İntellektual-Elektron Kitabxananın təqdimatında



Yüklə 3,32 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/58
tarix06.05.2017
ölçüsü3,32 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   58

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

57 


mütərəqqi  ruhlu  İslamda  axtarılmalı;  2)  dini  kimliklə  (İslamla) 

milli kimlik (Türklük) isə bir-birinə nəinki ziddir, hətta bir-birini 

tamamlayır.  

Ağaoğlunda «İslam milətçiliyi» nəzəriyyəsinin yaranma-

sında  «İttihadi-İslam»  konsepsiyasını  irəli  sürən  Cəmaləddin 

Əfqaninin  mühüm  təsiri  olmuşdur.  Əvvəlcədən  qeyd  edək  ki, 

Əfqaninin  milliyyətə,  millətə  baxışı  Rəsulzadə  üzərində  hansı 

təsiri buraxmışdırsa da, Ağaoğlu üzərində də İslama münasibəti 

eyni məna kəsb etmişdir. Ə.Ağaoğlu yazırdı ki, Əfqani «müsəl-

man  xalqlarını  ilkin  İslama  qayıtmağa,  ləyaqətsiz  hökmdarlara 

qarşı  açıq  mübarizəyə  qoşulmağa  çağırırdı.  Eyni  zamanda  o, 

ruhaniləri amansızcasına tənqid edir, onların  «boş dialektika və 

sxolastikasını»  məsxərəyə  qoyur,  onların  riyakarlığına  və 

həyasızlığına  gülürdü…  Bütün  ölkələrin  müsəlmanları  onun 

səsində  nə  isə  tanış,  eyni  zamanda  yeni  çalarlar  hiss  edirdilər» 

[28,  136].  Əfqaninin  bu  ideyalarını  müsbət  dəyərləndirən 

Ağaoğlunun  fikrincə,  Şərqdə  nümunəvi  ictimai  xadim  olan  bu 

şəxs,  eyni  zamanda  özünün  gələcək  davamçılarının  fəaliyyəti 

üçün proqram  tərtib etmiş  və bu davamçıların inkişaf  etdirməli 

olduqları ideyaları göstərmişdir.  

Q.Mustafayevə  görə,  Ağaoğlu  «İslam  birliyi»nə  həsr 

etdiyi  yazılarında  Əfqaninin  fikirləri  ilə  razılaşdığını  bildirmiş, 

eyni  zamanda  «İslam  şərqinin  böhrandan  çıxmasının  yolunu 

«islamın  bərpasında»,  islam  millətçiliyində  görmüşdü»  [159, 

93].  Doğrudan  da,  «Müsəlman  xalqlarının  vəziyyəti»  (1903-

1904)  silsilə  məqalələrində  İslam  dünyasının  yarımcan 

vəziyyətdə olması fikrini qəbul edən Ağaoğlu yazırdı ki, taleyin 

zərbələrindən  sarsılıb  məyus  olmuş  müsəlmanlar  indi  gəzib  bu 

fəlakətin  onların  üzərinə  haradan  gəldiyini  axtarır  və  vəziyyəti 

düzəltmək haqqında fikirləşirlər. Halbuki müsəlmanların islahat 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

58 



58 

dövrünü keçmələrinin vaxtı çoxdan çatmışdır [250]. Müsəlman-

ların  qəflət  yuxusundan  oyadacaq  müsəlman  islahatçısının 

yolunu gözləyən Ağaoğlunun fikrincə,  hər bir müsəlman milləti 

ilkin  İslama əməl etməklə  yanaşı, Qərb mədəniyyətinin müsbət 

dəyərlərini  də  mənimsəməli  və  Avropa  millətləri  kimi  inkişaf 

etməlidirlər.  Çünki  İslam  dini  bədbinlik  deyil,  nikbinlik  və 

tərəqqipərvərlik  dinidir.  O  yazırdı:  «Nə  Quran,  nə  də  şəriət 

özlüyündə tərəqqinin düşməni deyildir; özlərini İslam ideyasının 

daşıyıcıları  hesab  edən  şeyxlər  və  üləmalar  bəd  məqsədlərlə 

oradakı  fikirləri  təhrif  edib,  onları  mədəniyyətin  barışmaz 

düşmənlərinə çevirmişlər» [6, 50].  

Bizcə,  Ağaoğlu  «İslam  millətçiliyi»nin  elmi-nəzri  əsas-

larını  «Panislamizm  və  onun  xarakteri»  məqaləsində  vermişdi: 

«İslam  ayrı-ayrı  xalqların:  ərəb,  türk,  fars,  zənci,  tacik  və 

sairələrin  özünəməxsus  fərdi  etiqadlarındakı,  adət-ənənə-

lərindəki,  hətta  dil  və  geyimlərindəki  fərqi  aradan  qaldırmış  – 

niverləmiş, sözün tam mənasında onları fatehlərin assimilyasiya-

sına  məruz  qoymuşdur.  Hal-hazırda  müsəlman  xalqlarının 

lüğətində  millət  məfhumuna  uyğun  olan  bir  istilah  axtarmaq 

yersiz olar. Çünki onların hamısı bu mənanı ifadə edən ümumi 

bir istilahı – ərəbəcə «millət» sözünü işlədirlər. Bu istilah isə irqi, 

qövmi,  etnik,  hətta  əxlaqi  birliyi  deyil,  hər  şeydən  əvvəl  dini 

birliyi  ifadə  edir»  [251].  Bu  mənada,  onun  fikrincə, 

«panislamizm» ideyası İslam dininin özündə, onun nəzəriyyə və 

tarixində  ehtiva  edilmişdir:  «Quran,  hər  cür  millətçiliyə 

düşməndir. Ümumbəşərilik demək olan İslam milli əlahiddəliyi, 

irqi  ayrı-seçkiliyi,  silki  xurafat  və  ənənələri  zəiflətməyə  çalışır. 

İslama görə, ona iman gətirən bütün insanlar qardaşdırlar, hamı 

Allah və Quran qarşısında bərabərdir.  Nə türk, nə ərəb, nə fars, 

nə  hindu,  nə  zənci,  nə  ağ  var:  hamı  müsəlmandır,  bərabər  və 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

59 


birdir,  hamı  eyni  bir  Atanın  (Allahın  –  F.Ə.),  sevən  bir  Atanın 

övladlarıdır,  fərq  yalnız  Ona  itaət  edənin  dərəcəsindədir.  Bu 

ideya  Quranda  ümumi  müddəa  şəklində  deyil,  aydın  və  rəsmi 

şəkildə ifadə edilmişdir: «müsəlmanlar qardaşdırlar»» [251].  

Q.Mustafayev  yazırdı  ki,  «İslam  millətçiliyi»ni  irəli 

sürməklə Ə.Ağaoğlu və digər milli-burjua ziyalılar açıq şəkildə 

olmasa da, üstüörtülü olaraq dini-millətçilik yolunu birinci plana 

çəkir  və  müsəlmanları-türkləri  dini  millətçiliyin  bayrağı  altında 

toplamağa çalışmışlar: «Burjua millətçiləri Azərbaycan xalqının 

maarif və mədəniyyəti yolunda maarifçilərin mübarizəsini islam 

maarifi  və  mədəniyyəti  uğrunda  mübarizə  istiqamətinə 

yönəltməyə  çalışır,  onların  köməyi  ilə  islam  dini  ilə  elmi 

barışdırmaq, «islam mədəniyyətini» «qərb mədəniyyətinə» qarşı 

qoymaq,  islamı  müasirləşdirmək,  islam  ruhaniliyini  çarizmin 

təsirindən  xilas  edib,  islam  millətçiliyi  axınına  cəlb  etmək 

istəyirdilər»  [159, 97].  Bizcə, sosial-demokratların, o  cümlədən 

bolşeviklərin kommunizm utopiyası kimi, mütərəqqi islamçıların 

da bəzən «İslam birliyi» ideyasını siyasiləşdirmələrində qeyri-adi 

heç  nə  yoxdur.  Başqa  sözlə,  sosial-demokrtalar  kommunizm 

ideyasına  hansı  şəkildə  yanaşırdılarsa,  bir  qədər  fərqli  şəkildə 

islamçılar  da  «İslam  birliyi»  ideyasının  gerçəkləşməsinə  bir  o 

qədər ümid bəsləyirdilər.  

Digər tərəfdən o fikirlə də razılaşmaq olmaz ki, Ə.Ağa-

oğlu  və  digər  milli  aydınlarımız  İslam  mədəniyyətini  Qərb 

mədəniyyətinə qarşı qoymuşdular.  Doğrudur,  yuxarıda da qeyd 

etdiyimiz  kimi,  bu  cür  mühafizəkar  ziyalılarımız  olmuşdur, 

ancaq  hər  iki  mədəniyyətin  ortaq  nöqtələrindən  çıxış  edən 

mütəfəkkirlərmiz də var idi. Ə.Ağaoğlu da məhz belə bir mövqe 

tutaraq  İslam  mədəniyyəti  ilə  Qərb  mədəniyyətinin  bir-birini 

inkar  etmədiyini  vurğulamışdır:  «Birləşmə  mənasında  keçmişə 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

60 



60 

qayıtmağı təbliğ edən panislamizm, eyni zamanda müsəlmanlar 

arasında  müasir  həyatın  köklü  və  biryolluq  dəyişdirilməsində 

təkid edir… Bu, vaxtilə yalnız müsəlmanların malı olan iqtisadi, 

siyasi  və  mədəni  fütuhatlar  sahəsindəki  təkiddir…  Bir  sözlə, 

Avropa ağıl tərzi və yeni müsəlman meyli möcübincə islamçılıq 

ideyalarında  panislamizm  və  yevropeizm  anlayışı  sinonimi 

xarakteri kəsb etmişdir» [251]. O, bununla da Avropada mövcud 

olan  demokratik  dəyərlərin  –  siyasi,  vicdani,  mənəvi  və  s. 

azadlıqların islama zidd olmadığını əksinə, bu amillərin Quranda 

öz  əksini  tapdığını  göstərmişdir.  Q.Mustafayevə  görə,  bununla 

da  «ictimai-tarixi  hadisələrə  idealist-dini  mövqedən  yanaşan 

Ə.Ağayev  özü-özünü  inkar  edir.  O,  bir  əli  ilə  dində  yeniliyin 

zəruriliyini  yazır,  digər  əli  ilə  onu  pozur»  [159,  89].  Bizcə, 

Ağaoğlu bir çoxlarından fərqli olaraq  İslam dininin demokratik 

dəyərlərə  zidd  olmadığını,  bu  dəyərlərin  həmişə  İslamda 

olduğunu və bu  gün də  olmasını önə çəkməklə öz-özünü inkar 

deyil, əksinə təsdiq yolunu tutmuşdur.  

Gördüyümüz  kimi,  Azərbaycanda  milli  ideyalardan  biri 

olan islamçılığa münasibət 100 il bundan əvvəl olduğu kimi bu 

gün  də  öz  aktuallığını  qoruyub  saxlayır.  Doğrudur,  dinə 

münasibət  Konstitusiyada  açıq  şəkildə  öz  əksini  tapmışdır. 

Ancaq  bununla  yanaşı,  dinə  münasibətdə  cəmiyyət  daxilində 

müəyyən  problemlər  hələ  qalmaqdadır.  Bu  xüsusilə,  özünü 

müxtəlif təbəqələrin dinə-İslama fərqli münasibətlərində büruzə 

verirr.  Məsələn,  bəziləri  hesab  edirlər  ki,  milli  ideyalardan  biri 

kimi  İslama daha çox önəm  verilməlidir. Çünki  İslam millətlər 

və  etnoslar  arasında  heç  bir  fərq  qoymur.  Başqa  sözlə, 

«müsəlmanlar  qardaşdırlar»  prinsipi  irəli  çəkilərək  milli 

ideologiyanın  aparıcı  ideya  xəttinə  çevrilməlidir.  İlk  baxışda, 

bunun  doğru  olduğu  qənaətinə  gəlinə  bilər.  Ancaq  məsələnin 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

61 


mahiyyətinə  dərindən  nüfuz  etsək  görərik  ki,  İslam  dini  bir 

ölkədə yaşayan müxtəlif etnosları birləşdirən amil təsiri bağışlasa 

da,  o  son  nəticə  olaraq  dövlətin  işlərinə  qarışanda  vəziyyət 

tamamilə başqa rəng ala bilər. Necə ki, əsrlər boyu dinin dövlət 

üzərində  nüfuz  etdiyi  dövrlərdə  həmişə  ciddi  problemlər 

yaşanmışdı.  Yəni  bu  zaman  istər-istəməz  din  xadimləri  İslam 

dininin  nüfuzundan  istifadə  edərək  dövlətin  siyasi-ideoloji 

həyatında aparıcı mövqeyə sahib olmuşlar. Hətta, orta əsr bir sıra 

müsəlman və xristian dövlətlərində hakimiyyət başçıları istəmə-

dikləri  halda,  din  xadimlərinin  təzyiqi  ilə  bir  sıra  ağılasığmaz 

qərarlar  qəbul  etməyə  məcbur  olmuşlar.  Özəlliklə  də,  bu, 

dünyəvi  elmləri  təbliğ  və  müdafiə  edən  alimlər  üçün  faciəli 

aqibətlə nəticələnmişdir. 

Ona  görə  də  əvvəlcə  xristian,  daha  sonra  bir  çox 

müsəlman  ölkələri  dini  dövlət  siyasətindən  ayırmaq  qərarı 

vermişlər. Bu mərhələ Avropa da daha uğurla və sürətlə həyata 

keçdiyi  halda,  müsəlman  dünyasında  bu  proses  həm  uğursuz, 

həm  də  ləng  şəkildə  getmişdir.  Çox  təəssüf  ki,  bu  gün  də 

müsəlman  dünyası  həmin  məsələlərdə  böhran  yaşamaqdadır. 

Hətta,  işin  maraqlı  tərəfi  odur  ki,  dini  dövlətdən  ayırmış  bəzi 

müsəlman  ölkələrində  əks  proses  getməkdədir.  Yəni  bəzi 

müsəlman  ölkələrində  dinlə  dövlətin  bir  araya  gəlməsi  istisna 

olunmur. 

Hər  halda,  bu  bir  faktdır  ki,  müsəlman-türk  dünyasında 

ilk dəfə dini dövlətdən ayıran Azərbaycan Cümhuriyyəti (1918-

1920)  olmuşdur.  Özü  də  həmin  dövrdə  Azərbaycan 

Cümhuriyyətinin  başçıları  bu  siyasəti  çox  uğurla  həyata 

keçirmişlər. Yəni onlar milli ideya kimi bir tərəfdən türkçülüyə 

öncüllük vermiş, digər tərəfdən islamçılığı dini-əxlaqi dəyər kimi 

gənc  dövlətin  əsas  sütunlarından  biri  olaraq  qəbul  etmişlər. 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

62 



62 

Bununla  da,  Azərbaycan  milli  ideyasının  aparıcılığı  türkçülüyə 

verilsə də, islamçılıq dini etiqad və inancı kimi onunla bir bütöv 

halına  gətirilmişdir.  Beləliklə,  bir  növ  din  ideyası  ilə  millilik 

ideyası  Azərbaycan  milli  ideologiyasının  ayrılmaz  tərkib 

hissələrinə  çevrilmişlər.  Burada  isə  islamçılığın  milli 

ideologiyanını  sütunlarından  biri  kimi  toxnulmazlığı  qalmaqla 

dövlətin  varlığında  millilik  ideyasının  (türkçülüyün)  şəksiz 

liderliyi qəbul edilmişdir.  

Fikrimizcə,  bu  gün  İslama-islamçılığa  münasibət  məhz 

bu  prinsiplər  əsasında  olmalıdır.  Çünki  milli  dövlətin 

müstəqilliyi  üçün  bundan doğru bir xətt ola  bilməz. Hər halda, 

Birləşmiş  Millətlər  Təşkilatına  adından  da  göründüyü  kimi,  bu 

beynəlxalq  quruma  üzv  olanlar  dini  inanclarına  görə  deyil,  ilk 

növbədə milli kimlik baxımından təmsil olunurlar. Yəni, burada 

əsas  meyar  «millət»lə  bağlıdır.  Deməli,  Azərbaycan 

Respublikasında  da  milli  ideyalar  arasında  millilik  (türklük) 

ideyasının  öncüllüyü  əsas  şərtdir.  Bu  həm  millətin  varlığının 

təsdiqi,  həm  də  demokratik  dövlət  quruculuğu  ilə  birbaşa 

bağlıdır. 



Türkçülük,  onun  mahiyyəti  və  əsas  istiqamətləri. 

Milli  fəlsəfi  fikir  tariximizdə  milli  ideyalardan  biri  və  birincisi 

turklükdür  –  milli  kimlikdir,  milli  özünüdərkdir,  milli  özünü-

təyindir. Bu mənada, Azərbaycan milli ideologiyasının əsas milli 

ideyası türklükdür, Azərbaycan türk milliyyətçiliyidir, Azərbay-

can  türk  millətidir.  Türkçülük  olmadan  Azərbaycan  milləti, 

Azərbaycan  dövləti,  azərbaycanlılıq  heç  bir  məna  kəsb  etməz. 

Çünki  müəyyən  bir  coğrafiyada  çoxluq  təşkil  edən  etnosların 

vahid  dildə  danışmaları,  adət-ənənələrə  sahib  olmaları, 

mədəniyyətə  və  tarixi  keçmişə  sahib  olmaları,  iqtisadi  çıxarları 

olmalıdır  ki,  bununla  da  özlərini  milliyyət  və  millət  kimi 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

63 


tanısınlar. Özəlliklə, müstəmləkə halına gətirilmiş, zaman-zaman 

milli-mənəvi  dəyərlərinə  qəsd  edilmiş  bir  millət  üçün  yenidən 

milli özünüdərk, milli özünütəyin əsas və vacib ideyalardan biri-

dir.  Fikrimizcə,  istisna  hal  olaraq,  yalnız  bu  cür  milli  ideya  – 

milli özünəməxsusluq, milli özünütəyin yetərli ola bilər ki, digər 

ideyaların  yardımı  olmadan  belə  milli  ideologiyaya  çevrilsin. 

Ancaq bunun çox zor olmasını da söyləmədən keçmək mümkün 

deyildir.  Buna  başlıca  səbəb  də  milli  özünəməxsusluğun, 

milliliyin  əksər  hallarda  mürtəce  millətçilik-şovinizm  kimi 

yozulmasıdır. Bu mənada, müstəmləkə halında olan bir millətin 

milli  özünəməxsusluqdan  çıxış  edərək  milli  azadlıq  uğrunda 

mübarizə  aparması  nə  qədər  müsbət  sayılırsa,  artıq  müstəqillik 

əldə  etmiş  millətin  həmin  ideyanı  eynilə  uyğulamağa  davam 

etməsi bir o qədər də mənfi qəbul edilir.  

Ona  görə  də  XX  yüzilin  əvvəllərində  milli  azadlıq 

hərəkatı  uğrunda  mübarizə  aparan  Azərbaycan  xalqının  əsas 

milli  ideyasının  türkçülük  olması  nə  qədər  təbiidirsə,  1930-cu 

illərin  sonlarından  etibarən  Sovetlər  Birliyi  dövründə,  eləcə  də 

hazırda müstəqil Azərbaycan Respublikasında məsələnin bu cür 

qoyuluşuna  birmənalı  baxışın  olmaması  da  anlaşılandır.  Bu 

baxımdan  biz,  araşdırıdığımız  dövrdə  Azərbaycan  Cümhuriy-

yətinin  yaranmasında  və  inkişafında  türkçülüyün  oynadığı 

əvəzsiz  rolu  indiki  zamanın  baxışından  deyil,  dövrünün 

tələblərinə  və  şəraitinə  görə  dəyərləndirmişik.  Həmin  dövrün 

əsas  tələbi  də  ondan  ibarət  idi  ki,  müstəmləkədən  azad  olmaq 

istəyən  bütün  millətlər  kimi  Azərbaycan  türklərinin  də  məhz 

milli  özünütəyindən  –  türkçülükdən  çıxış  etməkdən  başqa  bir 

yolu  yox  idi.  Çünki  türkçülük  çar  Rusiyasının  müstəmləkəsi 

halına  gətirilmiş  Qafqaz-Azərbaycan  müsəlmanlarının  yeni  bir 

dövlət qurmağın əsas xətti idi. Ən azı ona görə ki, Qafqaz müsəl-



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

64 



64 

manlarının,  o  cümlədən  Azərbaycan  müsəlmanlarının  böyük 

əksəriyyəti nə qədər İslama-müsəlmanlığa bağlı olursa-olsunlar, 

nə  qədər  marksizm-leninzmə  rəğbət  göstərirlər  göstərsinlər  ilk 

növbədə,  özlərini  türk  kimi  tanıyır  və  türk  mədəniyyətinə  aid 

edirdilər.  Eyni  zamanda,  yalnız  Qafqaz  deyil,  çar  Rusiyasının 

müsəlman  əhalisinin  böyük  əksəriyyəti  də  türk-tatar  xalqları 

adlanan bir türk millətinə,  yaxud da türk irqinə aid edilirdi. Bu 

baxımdan  çar  Rusiyasında,  o  cümlədən  Qafqazda  yaşayan 

müsəlmanların  milli  azadlıq  hərəkatı  uğrunda  mübarizədə  əsas 

milli ideya olaraq türkçülüyü qəbul etmələri çox təbii idi.  

Xüsusilə  də,  din  ideyasının  heç  cürə  özünü  doğrulda, 

yəni qeyri-müəyyən «İslam birliyi» ideyasının gerçəkləşə bilmə-

yəcəyi  bir  dövrdə  Azərbaycan  milli  ideyası  kimi  türkçülüyün 

aparıcı yer tutması başa düşüləndir. Doğrudur, ilk dövrlərdə türk-

çülük də islamçılıq, «İslam birliyi» ideyası kimi ümumi xarakter 

daşımış, bəzi türk ideoloqlar bunun əsasında Turan imperiyasını 

dirçəltmək  haqqında  mülahizələr  belə  yürütmüş,  hətta  Ənvər 

paşa  kimi  hərbi  sərkərdələr  silah  gücünə  bunu  reallaşdırmağa 

çalışmışlar. Bütün bunlara baxmayaraq, fikrimizcə, türkçülük din 

ideyasından - «İslam birliyi»ndən fərqli olaraq milli ideologiya-

nın  formalaşmasında  əsas  rol  oynayaraq  Azərbaycan 

Cümhuriyyətinin yaranmasında həlledici rola malik olmuşdur. 

Əslində  burada  heç  bir  fikir  ixtilafından,  ziddiyyətdən 

söhbət  gedə  bilməz.  Milli  aydınların  əsas  məqsədi  birdir: 

müsəlman-türk  aləminin  qurtuluşu.  Bu qurtuluş  yolunda isə  bir 

qədər  fərqli  taktikaların  seçilməsi,  fərqli  mülahizələrin 

səslənməsi  təbiidir.  Digər  tərəfdən  bütün  türklər,  o  cümlədən 

müsəlman  türkləri  üçün  bir  neçə  minilliklər  din  və  millət 

(şamanlıq  və  türklük,  Göy  Tanrıçılıq  və  türklük,  islamlıq  və 

türklük  və  b.)  demək  olar  ki,  eyni  mahiyyət  daşımışdır.  Bu 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

65 


baxımdan,  həmin  dövrdə  milli-demokratik  cəbhəni  təmsil  edən 

ziyalılarımızdan  bir  qisminin,  müsəlman-türk  dünyasının  nicatı 

üçün  İslamla  çulğalaşmış  Türklüyə  (Ə.Hüseynzadə  və  b.), 

digərlərinin  Türklüklə  çulğalaşmış  İslama  (Ə.Ağaoğlu  və  b.) 

üstünlük verməsi təbiidir.  

Türkçülüyün yaranması məsələsinə ümumi şəkildə nəzər 

yetirsək  görərik  ki,  bütövlükdə  türkçülük  üç  mərhələdən:  1) 

mədəni türkçülük (dil, ədəbiyyat, tarix və s. sahələrdə türkçü-

lük);  2)  siyasi-ideoloji  türkçülük  (Türk  xalqlarının  birliyi, 

Turan  birliyi  və  s.);  3)  etnik  türkçülük  (Türkiyə  türkçülüyü, 

Azərbaycan türkçülüyü, Türküstan türkçülüyü və s.) keçmişdir. 



Mədəni  türkçülük.  Türkçülüyün  ilk  mərhələsi  olan 

mədəni  türkçülüyün  yaranmasına  başlıca  səbəb  XVIII  əsrdən 

başlayaraq  müsəlman  dövlətlərinin,  o  cümlədən  Osmanlı  və 

Səfəvilər  kimi  türk  imperiyalarının  Avropa  dövlətləri  ilə 

müqayisədə  elm,  təhsil,  texnoloji  və  başqa  sahələrdə  geri 

qalması,  get-gedə  tənəzzülə  uğraması  idi.  XIX  əsrdən  etibarən 

türk  aydınları  bundan  çıxış  yolu  axtarmağa  başlamış  və  belə 

nəticəyə gəlmişlər ki, tənəzzüldən qurtulmaq üçün yalnız Avropa 

mədəniyyətini,  texnologiyasını  təqlid  yetərli  ola  bilməz.  Bu 

baxımdan,  onlar  bir  millət  üçün  vacib  olan  soykök,  dil, 

mədəniyyət və tarix sahələrini tədqiq etməyə başlamış, bununla 

da  türkçülüyün  ibtidasının,  yəni  mədəni  türkçülüyün  əsasını 

qoymuşlar. Əslində ilk türk aydınları sistemli şəkildə deyil, daha 

çox parakəndə halda türk dili, türk ədəbiyyatı, türk mədəniyyəti 

sahəsində  müəyyən  işlər  görüblər.  Ancaq  bütün  türk 

coğrafiyasında  bir-birindən  xəbərsiz,  sistemsiz  şəkildə  yaranan 

mədəni  türkçülük  çox  keçmədən  ümumtürk  mədəniyyətini, 

ədəbiyyatını, dilini hədəfləmişdir. Bununla da, türk coğrafiyasını 

özündə  əhatə  edən  mədəni  «Türk  birliyi»  və  yaxud  da  «Turan 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

66 



66 

birliyi» ideyaları yaranmışdı. Fikrimizcə, ümumiyyətlə türklüyü 

və  türkçülüyü  də  bir-birindən  fərqləndirmək  lazımdır.  Türklük 

daha  çox  sadəcə  şəxsi  kimliyini,  danışdığı  dili,  tapındığı  adət-

ənənələri  türk  olaraq  qəbul  edib  bununla  kifayətlənməkdirsə, 

türkçülük  millətdə  milli  ruh,  mili  düşüncə,  milli  özünüdərk 

uğrunda  mübarizə  aparmaq,  bir  sözlə  onu  məfkurə  halına 

gətirməkdir.  Bunu,  M.Ə.Rəsulzadə  belə  ifadə  etmişdi: 

«Türklüklə türkçülük arasında böyük fərq vardır. O fərq nədir? 

…Millətdə  milli  ruh,  milli  düşüncə,  milli  özünütanıma,  milli 

şəxsiyyət  lazımdır.  Biz  millətə  bunu  verməyə  çalışırız»  [34, 

260].  


Qeyd  edək  ki,  mədəni  türkçülük  XIX  əsrin  ikinci 

yarısından  başlayaraq,  eyni  vaxtda  Türkiyə,  Azərbaycan, 

Krım, Türküstan, Uyğurustan və başqa türk ellərində yaşayan 

aydınlarımızın  –  İ.Şinasi,  Əhməd  Vefik  Paşa,  M.Cəlalləddin 

Paşa,  Süleyman  Paşa,  Şeyx  Süleyman  Əfəndi,  Ə.Cevdət, 

Ə.Mithəd, A.A.Bakıxanov, M.F.Axundzadə, N.Kamal, H.Zər-

dabi,  Ş.Mərcani,  İ.Qaspıralı  və  başqalarının  mədəni-fəlsəfi 

irsində  özünü  büruzə  vermişdi.  Fikrimizcə,  ilk  dövrlərdə 

türkçülüyün  siyasiləşə  bilməməsinə  əsas  səbəb  dini-ideoloji 

amillər, yəni sufilik, mövlanəlik, şiəlik, osmançılıq, islamçılıq 

və b. təlimlərin təsiri altında olması olmuşdur. Bu mənada ilk 

siyasi türkçülərdən Y.Akçuraoğlu düzgün qeyd edirdi ki, XIX 

əsrin  ikinci  yarısında  türkçülükləri  aydın  və  şüurlu  olan 

Osmanlı  türk  ziyalıları  (Ə.Vefik,  M.Cəlaləddin,  Süleyman 

Paşa və b.) belə siyasətdə türkçülüyə deyil, «islam birliyi» və 

«osmanlı  milliyyəti»nə  önəm  vermişlər.  Ən  yaxşı  halda  bu 

dövrdə  türkçülük  həmin  anlayışlarla  qarışmış  şəkildə 

olmuşdur [22, 80].  


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   58




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə