İntellektual-Elektron Kitabxananın təqdimatında



Yüklə 3,32 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə52/58
tarix06.05.2017
ölçüsü3,32 Mb.
1   ...   48   49   50   51   52   53   54   55   ...   58

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

517 


adlandırmaq  çətin  olduğu  kimi,  bu  eynən  bugünkü 

Azərbaycan  türklərinə  də  aiddir.  Onun  fikrincə,  Azərbaycan 

türklərində  hakim  millət  təfəkkürünün  ümumi  səciyyə  kəsb 

etməməsidir:  «Biz  millət  etibarilə  bəşəriliyə  meyil  etmişik» 

[32, 148-150].  

Ancaq  türklər,  o  cümlədən  Azərbaycan  türkləri 

qurucusu  olduqları  dövlətlərdə  «hakim  millət»  sifətindən 

imtina  edib  xoşgörüdən,  tolerantlıqdan,  bir  sözlə  bəşəri 

dəyərlərdən  çıxış  etsələr  belə,  bu  milli  ideya  ətrafında 

birləşmək məsələsində yetərli olmur. Fikrimizcə, Azərbaycan 

türkləri və azsaylı etnik qruplar (talışlar, ləzgilər və b.)  vahid 

azərbaycanlı  Milləti  (siyasi  anlamda),  vahid  Vətən,  vahid 

Dövlət 

ətrafında 



kor-koranə 

deyil, 


şüurlu 

şəkildə 


birləşməlidirlər.  Yəni  azərbaycançılıq  ideologiyası  ətrafında 

birləşmə birtərəfli deyil, çoxtərəfli olmalı, bunda azərbaycanlı 

siyasi  kimliyini,  vətəndaşlıq-yurddaşlıq  adını  daşıyan  bütün 

azərbaycanlılar maraqlı olmalıdırlar. 



 

4.2.3. Mili dil məsələsi: Türk dili və Azərbaycan dili 

 

Fikrimizcə,  hazırda  Azərbaycan  milli  ideologyası 



problemi  ilə  bağlı  mübahisəli  məsələlərdən  biri  də  milli 

kimlik və milli dilin adı ilə bağlıdır. Çünki milli ideologiyanın 

hər  hansı  bir  adla  («türkçülük»,  «azərbaycançılıq», 

«islamçılıq»  və  s.)  adlandırılması  müəyyən  əhəmiyyət  kəsb 

etsə də, bununla yanaşı iki vacib faktor: 1) millətin adı; və 2)  

dilin adı məsələsi də var. Əslində millət və dilin adı ilə bağlı 

məsələlərə  aydınlıq  gətirildikdən  sonra,  bütün  hallarda  milli 

ideologiya,  hətta  müəyyən  kənara  çıxmalar  olsa  da, 

bütövlükdə bu amillər əsasında təşəkkül tapacaqdır.  


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

518 



518 

Özəlliklə, 1990-cı illərdə milli dillin və milli kimliyin 

müəyyənləşməsi  kimi  önəmli  məsələlərdə  ziddiyyətlərin 

meydana  çıxması  yalnız  kimin  haqlı  kimin  isə  haqsız  olması 

ilə  bağlı  olmamışdır.  Bu,  ilk  növbədə  iki  illik  Azərbaycan 

milli  ideyası  ilə  (Azərbaycan  Cümhuriyyəti)  70  illik  «Sovet 

Azərbaycanı»  (Azərbaycan  SSR)  arasında  ideya  savaşının 

müstəqillik  dövründə  davamı  idi.  Azərbaycan  milli  ideyasını 

müdafiə  edənlər  haqlı  olaraq  hesab  edirdilər  ki,  Azərbaycan 

Cümhuriyyətinin  varisi  kimi  çıxış  edən  Azərbaycan 

Respublikası  sələfinin  üçrəngli  bayrağını,  dövlət  himnini, 

dövlət  gerbini  və  başqa  mühüm  atributlarını  sorğu-sualsız 

qəbul etdiyi kimi, milli dil və milli kimlik məsələsində də eyni 

mövqeyi  ifadə  etməlidir.  Yəni  milli  dilin  adı  ilə  bağlı  hər 

hansı  referendumun  keçirilməsi  nəinki  doğru  deyil,  eyni 

zamanda  bu  imperiyanın  göstərişi    ilə  dəyişdirilmiş  bir 

millətin yenidən doğma dilinə dönmək istəyinə qarşı yenidən 

«sovet ideologiyasından» çıxış etməkdir.  

Ancaq  70  illik  «Sovet  Azərbaycanı»  ideyasından 

qurtula bilməyənlər bu milli atributlara, xüsusilə də milli dilin 

adına  münasibətdə  heç  də  eyni  mövqeyi  müdafiə  etmirdilər. 

Fikrimizcə,  bu  milli  atributlar  arasında  milli  dilin  adına 

münasibətdə  onların  daha  çox  dirəniş  göstərmələri, 

Azərbaycan dövlətinin rəsmi dilinin Türk dili olmasına etiraz 

etmələri  heç  də  təsadüfi  olmamışdır.    Şübhəsiz,  bu  ilk 

növbədə  70  illik  «Sovet  Azərbaycanı»  ideyasından  qurtula 

bilməməyin  nümunəsi  idi.  «Azərbaycan  dili»  ideyasını 

müdafiə  edənlər  onu  da  yaxşı  anlayırdılar  ki,  hələ  xalqın 

əksəriyyətinin  nə  türk  dili,  nə  də  türk  dilini  Azərbaycan 

Cümhuriyyətinin  dövlət  dili  kimi  qəbul  etdirən  milli 

ideoloqlarla bağlı aydın təsəvvürləri yoxdur. Bunun əvəzində, 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

519 


sıralarımızda  dünyaya  azərbaycanlı  kimliyində  gəldiyini  və 

«Azərbaycan dili»ndə danışdığını zənn edənlər var. Şübhəsiz, 

belə  düşünənləri  milli  dil  və  millilik  kimlik  məsələsində 

“Azərbaycan dili”nə yönəltmək bir o qədər çətin deyildi.  

Sovet ideologiyasından tamamilə xilas ola bilməməyin 

nəticəsidir  Milli  Məclisdə  təsdiq  edildikdən  sonra  sabiq 

prezident  Əbülfəz  Elçibəyin  imzası  ilə  1992-ci  ilin  dekabrın 

22-də  Azərbaycan  Respbulikasında  dövlət  dlilinin  türk  dili 

olması  ilə  bağlı  Qanunun  qəbuluna  [216

b

]  etiraz  etməyən 



Azərbaycan  xalqının  əksəriyyəti,  1995-ci  ildə  keçirilən 

ümumxalq  səsverməsi  zamanı  milli  dilin  necə  adlandırılması 

məsələsində  «türk  dili»nə  deyil,  «Azərbaycan  dili»nə  səs 

verdi.  Halbuki,  özünü  Azərbaycan  Cümhuriyyətinin  bütün 

mənalarda (siyasi, hüquqi, mənəvi, iqtisadi, ərazi və s.) qanuni 

varisi kimi dünyaya bəyan etmiş Azərbaycan Respublikası və 

onun 

vətəndaşlarının 



ilk 

növbədə, 

onun 

vaxtilə 


müəyyənləşdirdiyi ideyalardan çıxış etməsi gərəkirdi.  

Ümumiyyətlə, bir millətin dilinin və kimliyinin adı elə 

bir  məsələdir  ki,  fikrimizcə,  onu  referendum  yolu  ilə 

birdəfəlik həll etmək mümkün  deyildir. Özəlliklə də, 70 illik 

müstəmləkə həyatı yaşamış (hələ ondan öncə də təxminən bir 

o  qədər  buna  məruz  qalmış),  bununla  da  milli  mənlik  şüuru 

zədələnmiş hər hansı millət azadlığa qovuşduqdan çox az bir 

müddətdən  (4  il)  sonra  referendumla  milli  özünütəyinin 

müəyyənləşdirilməsi  mübahisəli  bir  məsələdir.  Belə  ki,  artıq 

babalarının  etnik  kimliyinin  və  dilinin  türk  olmasını  əsasən 

unutmuş, daha doğrusu unutdurulmuş və  yenicə keçmiş milli 

şüur yaddaşını bərpa etmək istəyən bir cəmiyyət üçün bu cür 

önəmli  məsələdə  qəti  qərarını  verməsi  inandırıcı  deyildir. 

Çünki  milli  şüur  yaddaşını  bərpa  edə  bilməyən,  70  il  öncəki 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

520 



520 

və  ondan  irəlidəki  tarixini  yalnız  imperiya  ideoloqlarının 

göstərişi  əsasında  hazırlanmış  ədəbiyyatdan  öyrənən  bir 

cəmiyyətin  əksəriyyəti  üçün  milli  dilin  adı  məsələsində 

verilmiş  qərar  da  xeyli  dərəcədə  buna  uyğun  olacaqdır.  Bu 

baxımdan,  fikrimizcə  milli  yaddaş  şüurunu  bərpa  etməyən, 

üstəlik  SSRİ-nin  «sovet  beynəlmiləlçiliyi»  ideologiyasından 

qurtulmayan  bir  xalqın  milli  dilin  adı  məsələsində 

«Azərbaycan  dili»  adını  müdafiə  etməsi  milli  deyil,  «sovet 

beynəlmiləlçiliyi» şüurunun ifadəsi olmuşdur.  

Ancaq 

“sovet 


beynəlmiləlçiliyi” 

şüurundan 

qurtulmağa  çalışan  toplumun  yaxın  gələcəkdə  yenidən  milli 

dilin  adını  gündəmə  gətirməsi  və  türk  dilinin  Əsas  Qanunda 

öz  təsbitini  tapması  uğrunda  mübarizə  aparması  qaçılmazdır. 

Çünki  bizim  babalarımız,  atalarımız  (Dədə  Qorqud,  Xaqani, 

Mahmud Kaşğarlı, Yusif Balsaqunlu, Əhməd Yəsəvi, Nizami 

Gəncəvi,  Nəsimi,  Füzuli,  Yünis  Əmrə,  Şah  İsmayıl  Xətai, 

Seyid Əzim Şirvani, Həsən bəy Zərdabi, Əli bəy Hüseynzadə, 

Mirzə  Ələkbər  Sabir,  Hüseyn  Cavid  və  b.)  ana  dillərindən 

bəhs  edərkən  referendum  yolu  ilə  dillərinin  adını  müəyyən-

ləşdirməmiş,  onu  birmənalı  şəkildə  Türk  dili  adlandırmış  və 

onunla da həmişə fəxr etmişlər. Məhz bunun təbii nəticəsidir 

ki,  Azərbaycan  Cümhuriyyətini  quranlar  da  başda 

M.Ə.Rəsulzadə  olmaqla,  dövlət  dilini  türk  dili  adlandırarkən 

bu varislikdən çıxış ediblər. Yəni milli ideoloqlar qeyri-adi bir 

işə  imza  atmayıblar.  Sadəcə,  onlar  türk  dilini  türk  dövlətinin 

rəsmi dili olduğunu bəyan ediblər. Bunu, Azərbaycan türkləri 

kimi, həmişə bu bölgədə türk dilini ortaq dil kimi istifadə edən 

bütün  azsaylı  etnik  qruplar,  milli  azlıqlar  və  onların 

nümayəndələri də birmənalı şəkildə qəbul ediblər. 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

521 


Bu  baxımdan  Azərbaycan  türk  ideoloqları  etnik 

türkçülüklə-azərbaycançılıqla bağlı nəzəri ideyalarını 1918-ci 

ilin mayın 28-də qurulan Azərbaycan Cümhuriyyətinin dövlət 

dilinin və millətinin adını türk olaraq əməli şəkildə müəyyən-

ləşdirməklə bu məsələləri əsasən həll etmişlər. M.Ə.Rəsulzadə 

ideyalarının 

məhsulu 

olan 


Azərbaycan 

türkçülüyü-

azərbaycançılıq ideyası (ortaq türk dili, ortaq türk tarixi, ortaq 

türk mədəniyyəti və s.), 1920-ci il yanvarın 11-də Azərbaycan 

Cümhuriyyətinin  dünyanın  aparıcı  dövlətləri  tərəfindən 

tanınması ilə beynəlxalq hüquqi status da qazanmışdır. Azər-

baycan Cümhuriyyətinin bir türk dövləti kimi dünya dövlətləri 

tərəfindən  tanınmasının  nəticəsi  olaraq  da,  SSRİ  işğalının  

müəyyən  bir  dövründə  (1920-1936)  də  «Azərbaycan  türk 

milləti»,  «Azərbaycan  türk  dili»  və  bu  kimi  anlayışlar  öz 

statusunu qoruyub saxlamışdır. Məsələn, 1926-cı ildə Bakıda 

keçirilən 1-ci Türkoloji qurultayın iştirakçıları dəfələrlə Azər-

baycandan  və  Orta  Asiyanın  türk  dövlətlərindən  türk  respub-

likaları kimi bəhs  etmişlər [172

a

, 27; 297]. Bir sözlə, 1937-ci 



ilə qədər Azərbaycan dövlətinin dili türk, milləti türk adlanmış 

və  Quzey  Azərbaycan  istər  SSRİ,  istərsə  də  dünya  ölkələri 

tərəfindən türk ölkəsi, türk dövləti kimi qəbul edilmişdir.  

Bu  baxımdan  Azərbaycan  Cümhuriyyətini  süquta 

uğradaraq  onun  yerində  Azərbaycan  Sovet  Sosialist  Respu-

blikasını  yaradan  Sovet  Rusiyasının  başçıları  və  ideoloqları 

yalnız  siyasi  durumu  dəyişdirməklə  kifayətlənə  bilməzdilər. 

Ona görə də, ölkənin ictimai-siyasi quruluşunu dəyişən sovet-

rus ideoloqları çox keçmədən, Azərbaycanda kök salmış milli 

ideyaya – Azərbaycan türkçülüyünə qarşı da hücuma keçdilər. 

Ancaq Azərbaycanı silah gücünə işğal edən Sovet Rusiyası bu 

məsələdə də xeyli əziyyətlər çəkməli oldu. Buna başlıca səbəb 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

522 



522 

etnik  kimliyini,  dilini,  dinini,  mədəniyyətini  Türk-İslam 

məfkurəsi  sintezində  qəbul  etmiş  bir  millətin,  onun  bəzi 

rəhbərlərinin  (N.Nərimanov,  Ə.Xanbudaqov  və  b.),  ziyalı-

larının  (H.Cavid,  Ə.Cavad,  B.Çobanzadə  və  b.)  bir  müddət 

Azərbaycan türkçülüyü ideyasını açıq şəkildə müdafiə edərək, 

SSRİ-nin  sözdə  «Sovet  Azərbaycanı»  ideyasına    qarşı 

müqavimət  göstərmələri  olmuşdur.  Ancaq  onların  bütün 

səylərinə baxmayaraq, Azərbaycan türklərinin milli kimliyi və 

milli  dili  Mərkəzin  göstərişi  ilə  dəyişdirilmiş  və  saxtalaş-

dırılmışdır. Bununla da, SSRİ ideoloqları Azərbaycan türkləri-

nin  milli  şüurunu  müəyyən  qədər  zədələməyə  nail  ola 

bilmişlər.  

Bu  baxımdan  filologiya  elmləri  doktoru  Mübariz 

Yusifovun 

fikrinə 



qatılmırıq 

ki, 


Azərbaycan 

Cümhuriyyətinin dövründə milli dilin adı məsələsi qəti şəkildə 

öz həllini tapmamışdır [231

a

, 7]. Hətta, bu müəllifin fikirlərinə 



görə,  milli  dilin  adı  məsələsinin  doğru  həllinə  səbəbkar  bir 

təsadüf  nəticəsində  SSRİ-nin  diktatorlarından  İ.V.Stalin 

olmuşdur: 

«Azərbaycan 

Xalq 

Cümhuriyyəti 



süquta 

uğrayandan  sonra  da  bir  müddət  dövlət  dilinin  adı  türk  dili 

kimi  işlənməkdə  davam  etdi.  1935-ci  ildə  yalnız  bir    təsadüf 

nəticəsində türk dili adı Azərbaycan dili adı ilə əvəz olundu. O 

təsadüf  bundan  ibarət  idi  ki,  1935-ci  ildə  İ.V.Stalin  Kremldə 

Azərbaycan  nümayəndələrini  qəbul  edərkən  aqronom 

Kremlyayevaya belə bir sual vermişdi: «Siz Azərbaycan dilini 

bilirsinizmi?».  Bundan  sonra  mətbuatda  türk  dili  adı  əvəzinə 

Azərbaycan  dili  işlədilməyə  başlamışdır.  Şübhəsiz,  Stalinin 

Azərbaycan  üçün  canı  yanmırdı  və  Azərbaycan  dili  adı 

işlədərkən  heç  də  Azərbaycan  xalqının  milli  mənəvi 

keyfiyyətlərini və azərbaycançılıq ideyalarını yaşatmaq barədə 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

523 


düşünmürdü.  Bu  adı  işlətməklə  o  azərbaycanlı  düşüncəsini, 

Azərbaycan 

milli 

və 


etnik 

varlığını, 

azərbaycanlı 

psixologiyasını,  ilk  növbədə  Türkiyəyə  meyillilikdən,  türk 

dünyası  barədəki  təəssüratlardan  ayırırdı.  Ancaq  eyni 

zamanda, Azərbaycan dili adında Azərbaycana  məxsus  milli, 

mədəni,  etnik  xüsusiyyətlər,  eləcə  də  umümmilli  psixologiya 

öz təcəssümünü tapırdı» [231

a

, 8]. Çox təəssüflər olsun ki, bir 



Azərbaycan  alimi  millətin  dilinin  adının  təsadüfdən 

dəyişməsinə  inanır  və  üstəlik,  bunu  əsaslandırmağa  çalışır. 

Hətta, M.Yusifov türk dilini Azərbaycan dili ilə əvəz etməsinə 

görə,  Stalinə  dolayısı  ilə  də  olsa  haqq  qazandırır.  Halbuki 

SSRİ  rəhbərləri  və  ideoloqları  Stalin  başda  olmaqla,  bir 

təsadüf  nəticəsində  deyil,  düşünülmüş  şəkildə  Azərbaycan 

türk millətinin dilini və etnik kimliyini saxtalaşdırmışlar [172, 

48]. Fərid Ələkbərlinin təbrincə desək, 1936-cı ilə qədər bütün 

sənədlərdə, mənbələrdə Azərbaycan türkləri, yaxud da sadəcə 

türklər  adlanan  bir  millətin  adı  və  dili  Stalinin  əmri  ilə 

dəyişdirilmişdir [284]. 

Ancaq  buna  baxmayaraq  əvvəllər  də,  indinin  özündə 

də  bəzi  alimlərimiz  (İqrar  Əliyev,  Vaqif  Piriyev,  Ağamusa 

Axundov, Nurəddin Kazımov, Mübariz Yusifov və b.) inadla 

sübut etmək istəyirlər ki, azərbaycanlıların dili türk dili deyil, 

Azərbaycan  dilidir.  Hər  halda,  aradan  keçən  70  il  ərzində 

sovet  ideoloqlarının  azərbaycanlıların  milli  şüurunda  kifayət 

qədər  dəyişikliklər  etməsinin,  eyni  zamanda  müstəqillikdən 

sonra  müxtəlif  fərqli  ideyaların  meydana  çıxmasının  nəticəsi 

olmalı  idi  ki,  milli  dil  məsələsi  müstəqillik  dönəmində 

ziddiyyətlərə  yol  açdı.  Bu  mənada,  bəzi  Azərbaycan 

alimlərinin    azərbaycançılığın  məzmununa  uyğun  olaraq  bu 

gün  də  əsasən  Azərbaycan  dili  anlayışını  müdafiə  etmələri 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

524 



524 

təsadüfi  deyildir.  Çünki  «Azərbaycan  dili»nin  varlığı  və 

Konstitusiyada 

öz 


əksini 

tapması 


azərbaycançılıq 

ideologiyasının  mövcudluğundan  bəhs  etmək  üçün  ən  vacib 

ideoloji silahlardan biridir [113, 36].  

Görünür,  məhz  bu  amilləri  nəzərə  alaraq,  1992-ci  ildə 

Konstitusiyada 

«Azərbaycan 

dili»nin 

«türk 


dili» 

adlandırılmasını  tələsik,  düşünlməmiş,  əsassız  və  populist 

qərar  [144,  301]  adlandırmaqla  kifayətlənməyən  akademik 

Ramiz Mehdiyev daha çonra yazır ki, bu zaman Konstitusiya 

və  hüquq  normaları  pozularaq  «əslində,  Azərbaycan  dili»nə 

qarşı  mənəvi  vandalizm  aktı  törədildi.  Məktəb  dərsliklərinin 

adları  tələm-tələsik  dəyişməyə  başladı  ki,  bu  da  böyüməkdə 

olan  nəslin  şüurunda  çox  böyük  dolaşıqlıq  və  çaşqınlıq 

yaradırdı.  O  vaxt  H.Əliyev  Naxçıvanda  öz  yaxın 

silahdaşlarının məhdud dairəsində həmin qərarın qeyri-elmliyi 

və  siyasi  nadanlığını  məyusluqla  və  təəssüflə  izah  edirdi. 

Lakin o vaxt həmin düşünülməmiş qərarı qəbul edən şəxslərə 

hər  hansı  bir  təsir  göstərmək  imkanı  yox  idi»  [141,  442]. 

Onun fikrinə görə, 1995-ci ildə H.Əliyevin təşəbbüsü və fəal 

iştirakı  ilə  bu  populist  qərar  və  mənəvi  vandalizm  aktı  haqlı 

olaraq  aradan  qaldırıldı  və  «tarixən  vətəndaşlıq  hüququ 

qazanmış  və  dünya  miqyasında  geniş  yayılmış  «Azərbaycan 

dili» anlayışının qanuni haqqı özünə qaytarıldı» [144, 301].  

Bütün  bunlarla  yanaşı,  akademik  son  illərdə  nəşr 

olunmuş  əsərlərində  onu  da  qeyd  edir  ki,  «Cənubi  Qafqaz 

regionundan söhbət gedəndə «Azərbaycan dili» və «türk dili» 

-  eyni  şeydir»  [145,  34].  Ümumiyyətlə,  akademik  son 

əsərlərində 

çağdaş 


azərbaycanlıların 

əksəriyyətinin 

milliyyətcə  türk-«Azərbaycan  türkləri»,  dilini  «Azərbaycan 

türkcəsi»-türk  dili,  eyni  zamanda  tarixi-siyasi-coğrafi 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

525 


Azərbaycan  dövlətlərini,  o  cümlədən  Azərbaycan  Səfəvilər 

imperiyasını,  Azərbaycan  Cümhuriyyətini  və  Azərbaycan 

Respublikasını  «Azərbaycan  türk  dövlətləri»  də  adlandırır 

[145,  33-54].  Hətta,  akademik  Azərbaycan  SSR-ni  də  «türk-

müsəlman  respublikası»  [113,  20]  kimi  qələmə  vermişdir. 

Bizə  elə  gəlir  ki,  R.Mehdiyev  bununla  da  milli  dil  və  milli 

kimlik məsələsində «azərbaycan»la yanaşı, «türk» faktorunun 

da  mühüm  əhəmiyyət  daşıdığını    ifadə  etmiş  olur.  Bu  isə  o 

deməkdir  ki,  çağdaş  dövrdə  də  azərbaycançılıq  ideologiya-

sının  yaşamasında  «Azərbaycan»  qədər  «Türk»  faktoru  da 

eyni  missiya  daşıyır.  Bunlardan  hər  hansı  birinin  kölgədə 

saxlanılması  həm  azərbaycançılıq,  həm  də  türkçülük  üçün 

mənfi  haldır.  Çünki  Azərbaycanda  artıq  bu  anlayışlar  bir-

birinin dayağına çevrilmişlər.  

Azərbaycanlıların 

əksəriyyətinin 

özünün 

milli 


identikliyini  türk  kimi  müəyyənləşdirməsi  Türkiyəyə  olan 

münasibətdə  də  özünü  dəfələrlə  büruzə  vermişdir.  Xüsusilə, 

azərbaycanlıların  Türkiyənin  futbol  üzrə  milli  komandasının 

Dünya  Çempionatlarında  uğurlarına  sevinməsi,  qondarma 

«erməni  soyqırımı»na  münasibətdə  birlik  nümayiş  etdirməsi 

və  s.  buna  ən  bariz  nümunədir.  Bu  baxımdan,  R.Mehdiyevin 

Azərbaycan milli identikliyi ilə bağlı azərbaycanlıların Dünya 

Çempionatında  Türkiyə  milli  komandasının  uğuru  ilə  bağlı 

Türkiyə  səfirliyinin  qarşısındakı  sevinc  göstərilərini  nümunə 

gətirməsi təsadüfi deyildir: «Minlərlə azərbaycanlının bir anda 

Türkiyənin  Bakıdakı  səfirliyi  qarşısında  toplaşmasına  və 

«Türkiyə!»,  «Türkiyə!»  deyərək  öz  sevincini  ifadə  etməsinə 

səbəb  bu  iki  xalqın  birliyini,  onların  ümumi  etnik-mədəni 

identikliyini,  tarixi,  mədəni  və  dini  birlikdən  irəli  gələn 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

526 



526 

qardaşlıq  hisslərini  səmimi  qəbul  etmələri  idi.  Bu  halda 

ümumi identiklik birləşdirici amilə çevrilmişdi» [145

a

, 637]. 



Bizə elə gəlir ki, R.Mehdiyev Azərbaycan milli ideyası 

ilə  bağlı  əvvəllər  üstünlüyü  birmənalı  şəkildə  daha  çox 

azərbaycançılığa  verirdisə,  son  zamanlarda  onun  qorunub 

yaşaması  yolunda  türkçülüyün  də  mühüm  faktor  olduğunu 

ifadə  etməyə  çalışır.  Xüsusilə  də,  bu  daha  çox  Azərbaycanın 

daxili  milli  birliyinə  hesablanmış  azərbaycançılığın  ölkə 

kənarında daha güclü bir ideologiyaya çevrilməsi baxımından 

önəmlidir.  Başqa  sözlə,  əgər  azərbaycançılıq  ölkə  daxilində 

daha 

cəlbedicidirsə, 



Azərbaycandan 

kənarda 


azərbaycançılığın  türkçülüklə  qoşa  qanad  təşkil  etməsi  bir  o 

qədər  zərurətə  çevrilmişdir.  Bu  baxımdan  akademikin  son 

əsərlərində  tarixi  Azərbaycan  dövlətlərini  Azərbaycan-türk, 

«Azərbaycan  dili»ni  Azərbaycan  türkcəsi  adlandırması  başa 

düşüləndir. 

«Tarixin  hökmü  ilə  Azərbaycan  etnikliyinin  başlıca 

indikatoru  (göstəricisi)  məhz  dil  olmuşdur»  [72,  156]  deyən, 

akademik  Ə.Daşdəmirov  da  milli  dilin  adı  məsələsində  türk 

dilindən  və  Azərbaycan  dilindən  çıxış  edənlərin  hər  ikisinin 

bu  və  ya  digər  dərəcədə  haqlı  olduğunu  söyləsə  də,  nəticədə 

üstünlüyü  sounuculara  vermişdir:  «Etnomədəni  diskursun 

(mülahizələrin)  mərkəzində  əsrin  əvvəllərində  olduğu  kimi, 

yenidən  dil  problemi  özünün  etnik  identifikasiyasında 

çıxmışdır.  Onu  necə  adlandırmalı:  türk,  yoxsa  Azərbaycan  dili?  

Bu  mübahisələrin  mahiyyətinə  və  təfərrüatına  varmadan  qeyd 

edilməlidir ki, tərəflərdən hər birinin öz güclü arqumentləri var, və 

bəlkə  də,  tərəflərdən  hər  biri  bu  və  ya  digər  dərəcədə  haqlıdır. 

Məsələ  də  elə  bundadır  ki,  real  həyatın  gedişi  ilə  bu  mübahisə 

əslində, həll olunmuşdur, özü də azərbaycançılıq konsepsiyasının, 

1   ...   48   49   50   51   52   53   54   55   ...   58




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə