərbaycanda  yerli  forması  olan 

Azərbaycan  türkçülüyünü  yaradan  və  yaşadan  məhz  türk 

ideoloqları 

– 

M.Ə.Rəsulzadə, 



N.Yusifbəyli, 

M.B.Məmmədzadə olmuşdur. Bir sözlə, azərbaycançılıq milli 

ideya  kimi  türk  ideoloqları  tərəfindən  türkçülük  əsasında 

yaradılmışdır.  Bu  mənada  tarixçi  alim  Həsən  Həsənovun  o 

fikiri  ilə  razılaşırıq  ki,  azərbaycançılıq  türk  milli  düşüncəsi 

əsasında  qurulmuş  milli  ideologiyadır  (ideyadır):  «Biz 

türkəsilli  Azərbaycan  xalqıyıq,  dilimiz  türkəsilli  dildir, 

dinimiz  islam,  siyasi  durumumuz  müstəqil  dövlətçilikdir. 

Azərbaycançılıq  türkçülüyə  əsaslanmaqla  həm  dövlətimizin, 

həm  də  millətimizin  ideologiyasıdır,  bunlar  arasında  heç  bir 

ziddiyyət  yoxdur.  Niyə?  Ona  görə  ki,  bizim  xalqımızın 

ideologiyası  ilə  dövlətimizin  ideologiyası  arasında  heç  bir 

ziddiyyət  yoxdur  və  ola  da  bilməz.  Azərbaycançılıq 

türkçülükdən,  türkçülük  isə  Azərbaycan  xalqının  və  onun 

dövlətçilik  marağından  ayrı  bir  müstəqil  ideologiya  deyil» 

[99, 151]. 

Bütün bunların yekunu olaraq hesab edirik ki, hazırda 

azərbaycançılıq  türklərlə  yanaşı,  digər  azsaydlı  etnosları  və 

milli  azlıqları  birləşdirdiyi  üçün  milli  ideya  kimi  qəbul  edilə 

bilər. Çünki bu zaman sayca çoxluq və azlıq təşkil etməsindən 

asılı olmayaraq Azərbaycanda yaşayan bütün etnosların, milli 

azlıqların ortaq dəyərlərindən çıxış edilir. Ona görə də siyasi, 

iqtisadi,  dini,  fəlsəfi,  etik  və  s.  baxışlarından  asılı  olmayaraq 

bütün  azərbaycanlılar  azərbaycançılığı  qəbul  edə  bilərlər. 

Yadigar  Türkelin  sözləri  ilə  desək:  «Azərbaycançılıqda 

millətin  yaşam  tərzi,  əxlaqi,  dini  və  başqa  maddi-mənəvi 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

498 



498 

dəyərləri,  millət  sevgisi,  yurda  (vətənə),  millətə  yiyəlik 

duyğusu,  dünya  millətləri  içində  şərəflə  var  olmaq, 

Azərbaycan  Respublikasını  qorumaq,  gəlişdirmək,  «Bütöv 

Azərbaycan»a çevrib sonsuzadək yaşatmaq ruhu vardır» [215, 

21-22].  Başqa  sözlə,  azərbaycançılıq  ona  görə  milli  ideyadır 

ki,  onun  hədəfində  Azərbaycan  dövlətinin  suverenliyi, 

ərazisinin  bütövlüyü,  vahid  Azərbaycan  milləti  (siyasi 

mənada) və s. məsələlər dayanır. Burada önəmli olan azərbay-

canlıların  Azərbaycan  dövlətçiliyi,  ümumi  vətən  əsasında 

birləşməsi  və  onu  qorumasıdır.  Əslində  çağdaş  dövrdə 

azərbaycançılıq  bu  məqsədlə  də  irəli  sürülmüşdür.  Deməli, 

azərbaycançılıq Azərbaycan daxilində bir milli ideyadır. 

Bəs  Azərbaycandan  kənarda  da,  azərbaycançılığı  bir 

milli  ideya  kimi  qəbul  etmək  olarmı?  Zənnimizcə,  buna 

birmənalı  cavab  vermək  çətindir.  Çünki  azərbaycançılığın 

dünya azərbaycanlılarını özündə birləşdirməsi ilə bağlı fikirlər 

səslənsə  də,  ancaq  həqiqət  ondan  ibarətdir  ki,  İranda  eyni 

soykökü  və  dini  inancı  deyil,  hətta  eyni  tarixi-siyasi-coğrafi 

Azərbaycan adını paylaşdığımız azərbaycanlıları, Azərbaycan 

türklərini  müdafiə  etmək  mümkün  olmur.  İran  adlanan  fars-

molla  rejimində  azərbaycanlıların  öz  ana  dillərində  təhsil 

almaları məsələsində faktiki olaraq əl-qolu bağlı qalır, onlara 

heç bir mənada yardım edə bilmirik.  

Bu  zaman  belə  anlaşılır  ki,  əslində  azərbaycançılıq 

daha çox dövlət daxilində milli ideya kimi öz təsdiqini tapır. 

Vətəndən  kənarda  isə  azərbaycançılıq  yalnız  türkçülüyə 

söykəndikdə müəyyən bir məna kəsb edir. Hətta, deyərdim ki, 

Azərbaycandan 

kənarda 


azərbaycanlıların 

birliyi 


– 

azərbaycançılıq  deyil,  türk  dünyasının  birliyi  –  türkçülük 

cəlbedici  görünür.  Bu  zaman  azərbaycançılıq  deyil, 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

499 


Azərbaycan  türklərinin  milli  ideyası  kimi  türkçülük  Güney 

Azərbaycandakı  türkləri  müdafiə  edə  bilər.  Bu  mənada 

türkçülük hətta, bütün Azərbaycan türkləri üçün milli ideyaya 

çevrilir.  Çünki  bu  halda  müxtəlif  məkanlarda,  ayrı-ayrı 

dövlətlərin  tərkibində  yaşayan  türklər  müxtəlif  dini,  etik, 

siyasi,  iqisadi  baxışlara  malik  olmaqla  yanaşı,  türkçülüyü 

bütün  bunların  ümumiləşdirilməsini,  birləşdirilməsini,  ortaq 

tarixin,  ədəbiyyatın, dilin  yaranmasını nəinki istisna etmirlər, 

hətta  bu  istiqamətdə  əməli  işlər  belə  görürlər.  Deməli, 

Azərbaycanda  və  Türkiyədə  milli  ideya  olan  türkçülük 

ümumtürk  mənafeyini  –  yəni  türk  millətinin  dilini, 

mədəniyyətini,  tarixini,  ədəbiyyatını  qorumaq  və  yaşatmaq 

məsələsində  milli  ideologiyaya  çevrilir.  Çünki  filologiya 

elmləri  doktoru  Aybəniz  Əliyevanın  təbrincə  desək, 

«türkçülük  -  türk  millətçiliyi,  türk  millətinin  ideologiyası 

deməkdir və millət, dil, din, əxlaq, etika, estetika baxımından 

ortaq  olan  fərdlərin  bütünü  olduğu  üçün  türk  milləti  anlayışı 

dünyanın harasında yaşamasından asılı olmayaraq, əsir və hürr 

olan bütün dünya türklərini özündə birləşdirir» [80

a

, 76]. 



Türkçülüyə  də  azərbaycançılıq  kimi  həm  milli  ideya, 

həm  də  milli  ideologiya  kimi  yanaşmaq  mümkündür. 

Azərbaycançılıqdan  fərqli  olaraq  türkçülük  ölkə  daxilində 

milli  ideya  kimi  təqdim  olunur.  Çünki  burada  bir  millətin 

maraqlarının  irəli  çəkilməsi  müddəası  irəli  sürülür.  Bu 

mənada, azsaylı etnik qruplar türkçülüyə bir o qədər də «isti» 

yanaşmırlar.  Bu  yanaşmanın  nə  qədər  doğru  və  yanlış 

olmasından  asılı  olmayaraq  türkçülüyə  münasibətdə  fərqli 

baxışlar  daha  çoxdur.  Bunun  nəticəsidir  ki,  Türkiyədə  və 

Azərbaycanda türklər sayca çoxluğu təşkil edən millət olsalar 

da,  bu  gün  həmin  ölkələrdə  dövlət  ideologiyası  baxımından 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

500 



500 

türkçülük  aparıcı  ideyaya  çevrilə  bilmir.  Üstəlik,  türkçülük 

tərəfdarları  türkçülük  ideyasının  bu  gün  Türkiyədə  və 

Azərbaycanda  hakim  ideya  olmasından  çox,  həmin  ideyanın 

bu  və  ya  digər  formada  qorunması  və  yaşadılması  uğrunda 

mücadilə  aparırlar.  Çünki  Türkiyədə  və  Azərbaycanda 

türkçülük daha çox şovinizm mənada millətçilik kimi qələmə 

verilir  və  bunun  fonunda  türkiyəçilik,  azərbaycançılıq, 

yurddaşlıq,  vətəndaşlıq,  dövlətçilik  önə  çəkilir.  Deməli,  bu 

gün  istər  Türkiyədə,  istərsə  də  Azərbaycanda  türkçülüyə 

məhdud, hətta millətçi ideya kimi baxanlar vardır. 

Digər  tərəfdən,  türk  millətinin  özü  də  ancaq  bir 

dövlətin  tərkibində  yaşamır.  Belə  ki,  türklərin  yaşadığı 

coğrafiya böyük olduğu üçün, onların bir yox, bir neçə dövləti 

(Azərbaycan,  Türkiyə,  Türkmənistan,  Qırğızıstan  və  b.) 

mövcuddur.  Hətta,  türklərin  bir  qismi  Çin,  İran  kimi  bəzi 

dövlətlərdə  hüquqsuz  və  haqsız  bir  şəraitdə  yaşayırlar.  Bu 

zaman  məlum  olur  ki,  türkçülük  iki  halda:  1)  hər  hansı  türk 

dövlətində  türklər  monomillət  olmadıqları;  2)  müxtəlif 

məkanlarda,  müxtəlif  dövlətlərin  tərkiblərində  yaşadıqları 

üçün özünü konkret bir ideya kimi doğrultmur.  

Deməli,  türkçülüyün  ideyadan  ideologiyaya  çevrilə 

bilməsini  əngəlləyən  əsas  faktorlardan  biri,  bu  ideyanın  türk 

olmayan  etnik  qrupların  mənafeləri  ilə  «ziddiyyət»  təşkil 

etməsidir.  Əslində  «ziddiyyət»  deyilən  şey  Azərbaycan  və 

Türkiyə türklərinin hər hansı üstünlüyü və sair ilə deyil, daha 

çox  milli  kimliyini  və  milli  dilini  türk  olaraq  göstərməsidir. 

Maraqlıdır ki, azsaylı etnik qruplar (kürdlər, lazlar, çərkəzlər, 

talışlar,  ləzgilər  və  b.)  bu  cür  etdikdə  o,  «ziddiyyət»  deyil, 

onların təbii haqqı kimi qələmə verilir. Ancaq Azərbaycan və 

Türkiyə türkləri eyni prizmadan çıxış etdikdə millətçilik kimi 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

501 


yozulur. Bununla da iddia olunur ki, türkçülük yalnız türklərin 

maraqlarını  müdafiə  edən  ideyadır.  Ancaq  bu  doğurdanmı 

belədir? Bizə elə gəlir ki, burada problem yalnız türkçülüyün 

digər  etnosların  maraqları  ilə  uzlaşıb-uzlaşmaması  ilə  deyil, 

həm  də  qeyri-türk  etnosların  özlərinin  buna  hansı  münasibət 

bəsləməsi ilə bağlıdır.  

Bunun üçün 20-ci əsrdə Türkiyə və Azərbaycanda baş 

verən  siyasi-ideoloji  proseslərə  nəzər  salmaq  yetərlidir. 

Məsələn,  1920-1930-cu  illərdə  türkçülüyün  yalnız  Türkiyə 

türklərinin  deyil,  bütün  türk  xalqları  açısından  daha  geniş 

anlam  kəsb  etdiyi  bəyan  edilərək,  onun  əvəzində  konkret 

Türkiyədə  yaşayan  türk  və  qeyri-türk  vətəndaşların  birliyini 

hədəfləyən  xalqçılıq,  millətçilik,  inqilabçılıq,  dünyəvilik, 

respublikaçılıq  və  dövlətçilik  irəli  sürülmüşdür  [216

a

,  141]. 



Burada  məqsəd  türk  olmayan  azsaylı  etnik  qrupların 

mənafeyini  nəzərə  almaq  idi.  Halbuki  Türkiyə  Cümhuriyyət 

qurulana (1923) qədər Z.Gökalpın müdafiə etdiyi türkləşmək, 

müasirləşmək  və  islamlaşmaq  «düsturu»  Türkiyə  türklərinin 

əsas  ideologiyası  idi.  Özü  də  bu  ideologiyanın  arasında 

türkçülük ideyası aparıcı rola malik idi.  

Bununla 

belə, 


Türkiyə 

Cümhuriyyətinin 

qurulmasından sonra türkçülük ideyası müəyyən mənada arxa 

plana  keçirilməyə  başladı  və  onun  yerini  müəyyən  mənada 

türkiyəçilik,  xalqçılıq,  ya  da  dövlətçilik  ideyaları  tutmağa 

başladı. Bununla da, türkçülükdən imtina olunmasa da, ancaq 

onun  Türkiyədə  əsas  ideya  kimi  rolu  bir  qədər 

məhdudlaşdırıldı. Belə ki, bir tərəfdən türk dili rəsmi dil elan 

olunub,  vahid  türk  millətinin  olması  barədə  müədəalar  Ana 

Yasada  öz  əksini  tapsa  da,  digər  tərəfdən  vahid  Türk  milləti 

dedikdə etnik deyil, siyasi millət nəzərdə tutulurdu. Bu siyasi 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

502 



502 

millətə  isə  türk,  kürd,  laz  və  bütün  etnoslar  daxil  edilirdi. 

Bununla  da  Türkiyə  daxilində  bir  neçə  ideya  (dövlətçilik, 

xalqçılıq,  müasirləşmək  və  s.)  ilə  birlikdə  mövcud  olan 

türkçülüyün, yalnız ölkə xaricində qalan türklərin mənafeyini 

müdafiə  etməsi  baxımından  milli  ideologiya  ola  bilməsi 

vurğulanırdı.  Hətta,  əvvəllər  türkçülük,  islamlaşmaq  və 

müasirləşmək  uğrunda  mübarizə  aparan  Z.Gökalp  özü  də 

yazırdı  ki,  Türkiyə  üçün  hazırda  türkçülük  deyil,  real  olaraq 

türkiyəçilik  vacibdir.  Onun  fikrincə,  türkçülük-oğuzçuluq  və 

turançılıq  isə  bütün  türklərin  gələcək  idealıdır.  Bu  mənada 

Atatürkün  də  əsas  siyasəti  türkçülük  deyil,  heç  bir  milli  və 

dini ayrı-seçkilik qoyulmadan vahid türk millətinin yaranması, 

yəni  türkiyəçilik-dövlətçilik  üzərində  qurulmuşdur.  Ancaq 

Z.Gökalpın  bu  yöndəki  ideyaları,  Atatürkün  siyasi  islahatları 

xeyli dərəcədə uğurlu olsa da, milli məsələnin həllində yetərli 

olmadı.  

Hər  halda,  bunu,  Türkiyənin  bugünkü  siyasi-ideoloji 

mənzərəsi də bizə deməyə əsas verir. Belə ki, Türkiyədə yeni-

dən milli məsələ müzakirə obyektinə çevrilmişdir. Son zaman-

lar  Türkiyədə  baş  verən  proseslər  göstərir  ki,  Türkiyə  türk 

milləti yenidən seçim qarşısındadır [248

a

, 358]. Hətta, hazırda 



Ana  Yasada  dəyişiklik  edilərək  Türkiyə  dövlətində  «türk 

milləti» anlayışının yurddaşlıq-vətəndaşlıq (Türk vətəndaşlığı, 

Türkiyə vətəndaşlığı və s.) anlayışı ilə əvəz olunması ilə bağlı 

fikirlər səslənməkdədir. Ümumiyyətlə, 1995-ci il Azərbaycan 

Konstitusiyasında  olduğu  kimi,  Türkiyənin  yeni  Ana 

Yasasında  da  «Türk»  anlayışının  (türk  milləti,  türk  dili,  türk 

dövləti  və  s.  anlamlarda)  çıxardılmasını  təklif  edən  siyasi-

ideoloji dairələr vardır.  



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

503 


«Türk»  anlayışının  aradan  qaldırılması  fikrini  irəli 

sürənlər  hesab  edirlər  ki,  bununla  da  Türkiyədə  etnik 

mənşəyindən  asılı  olmayaraq  bütün  vətəndaşlar  arasında 

bərabərlik  bərqərar  olacaqdır.  Buradan  belə  nəticə  çıxır  ki, 

indiyə qədər Türkiyə dövlətində türklər istisna olmaqla digər 

etnik  azlıqlara  -  kürdlər,  lazlar,  ermənilər  və  başqalarına, 

xüsusilə  də  kürdlərə  qarşı  münasibətdə  ədalətsizlik  olmuş, 

onların  hüquq  və  azadlıqları  boğulmuşdur.  Özəlliklə, 

Türkiyənin bir Türk dövləti, onun vətəndaşlarının Türk milləti 

adlanması ilə kürdlərə qarşı haqsızlıq edilmişdir. Ona görə də, 

Türkiyədə türk dövləti, türk milləti, hətta yeri gələndə Türkiyə 

Cümhuriyyəti  adından  (məsələn,  Türkiyə  Cümhuriyyəti 

Sağlık Bakanlığı deyil, sadəcə Sağlık Bakanlığı adlandırılsın) 

belə istifadə edilməməlidir. Deməli, Türkiyədə dövlətin adına 

birmənalı  münasibət  bəsləməyən,  bu  mənada  yenidən 

Türkiyəni keçmiş Osmanlı imperiyasına oxşar bir dövlət kimi 

görmək  istəyənlər  vardır.  Bu  mənada,  nəinki  türk  anlayışı, 

eyni  zamanda  dövlətin  adı  olan  «Türkiyə  Cümhuriyyəti» 

məfhumu  belə  bəzi  dairələr  tərəfindən  qəbul  edilməz  hala 

gəlmişdir.  

Bu onun göstəricisidir ki, Türkiyə bir vaxtlar Azərbay-

canda  olduğu  kimi,  türk  kimliyinin  dövlətçilik,  vətənçilik, 

insaniyyət  ideyaları  fonunda aradan qaldırılması  təhlükəsi  ilə 

üz-üzə qalmışdır. Artıq istisna deyil ki,  Türkiyənin  yeni  Ana 

Yasasında  türk  anlayışı  ilə  bağlı  nə  varsa,  hamısı  aradan 

qaldırıla  bilər.  Hətta,  bunlardan  birinin  Türk  dili  ilə  bağlı 

olması da mümkündür. Ola bilsin ki, 1995-ci ildə Azərbaycan 

Respublikası  referendum  yolu  ilə  Türk  dilindən  imtina  edib 

«Azərbaycan  dili»nə  üz  tutduğu  kimi,  Türkiyədə  də  buna 

oxşar  «yeni  dil»  və  «yeni  dil»ə  uyğun  «yeni  vətəndaş» 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

504 



504 

yaransın.  Çünki  Türkiyənin  də  tarixi  təcrübəsində  belə  bir 

nümunə  vardır  (məsələn,  «osmanlı  dili»  və  «osmanlı»). 

Halbuki  Türkiyə  Cümhuriyyəti  qurulmamışdan  öncə,  neçə 

əsrlər  türklər  öz  dövlətlərini  Osmanlı  dövləti,  dillərini  və 

kimliklərini  osmanlı  adlandırdıqları  halda,  Avropa  millətləri 

onları Türkiyə və türk olaraq tanımışdır. 

Maraqlıdır,  necə  olmuşdur  ki,  Fransada  bütün  etnik 

qruplar 

fransız 


kimliyi 

altında 


fransızlaşdırıldıqları, 

Almaniyada 

almanlaşdırıldıqları, 

İtaliyada 

italiyanlaşdırıldıqları  halda,  türklər  ən  azı  min  ildən  çoxdur 

Türkiyədə  və  Azərbaycanda  böyük  çoxluğu  təşkil  etmələrinə 

baxmayaraq,  azsaylı  etnik  qrupları  türkləşdirə  bilməmişdir? 

Üstəlik, öz milli kimliyindən, milli dövlətindən, milli dilindən 

və  başqa  milli  özünəməxsusluqlardan  imtina  etmək  təhlükəsi 

ilə  üzbəüz  qalmışdır?  Şübhəsiz,  bu  sualların  çoxsaylı 

cavablarından  ən  əsası,  birincisi  türk  millətinin  həmişə  digər 

etnik qruplara, xüsusilə onunla eyni dini kimliyi paylaşanlara 

mədəniyyət,  dil,  adət-ənənə  və  başqa  milli  məsələlərdə 

xoşgörüdən  çıxış  etmələridir.  Yəni  türklər  tarixən  etnik 

mənşəcə ona yad olan etnik qrupları heç zaman assimilyasiya 

etməmişlər.  Buna  bariz  nümunə  kimi  Türkiyə  və 

Azərbaycanda  yaşayan  azsaylı  etnik  qrupları  göstərə  bilərik. 

Bu  günün  özündə  də  həmin  etnik  qruplar  (kürdlər,  ləzgilər, 

ermənilər,  lazlar,  talışlar  və  b.)  həm  milli  kimliyini,  həm  də 

dini inanclarını qoruyub saxlamışlar. Bununla da etnik azlıqlar 

nəinki  Türkiyə  və  Azərbaycanda  assimilyasiya  olunmuş, 

əksinə  heç  bir  ayrı-seçkilik  qoyulmadığı  üçün  həmin  Türk 

dövlətlərində yüksək vəzifələr tutmuşlar. 

Ancaq etnik azlıqlardan ermənilər və kürdlər türklərin 

bu  xoşgörü,  heç  bir  irqi  ayrı-seçkiliyin  qoyulmaması 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

505 


siyasətindən  nəticə  çıxarmaq  əvəzinə  tarixdə  bir  neçə  dəfə 

«müstəqil  Ermənistan»,  «müstəqil  Kürdüstan»  dövlətləri 

yaratmağa  cəhd  göstərmişlər.  Xüsusilə,  ermənilərin  milli 

kimliklə  yanaşı,  dini  kimliyi  də  irəli  sürməsi,  20-ci  əsrin 

əvvəllərində  tarixi  Türk  torpaqlarında  «Ermənistan  dövləti» 

yaratması ilə nəticələnmişdir. Halbuki ermənilər Rusiyanın və 

başqa böyük xristian inanclı dövlətlərin  dəstəyi  ilə  «müstəqil 

dövlət»  yaradana  qədər  Osmanlı  imperiyasında  müxtəlif 

yüksək vəzifələr tuturdular. Türklər isə bu məsələyə milli  və 

dini kimlik deyil, dövlətçilik, yəni bilik və bacarıqlı insanların 

layiq  olduğu  vəzifəni  tutması  baxımından  yanaşdıqları  üçün, 

buna  heç  bir  etiraz  etməmişlər.  Hətta,  türk  imperiyası 

olmasına baxmayaraq, Osmanlıda bir çox hallarda haqsızlıqla 

üzləşənlər türklər özləri olmuşlar.  

Bütün  bunlar  o  deməkdir  ki,  XX  əsrin  əvvəllərində 

bəzi  etnik  qrupların,  xüsusilə  də  ermənilərin  və  kürdlərin 

fəallaşaraq  müstəqil  dövlət  yaratmaları  fikrinə  düşmələri, 

onların Osmanlıda milli və yaxud da dini kimliklərindəki hər 

hansı  ayrı-seçkiliklə deyil,  Türk ruhunu qəbul  etməyən xarici 

qüvvələrin  də  təhriki  ilə  əsrlərboyu  barış  içində  yaşadıqları 

türklərə  xəyanət  etmələri  ilə  bağlı  olmuşdur.  Bu  xəyanətin 

nəticəsi  olaraq  da  ermənilər  XX  əsrin  əvvəllərində 

himayədarlarının  birbaşa  yardımı  ilə  «müstəqil  dövlət»lərini 

yarada  bildikləri  halda,  kürdlər  buna  nail  ola  bilməmişlər. 

Deməli,  XXI  əsrin  əvvəllərində  növbəti  hədəf  Türk  torpaq-

larının  hesabına  «müstəqil  Kürdüstan»ın  yaradılmasıdır.  Bəs, 

sonra? 

Bu  baxımdan  türklərin  milli  mənlik  şüurunun 



zədələnməsi  (türk  dilinin  sıxışdırılması,  türk  kimliyinin 

dolaşdırılması, türk tarixinin saxtalaşdırılması və s.), əvəzində 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

506 



506 

etnik  qrupların  «milli  şüurunun  oyadılması»  ssenarisini  Qərb 

və Avropanın antitürk ruhlu qüvvələri Türkiyədə uyğulamağa 

sonralar da davam etmişlər və edirlər də. Bunu nümunə kimi, 

Türkiyə alimi prof. Oktay Sinanoğlunun mülahizələrinə diqqət 

yetirmək maraqlı olardı.  Sinanoğlu qeyd edir ki, ötən əsrlərdə 

çar  Rusiyası  və  Sovet  Rusiyası  Orta  Asiya  (Azərbaycan  da 

buraya 


aiddir) 

türk 


dövlətlərində 

möhtəşəm 

türk 

mədəniyyətini, türk tarixini, türk dilini bir sözlə, türk ruhunu 



necə sıxışdırıb çıxartmaq siyasəti yürütmüşdürsə, eyni siyasəti 

ABŞ  və  Avropanın  aparıcı  ölkələri  Türkiyədə  həyata 

keçirməyə çalışmışdır: «Türk və İslam düşməni olan, hələ də 

xaçlı  səfəri  mentalitetini  davam  etdirən  təəssübkeş  qərblilər 

türklərin bu böyük töhfələrini əvvəlcə İslam dünyasında, sonra 

Qərbdə  və  nəhayət  Türkiyə  içində  unutdurmaq  və  inkar 

etdirməklə  işə  başladılar.  Sonra  növbə  (düz  40  il  əvvəl) 

tarixin,  mədəniyyətin,  milli  hiss  və  bütövlüyün  və  adət-

ənənənin yaşaması üçün əsas fundament olan türk dilinin yox 

edilməsinə  gəlib  çatdı.  Kağız  üzərində  rəsmi  dili  Türk  dili 

olan Türkiyənin təhsil dili tamamilə ingiliscə olmağa başladı» 

[117,  178].  Sinanoğluya  görə,  öz  möhtəşəm  tarixini  və 

möhtəşəmliyini  dərk  edərək  onu  yenidən  əzəmətinə  qovuş-

durmayacağı təqdirdə türk dili əcnəbi dillər arasında məhv ola 

bilər: «Bu, türk dilinə, türk tarixinə, türk hegemoniyasına, türk 

dünyasına,  müsəlman  ölkələr  öndərliyinə,  türkün  dünya 

üzərindəki  heysiyyətinə  «bye-bye»  deməkdir.  Bəylər! 

Havaydan  (söhbət  hazırda  ABŞ-ın  ştatlarından  biri  olan 

Havay  adalarından  gedir.  Vaxtilə  Havayın  yerli  hökmdarları 

bu  adaları  müəyyən  pul  miqdarında  amerikalı  missionerlərə 

satıblar-F.Ə.)  ibrət  alaq.  Türk  dilini,  dolayısı  ilə  türkün 

1   ...   46   47   48   49   50   51   52   53   ...   58




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə