İntellektual-Elektron Kitabxananın təqdimatında



Yüklə 3,32 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə54/58
tarix06.05.2017
ölçüsü3,32 Mb.
1   ...   50   51   52   53   54   55   56   57   58

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

537 


Doğrudur, bu kitabı ərsəyə gətirənlər bəyan edə bilərlər ki, 

onlar Azərbaycan əhalisinin bir faizini belə təşkil etməyən türklər 

dedikdə,  hansısa  amillərdən  (məsələn,  Axıska  türklərini  nəzərdə 

tutaraq) çıxış ediblər. Əgər belə bir faktor olubsa, o hökmən qeyd 

edilməli  idi.  Əks  təqdirdə  yalnız  türklərin  deyil,  o  cümlədən 

onlarla  bərabər  ləzgilər,  talışlar,  avarlar  və  başqa  azsaylı  etnik 

qrupların  ayrıca  qeyd  edilməsi,  istənilən  halda  azərbaycanlıların 

ondan  sonra  qeyd  edilənlərlə  eyni  milli  tərkibi  paylaşmamasını 

ortaya qoyur. Nəzərə alsaq ki, bu kitab iki dildə nəşr olunmuşdur, 

onda  bu  rəsmi  nəşri  oxuyan  əcnəbi  millətlərin  azərbaycanlıların 

yalnız türklərdən deyil, talışlar, ləzgilər, kürdlər, tatlar, udinlər və 

başqa  etnik  azlıqlardan  da  fərqli  bir  millət  olması  qənaətinə 

gəlməsi təbiidir. Bu halda məlum olmur ki, azərbaycanlılar etnik 

mənşəcə kimdir, onlara məxsus «Azərbaycan dili» türk dilinə nə 

dərəcədə doğma və yaxud da yaddır? 

Maraqlıdır  ki,  bu  kitabın  doğma  dilimizdə  olan  hissəsində  dövlət  dili  «azərbaycan»,  ingilis 

dilində  isə  «azəri»  adlandırılmışdı.  Eyni  zamanda  bu  kitabda  qeyd  olunduğuna  görə  «azərbaycanlı 

milləti»nin  99,7  faizi  öz  millətinin  dilini  ana  dili  sayır  və  öz  millətinin  dilində,  yəni  «Azərbaycan 

dili»ndə  danışırlar.  Azərbaycan  əhalisinin  cəmi  0,4  faizini  təşkil  edən  türklərin  isə  83,7  faizi  öz 

millətinin,  yəni türk millətinin dilini ana dili  sayır,  ancaq onlardan 85,5 faizi  «Azərbaycan dili»ndə 

[160, 99] danışırlar. Maraqlıdır bütün bu rəqəmləri Dövlət Statistika Komitəsi haradan əldə etmiş, hansı 

mənbələrə və faktlara əsaslanmışdır? 

Bizcə, Azərbaycan əhalisinin böyük əksəriyyətini təşkil edən türklərin – Azərbaycan türklərinin 

çox cüzi bir azlıq kimi, bu kitabda təqdim olunması adi bir yanlışlıq ola bilməz!!! Əgər burada söhbət 

etnik  azərbaycanlılardan  gedirsə,  o  zaman  qeyd  olunmalıdır  ki,  əhalinin  91,6  faizi  kimi  göstərilən 

azərbaycanlılar məhz Azərbaycan türkləridir. Eyni zamanda əgər burada milli dildən bəhs  olunursa, 

onda  «Azərbaycan»  deyil,  ən  azı  «Azərbaycan  türk  dili»    anlayışından  istifadə  olunmalıdır.  Əks 

təqdirdə belə anlaşılır ki, azərbaycanlılar türk deyillər və onların türklərə dəxli olmayan ayrıca etnik 

kimliyi və dili vardır. Halbuki, Almaniya tədqiqatçısı V.Humboldtun təbirincə desək, hər bir millət ilk 

növbədə, müstəqil varlığına görə milli dilinə borcludur. Çünki dil millətin milli xüsusiyyətlərini əks 

edirən ideal bir varlıqdır [262, 47, 158]. 

Göründüyü  kimi,  bugünkü  Azərbaycan  Respublikasının  qurulmasında  Azərbaycan  türkləri 

müstəsna rol oynamalarına baxmayaraq, onların özünəməxsusluqlarını ifadə edən amillərdən heç biri 

(milli  kimliyi,  milli  dili  və  s.)  Azərbaycan  Konstitusiyasında  öz  əksini  tapmamışdır.  Hazırda  faktiki 

olaraq başda Azərbaycan türkləri olmaqla, bütün Azərbaycan xalqının yazı və danışıq dili Azərbaycan 

türkcəsi (türk dili) olmasına baxmayaraq, bu dil Konstitusiyada «Azərbaycan dili» kimi öz ifadəsini 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

538 



538 

tapmışdır. Halbuki, hazırda «Azərbaycan dili» adlanan Azərbaycan türkcəsini ana dil kimi, birmənalı 

şəkildə Azərbaycan türkləri qəbul edirlər. Bu mənada qeyri türklər, yəni azsaylı etnik qruplar – talışlar, 

ləzgilər, udinlər, tatlar, kürdlər və başqaları «Azərbaycan dili»ni türk dili hesab edərək, doğma dillərini 

də unutmurlar. Bu da təbiidir. Çünki etnik azlıqların dillərinin, demək olar ki, Azərbaycan türk dili ilə 

heç  bir  qohumluq  əlaqəsi  yoxdur.  Onlar  ya  «Qafqazdilli»,  ya  da  «İrandilli»  dil  ailəsinə  daxildirlər. 

Deməli,  bir  millətin  varlığı  üçün  son  dərəcədə  önəmli  olan  dilin  adı  məsələsində  də  faktiki  olaraq 

güzəştə gedən, yəni doğma türk dilinin «Azərbaycan dili» adlandırılmasına etiraz etməyən Azərbaycan 

türkləri olmuşdur. Bu baxımdan, Dilqəm İsmayılov doğru qeyd edir ki, hazırda Azərbaycan türkünün 

adı və dili simvolik səslənir: «Əslində Azərbaycan türklərinin BMT-nin sənədlərində öz əksini tapmış 

identifikasiya  (özünüeyniləşdirmə)  hüququ,  öz  milli  mənsubiyyətinin  özlərinin  müəyyənləşdirilməsi 

hüququ pozulmuşdur» [118, 101]. 

Qeyd  edək ki,  yalnız milli dil məsələsində deyil,  milli mənsubiyyətlə də bağlı tolerantılqdan, 

barışdırıcı  nöqtələrdən  çıxış  edərək  milli  kimliklərini-türklüklərini  siyasi  kimliklə-azərbaycanlılıqla 

eyniləşdirilməsinə  razı  olan da Azərbaycan türkləridir. Hər halda, 1995-ci il Konstitusiyasında milli 

kimlik, milli dillə bağlı məsələlərdə yalnız Azərbaycan xalqından və Azərbaycan dilindən bəhs olunur. 

Şübhəsiz,  bütün  bunlar  onun  göstəricisdir  ki,  Azərbaycan  türkləri  Azərbaycan  Respublikasının 

yaranmasında aparıcı rol oynasalar da, ancaq bundan heç vaxt sui-istifadə etməyiblər və etmirlər də.  

Bütün bunlara baxmayaraq, hətta bəzi əsərlərdə, məqalələrdə «Azərbaycan dili»nin əslində bir 

türk dili, Azərbaycan mədəniyyətinin həm də bir türk mədəniyyəti, Azərbaycan tarixinin həm də bir 

türk  tarixi,  Azərbaycan  dövlətinin  həm  də  bir  türk  dövləti,  azərbaycanlıların  əksəriyyətinin  isə  türk 

olmaları  ilə  bağlı  fikirlər  dərhal  ciddi  tənqidə  məruz  qalır.  Bu  isə  o  deməkdir  ki,  xüsusilə  milli 

məsələlərdə  tolerantlıqdan,  xoşgörüdən,  bəşərilikdən  çıxış  etməyin  də  m ü ə y y ə n   h ə d d i  

o l m a l ı d ı r .   Ə k s   t ə q d i r d ə   həmin  millətin  özünün  assimilyasiya  olunaraq  tarix 

səhnəsindən  getməsi  qaçılmazdır.  Əgər  bir  dövlətin  yaradıcısı  olan  bir  millət  tarix  səhnəsindən 

gedəcəksə, fikrimizcə, o zaman həmin dövləti azsaylı etnik qruplarla saxlamaq mümkün olmaycaqdır.  



 

4.2.4. Azərbaycançılıq: millilik və kosmopolitizm 

 

Azərbaycançılıqdan  bəhs  olunarkən  nəzərdən  qaçan 

məslələrdən  biri  də,  Sovetlər  Birliyi  dövründə  «Azərbaycan»  və 

«türk»    anlayışları,  buna  uyğun  olaraq  azərbaycançılıq  və 

türkçülük  ətrafında  gedən  ideoloji  oyunlara  aydınlığın 

gətirilməməsidir. Bizcə, bu məsələni aydınlaşdırmadan, türkçülük 

və  azərbaycançlıqla  bağlı  hər  hansı  hökmlər  çıxarmaq  doğru 

deyildir.  Çünki  SSRİ  rəhbərləri  və  ideoloqları  Azərbaycan  milli 

ideyasını  -  milli  ruhlu  azərbaycançılığı  türkçülükdən  ayırmaq, 

uzaqlaşdırmaq  üçün  SSRİ  dövründə  ona  alternativ  olan  Sovet 

Azərbaycanı  -  beynəlmiləl  və  kosmopolit  Azərbaycan  ideyasını 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

539 


irəli sürmüşlər. Bununla da onlar bir tərəfdən milli ruhlu azərbay-

cançılığı  beynəlmiləlçi-kosmopolit  azərbaycançılıq  halına 

gətirməyə  çalışmış,  digər  tərəfdən  onu  türkçülüyə  və  islamçılığa 

qarşı  qoymuşlar.  Başqa  sözlə,  əgər  azərbaycançılıq  «üçlüy»ün, 

xüsusilə türkçülüyün əsasında yarandığı üçün ona sıx bağlı olduğu 

halda,  sovet  ideoloqlarının  əlində  isə  o  artıq  beynəlmiləlçi-

kosmopolit bir məna kəsb etdiyi üçün müvafiq olaraq «üçlüy»ə, o 

cümlədən  türkçülüyə  qarşı  yönəldilmişdir.  Bu  baxımdan 

Azərbaycan  filosofu  Ə.Tağıyev  doğru  qeyd  edir  ki,  «Sovet 

dövründə  azərbaycançılıq  bolşeviklərin  əlində  türkçülüyə  və 

islamçılığa  qarşı  mübarizə  vasitəsinə  çevrilmişdi.  Bolşeviklər 

istər-istəməz  hər  vasitə  ilə  azərbaycançılığı  inkişaf  etdirməli 

olmuş,  hətta  «türk  dili»nin  əvəzinə  «Azərbaycan  dili»nə 

vətəndaşlıq  hüquqi  qazandırmışlar.  Onlar  bununla  Azərbaycanı 

İslam-türk  aləmindən  ayırıb  daha  sıx  tellərlə  Moskvaya 

bağlamağa cəhd göstərdilər» [217, 20].  

Şübhəsiz, 

bolşeviklərin 

«azərbaycançılığı 

inkişaf 


etdirmələri»  və  türk  dilini  Azərbaycan  dilinə  çevirmələrində  də 

başlıca  məqsəd  milli  mənlik  şüurunun  saxta  beynəlmiləlçilik  və 

kosmopolit  şüurla  əvəz  olunmasına  hesablanmışdır.  Yəni  bu, 

Ə.Tağıyevin  hesab  etdiyi  kimi,  heç  də  müsbət  xarakter 

daşımamışdır.  Əksinə,  bolşeviklərin  və  daşnakların  apardıqları 

siyasət  nəticəsində  Azərbaycanda  bir-birinə  daban-babana  zidd 

olan  ikili  nəzəriyyə  meydana  çıxmışdır.  Beləliklə,  Azərbaycan 

müstəqilliyini bərpa edənə qədər iki növ: 1) milli azərbaycançılıq 

(burada  «milli  azərbaycançılıq»  anlayışını  beynəlmiləlçi  və 

kosmopolit  azərbaycançılıqdan  fərqləndirmək  üçün  işlədirik);  2) 

beynəlmiləlçi və kosmopolit azərbaycançılıq olmuşdu.  

Burada  aydınlıq  gətirmək  lazımdır  ki,  islamçılıq,  türkçü-

lük  və  qərbçiliyə  əsaslanan  Azərbaycan  milli  ideyası  –  milli 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

540 



540 

azərbaycanıçılıq  bütün  bunlarla  yanaşı,  konkret  hansı  prinsipləri 

hədəfləmiş  və  onlardan  bir  addım  da  olsun  geri  çəkilmək 

istəməmişdir.  Başqa  sözlə,  milli  ruhlu  azərbaycançılıq 

beynəlmiləlçi  və  kosmopolit  azərbaycançılıqdan  konkret  hansı 

cəhətlərinə  görə  fərqlənmişdir?  Bu  mənada,  fikrimizcə,  milli 

azərbaycançılığın  məzmun  və  mahiyyətinə  aşağıdakı  prinsiplər 

daxildir: 

1.  Ölkənin  hər  hansı  quruluşla  (sosializm  və  b.)  idarə 

olunmasından asılı olmayaraq müstəqilliyinin vacibliyi; 

2. Azərbaycan adının qorunub saxlanılması; 

3. Müstəqil Azərbaycan dövlətində türklərin hakimiyyətdə, 

hökumət orqanlarında sayca çoxluğu təşkil edən əsas millət kimi 

təmsil olunması; 

4. Müstəqil Azərbaycanda türk dilinin dövlət dili olması; 

5.  Müstəqil  Azərbaycanda  türk  mədəniyyətinə  (türk  ədə-

biyyatı, türk tarixi və s.) əsaslanmaq və onu inkişaf etdirmək; 

6. Müstəqil Azərbaycanın dünyəvi dövlət olması ilə yanaşı, 

əhalinin əksəriyyəti müsəlman olan bir ölkədə islama və onun əsas 

kitabı olan Qurana hörmətlə yanaşılması. 

Göründüyü  kimi,  burada  milli  azərbaycançılığın  əsas 

qayələri  olan  müstəqil  və  milli  Azərbaycan,  türk  hökuməti,  türk 

dili,  türk  mədəniyyəti,  demokratik  dəyərlər  və  islam  inancı 

dəyişilməzdir.  Bu  mənada  hesab  etmək  olar  ki,  Azərbaycan 

türkçülüyü  ideyasının  yaşaması  üçün  Cümhuriyyət  dövründəki 

milli-demokratizm kimi, Sovet dönəmindəki sosial-demokratizmi 

də ona zidd hesab etməmək olar. Yəni burada iki önəmli məsələ: 

1)  Azərbaycan  türkçülüyü  ideyası-azərbaycançılıqla;  2) 

Cəmiyyətin siyasi quruluşu bir-birindən fərqləndirilməlidir. Bu isə 

o  deməkdir  ki,  Azərbaycan  türkçülüyü  ideyası  istənilən  siyasi 

quruluşda  mövcud  ola  və  inkişaf  etdirilə  bilər.  Çünki  millətin 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

541 


ideoloqlarının  nəzərində  Azərbaycan  türkçülüyü  ideyası-

azərbaycançılıq  əsas  məqsəd  olduğu  halda,  cəmiyyətin  siyasi 

quruluşu  həmin  məqsədin  gerçəkləşməsi  yolunda  bir  vasitədir. 

Məsələn,  Azərbaycan  türkçülüyünün  reallaşmasını  «ittihadçı-

lıq»da,  sosial-demokratizmdə,  liberal-demokratizmdə,  milli-

demokratizmdə və başqa ideyalarda da görənlər olmuşdur. Ancaq 

bunlardan hansının Azərbaycan türkçülüyü ideyasına yaxın və real 

olması isə zamanla sübut olunmalı idi. Bu baxımdan Azərbaycan 

Cümhuriyyəti  dövründə  cəmiyyətin  siyasi  quruluşunda  milli-

demokratizm  əsas  götürülmüş  və  bu  mənada  Azərbaycan 

türkçülüyü  ideyasına  zidd  olan  heç  bir  addım  atılmamışdır. 

Əksinə,  cəmiyyətin  siyasi  quruluşu  ilə  Azərbaycan  türkçülüyü 

ideyası arasında mükəmməl bir uzlaşma yaranmışdır. Bu uzlaşma 

ilə barəbər demək olar ki, bu dönəmdə milli ruhlu azərbaycançılıq 

cəmiyyətin siyasi quruluşunun fövqündə dayanmışdır. 

Çox  təəssüflər  olsun  ki,  eyni  sözləri  Sovet  Azərbaycanı 

dövründəki  siyasi  quruluşla  Azərbaycan  türkçülüyü  arasındakı 

münasibətlərə  aid  edə  bilmirik.  Doğrudur,  Sovet  Rusiyasının 

Azərbaycan Cümhuriyyətini işğalından sonra ilk dövrlərdə, onun 

yerinə  hakimiyyətə  gələnlərdən  bir  qismi  başda  N.Nərimanov 

olmaqla, milli azərbaycançılığa sadiq qalmağa çalışıblar. Xüsusilə, 

Nərimanovun Azərbaycan Sovet Cümhuriyyətində türk hökuməti, 

türk  dili,  türk  mədəniyyəti  uğrunda  mübarizəsini  inkar  edə 

bilmərik.  Bu  o  deməkdir  ki,  Nərimanov  sosalist    quruluşda 

bacardığı  qədər  Azərbaycanın  türksüzləşdirilməsinə  qarşı 

mübarizə aparmış, hətta özünün dediyi kimi, beynəlmiləlçi olduğu 

halda millətçiyə  çevrilmişdir.  Deməli, türk ruhlu  azərbaycançılıq 

bir müddət SSRİ dövründə də qorunub saxlanılmağa çalışılmışdır.  

Ancaq  Cümhuriyyət  dövründən  fərqli  olaraq  Sovetlər 

Birliyi  dönəmində  Azərbaycan  türkçülüyü  ideyasını  axıra  qədər 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

542 



542 

qoruyub saxlamaq mümkün olmadı. Bizə elə gəlir ki, milli şüuru 

zədələyən əsas işlərin təməli də əsasən, bu dövrdə qoyuldu. Belə 

ki,  sovet  ideoloqları  üçün  milli  ruhlu  azərbaycançılıq  qəbul 

edilməz  bir  ideologiya  idi  və  ona  qarşı  alternativ  ideyanın 

yaranması  lazım  idi.  Belə  bir  ideya  isə  tezliklə  yarana  bilməzdi. 

Bu  baxımdan  Sovet  dövründə  milli  azərbaycançılığa  qarşı 

qoyulmuş  Sovet  Azərbaycanı  –  beynəlmiləlçi  və  kosmopolit 

Azərbaycan ideyası tədricən meydana çıxdı və iki mərhələdən: 1) 

1920-1936-cı illər; və 2) 1937-1991-ci illərdən keçməli oldu.  

Beynəlmiləlçi  və  kosmopolit  Azərbaycan  ideyasının 

müəllifləri ilk mərhələdə milli azərbaycançılığa qarşı qəti şəkildə 

çıxa  bilmədikləri  üçün,  sadəcə  onu  sübut  etməyə  çalışırdılar  ki, 

Azərbaycan  türkçülüyü  osmançılıqdan  və  yaxud  da  Türkiyə 

türkçülüyündən  tamamilə  fərqli  xüsusiyyətlərə  malikdir.  Başqa 

sözlə, bu dövrdə bir çox sovet ideoloqları Azərbaycan türkçülüyü 

ilə Türkiyə türkçülüyü arasındakı ziddiyyətlərdən, fərqlərdən bəhs 

edir,  ancaq  çox  dərinə  gedə  bilmirdilər.  Şübhəsiz,  onların 

bütövlükdə türkçülüyə qarşı çıxmalarında başlıca əngəl türkçülüyü 

rəsmi  olaraq  (türk  dili,  türk  milləti  və  s.  kimi)  Azərbaycan 

Cümhuriyyəti  kimi  Sovet  Azərbaycanın  da  qəbul  etməsi  idi.  Bu 

baxımdan  1920-1930-cu  illərdə  sovet  ideoloqları  və  onların 

Azərbaycandakı  məsləkdaşları  Azərbaycan  milli  ideyasının 

tərəfdarlarını (H.Cavid, Ə.Cavad, B.Çobanzadə və b.) türkçlükdən 

daha  çox  osmançılıqda,  osmanlı  şivəsini    və  ədəbiyyatını 

Azərbaycanda təbliğ etməkdə, eyni zamanda panturanizmdə (türk 

birliyində), panislamizmdə (islam birliyində) ittiham edə bilirdilər.  

Bununla  da,  sovet  ideoloqları,  o  cümlədən  bəzi  yerli 

ziyalılar Azərbaycan türklüyünün Türkiyə türklüyündən tamamilə 

fərqli olması, hətta  «osmanlı türkçülüyü» ideyasının Azərbaycan 

xalqına zərərli olmasının rəsmi şəkildə təbliğatına başlamışlar. De-


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

543 


məli, bu dövrdə sovet ideoloqları və onların təsiri altında olanlar 

pantürkizm  və  panislamizm  adları  altında  osmanlı  türkçülüyünə, 

Türkiyəyə qarşı çıxır, ancaq Azərbaycan türkçülüyünə isə, hələlik 

toxuna  bilmirdilər.  Şübhəsiz,  həmin  dövrdə  sovet  ideoloqlarının 

qarşısında  ən  ciddi  əngəl  hər  iki  Cümhuriyyətin  millətinin  və 

dilinin türk adı daşıması, bir sözlə, müxtəlif siyasi quruluşlarda və 

dövlətlərdə yaşamasına baxmayaraq, vahid türklüyü ifadə etmələri 

idi. Bu baxımdan ilk mərhələdə, sovet ideoloqları Azərbaycan və 

Türkiyə türkçülüyünü qəbul etdikləri halda, nədən Türkiyə türkçü-

lüyünün  Azərbaycan  türkçülüyünə  zidd  olması  fikrini  ciddi 

şəkildə əsaslandıra bilmirdilər.  

Xüsusilə,  1923-cü  ildə  Osmanlı  İmperiyasının  yerində 

Türkiyə  Cümhuriyyətinin  qurulması,  dilinin  və  millətinin  adının 

türk  kimi  ifadə  olunması,  SSRİ  imperiyası  və  onun  ideoloqları 

üçün  Azərbaycanı  Türkiyədən  ayırmağı  daha  da  zorlaşdırmışdı. 

Bu  baxımdan  SSRİ-nin  başçıları  və  ideoloqları  Azərbaycan  və 

Türkiyə türklərini bir-birindən ayırmaq üçün, ilk olaraq Azərbay-

canın ərəb əlifbasından latın əlifbasına keçməsi məsələsini ortaya 

atdılar. Ancaq çox keçmədən, Türkiyənin də oxşar addım atması, 

artıq  sovet  ideooloqlarını  Azərbaycan  türkçülüyü  üzərinə  qəti 

hücuma  keçməyə  vadar  etdi.  Belə  ki,  rəsmi  şəkildə  SSRİ 

imperiyasının  tərkibinə  qatılmğa  məcbur  edilmiş  Azərbaycanın 

öncə (1937) dilinin və millətinin adından «türk» anlayışı çıxarıldı, 

daha  sonra  (1940)  latın  əlifbası  kiril  əlifbası  ilə  əvəz  edildi. 

Bununla da, SSRİ rəhbərlərinin və  ideoloqlarının apardığı siyasət 

nəticəsində  Azərbaycanda  türklüyü  rəsmi  şəkildə  ifadə  edən, 

demək olar ki, heç bir nişanə qalmadı.  

Bütün  bunlardan  sonra  sovet  rəhbələri  və  ideoloqları 

Azərbaycan  türkçülüyü  ideyasına  –  milli  ruhlu  azərbaycançılığa 

qarşı  apardıqları  siyasi-ideoloji  mübarizənin  ikinci  mərhələsinə 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

544 



544 

(1937-1991) başlamışlar. Artıq bu mərhələdə bolşeviklər bu günə 

qədər də öz aktuallığını itirməyən bir addım atmışlar; Azərbaycan 

türkçülüyünə,  milli  ruhlu  azərbaycançılıq  ideyasına  qarşı  “Sovet 

Azərbaycanı” adı altında beynəlmiləl və kosmopolit azərbaycan-

çılıq  ideyasının    irəli  sürmüşlər.  Başqa  sözlə,  sovet  ideoloqları 

dünənə qədər milli azərbaycançılıq ideyasının əsasını təşkil edən 

türk dili, türk tarixi, türk ədəbiyyatı və s. anlayışlara rəsmi qadağa 

qoymuş,  onların  əvəzinə  «Azərbaycan  dili»,  «Azərbaycan 

ədəbiyyatı», «Azərbaycan tarixi» və sair bu kimi məfhumları irəli 

sürmüşlər.  Eyni  zamanda,  sovet  ideoloqları  beynəlmiləl  və 

kosmopolit azərbaycançılığı əsaslandırmaq üçün tarix, ədəbiyyat, 

dil və s. sahələrdə Azərbaycan türklərinin milli mənəvi dəyərlərini 

də saxtalaşdırmağa başlamışlar.  

Milli ruhlu azərbaycançılığa qarşı kosmopolit azərbaycan-

çılıq ideyasını irəli sürməkdə sovet rəhbərlərinin və ideoloqlarını 

əsas  məqsədi  ilk  növbədə,  Azərbaycanı  türksüzləşdirmək,  bu 

mənada milli mənlik şüurunu zədələmək idi. Çünki həmin dövrdə 

SSRİ  ideoloqlarını  narahat  edən  əsas  məsələ  eyni  soykökü,  dili, 

dini,  mədəniyyəti,  ədəbiyyatı  paylaşan  Türkiyə  və  Azərbaycan 

türklərinin ortaq dil, ortaq ədəbiyyat, ortaq əlifba və b. məsələlərdə 

daha da yaxınlaşması ilə Azərbaycanın Sovet Rusiyasının əlindən 

çıxması  idi.  Ona  görə  də,  sovet  ideoloqları  Azərbaycanda  türk 

milləti, türk dili, türk ədəbiyyatı, türk tarixinə qarşı, beynəlmiləl və 

kosmopolit  azərbaycançılığın  əsas  prinsiplərini  təşkil  edən 

«Azərbaycan  dili»ni,  naməlum  «Azərbaycan  milləti»ni, 

Azərbaycan  tarixini,  Azərbaycan  mədəniyyətini  qoydular.  SSRİ 

rəhbərləri  və  ideoloqları  sübut  etməyə  çalışırdılar  ki, 

Azərbaycanda yaşayan və əhalinin böyük əksəriyyətini təşkil edən 

xalq etnik mənşəcə türk deyil, türklərin assmilyasiyası nəticəsində 

türk  dillərindən  birində  danışan  farsdili,  yaxud  da  qafqazdilli 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

545 


etnosların törəmələridir. Beləliklə, dünənki türklər azərbaycanlıya 

(bu zaman əsas assimilyasiya siyasəti Azərbaycan türklərinə qarşı 

yönəldilmişdir,  çünki  etnik  azlıqların  mənsubiyyətləri  əvvəlki 

kimi  dəyişilməz  olaraq  qalırdı),  türk  dili  azərbaycan  dilinə,  türk 

teatrı  Azərbaycan  teatrına,  türk  ədəbiyyatı  Azərbaycan 

ədəbiyyatına  çevrildi.  Halbuki  tarixçi  alim  Yusif  Yusifovun  da 

qeyd  etdiyi  kimi,  Sovet  Rusiyasının  antitürk  əməllərinə  qədər, 

yəni  1930-cu  illərin  sonuna  kimi  azərbaycanlılar  «türk,  türk 

xalqı», dili isə «türk dili» adlandırılmışdır [43, 231].  

Bizcə,  SSRİ  dövründə,  xüsusilə  1936-cı  ildən  sonra 

Azərbaycan milli ideyası – milli azərbaycançılıq birmənalı şəkildə 

Azərbaycan  sovet  ideyası  –  beynəlmiləlçi  və  kosmopolit 

azərbaycançılıqla  əvəz  olundu.  Türk  dilinin  Azərbaycan  dilinə 

çevrilməsi  də,  məhz  “sovet  Azərbaycanı”  ideyasının  möhkəm-

ləndirilməsinin  tərkib  hissəsi  idi.  Əslində,  1936-cı  ildən  sonra 

Azərbaycan  Cümhuriyyətinə  aid  milli  nə  varsa,  demək  olar  ki, 

hamısından  imtina  olunmuşdu.  Əvəzində  Azərbaycan  sovet 

ideyasına uyğun olaraq, kosmopolit azərbaycançılıq ideyası ortaya 

atılmışdı. Bununla da milli ruhlu azərbaycançılıqla beynəlmiləlçi 

və kosmopolit azərbaycançılıq üz-üzə qoyulmuşdur. 

Gördüyümüz  kimi,  bütün  dünya  türklərinin,  o  cümlədən 

Azərbaycan  türklərinin  vahid  ideya,  konsepsiya  ətrafında  birləşə 

bilməməsi  üçün  antitürk,  antiazərbaycan  qüvvələri  artıq bir  neçə 

əsrdir  ki,  ona  alternativ  qeyri-milli  ideyalar  irəli  sürmüşlər.  Ən 

sonuncu  halda  isə,  sovet  ideoloqları  türkçülükdən  yaranan  milli 

azərbaycançılığa qarşı, beynəlmiləlçi və kosmopolit azərbaycançı-

lıq ideyasını qoymuşlar. Bununla da, istər-istəməz bir-birinə zidd 

iki:  milli  Azərbaycan  və  sovet  Azərbaycanı  ideyaları  meydana 

çıxmışdır.  Birincisi,  türkçülüyün  doğurduğu  Azərbaycan  milli 

ideyası  –  milli  azərbaycançılıq  olduğu  halda,  ikincisi  rus 


1   ...   50   51   52   53   54   55   56   57   58




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə