İntellektual-Elektron Kitabxananın təqdimatında



Yüklə 3,32 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə7/58
tarix06.05.2017
ölçüsü3,32 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   58

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

67 


Azərbaycanda  da  mədəni  türkçülüyün  meydana  çıx-

ması  yeniləşmənin,  maarifçiliyin  və  ilkin  İslama  qayıtmanın 

təsiri  altında  XIX  əsrin  ikinci  yarısında  başlamışdır. 

Fikrimizcə,  XIX  əsrdə  A.A.Bakıxanov,  M.F.Axundzadə, 

S.Ə.Şirvani,  H.Zərdabi  və  başqaları  mədəni  türkçülüyün 

(siyasi-ideoloji  mənada)  Azərbaycanda  ilk  nümayəndələri 

olmuşlar. Mədəni  türkçülük  A.A.Bakıxanovun milli  «Tarix»-

indən başlamış, Axundzadənin türkcə yazdığı komediyaları ilə 

davam  etdirilmiş  və  Zərdabinin  milli  ruhlu  «Əkinçi»si  ilə 

milli  status  almağa  qədəm  qoymuşdur  (kitabın  1-ci  hissəsinə 

baxmalı).  

Qeyd  edək  ki,  Ziya  Gökalp  da  M.F.Axundzadəni  və 

İ.Qaspıralını  Rusiyada  yetişən  iki  böyük  türkçü  kimi  qələmə 

vermişdir [88, 27]. Ancaq biz daha çox Y.Akçuraoğlunun bu 

məsələ  ilə  bağlı  fikri  ilə  razılaşaraq  hesab  edirik  ki,  Krım 

türklərindən  İsmayıl  bəy  Qaspıralı  M.F.Axundzadə  ilə 

müqayisədə həm nəzəriyyədə, həm də əməldə türkçülüyə daha 

çox xidmət  etmişdir.  Qaspıralı  «Türküstan  üləması»  əsərində 

yazırdı ki, İslam fəlsəfəsinin və elminin tarixi araşdırlarsa, bir 

çox  alimlərin  türk  və  türküstanlı  olduqları  görülər.  Onun 

fikrincə,  vaxtilə  türk  alimləri  müsəlmanların-türklərin  indi-

indi alışdığı dünyəvi elm və təhsili tədris etmişlər: «Avropada 

dünyəvi elmlər az olan bir zamanda Türküstanda müstəqil əqli 

və  nəqli  elmlər  olmuşdur»  [128,  5].  Bununla  da,  o,  bir 

tərəfdən  İslam  dininin  həyatında  türklərin  mühüm  mövqe 

tutmasını, digər tərəfdən isə onların həmişə dünyəvi bir millət 

olmasını  göstərmək  istəmişdi.  Başqa  sözlə,  Qaspıralının  bu 

fikirləri türkçülük adına yeni bir dönəmin əsasını qoymuşdur.  

Türkçülük şüarı  «dildə, fikirdə və əməldə birlik» olan 

Qaspıralı  bu  ideyalarını  bütün  türklərin  ortaq  qəzeti  olan 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

68 



68 

«Tərcüman»da  ifadə  etmişdi  [71,  19-21].  Onun  mədəni 

türkçülüyü  «Üsuli-cədid»  adlı  yeni  tipli məktəblərin  açılması 

ilə davam etdirilmişdi. Əslində bu məktəblər dünyəvi elmləri 

tədris  edən ilk türk məktəbləri  idi [71, 22-24]. Ancaq siyasi-

ideoloji  baxışlarına  görə  Qaspıralı  daha  çox  liberalist  idi.  O, 

yalnız Rusiya birliyi çərçivəsində türklərin milli-mədəni mux-

tariyyətinə və birliyinə çalışmışdı. Hətta, o bu baxışlarına görə 

digər  türkçü  ideoloqlar  tərəfindən  dəfələrlə  tənqid  də 

olunmuşdur. 

Azərbaycanda  A.A.Bakıxanovla  M.F.Axundzadədən 

(müəyyən ziddiyyyətlərə  baxmayaraq) sonra türkçülüyün  ya-

ranmasənda  Həsən  bəy  Zərdabi  (1842-1907)  və  onun 

«Əkinçi» qəzeti mühüm rol oynamışdır. Y.Akçuraoğlu  yazır: 

«Həsən  bəyin  millət  tarlasına  əkmək  istədiyi  toxumlar 

irəliləmə  və  yenilik  toxumlarıdır»  [22,  87].  Ən  əsası 

«Əkinçi»də  türk millətçiliyinin ünsürləri görsənmiş, ayrı-ayrı 

türk  şivələrinin  birləşə  bilməsi  məsələsinə  toxunulmuşdur. 

Ancaq  burada  özəlliklə,  H.Zərdabinin  ideyalarından  bəhs 

etməyimizə  səbəb,  onun  qısa  bir  zaman  da  olsa  XX  əsrin 

əvvəllərində  yaşamasıdır.  Belə  ki,  XIX  əsrin  ikinci  yarısında 

yeniləşmə  uğrunda  mübarizə  apararaq  mədəni  türkçülüyü  və 

mədəni islamçılığı canlı bir timsal kimi XX əsrin əvvəllərinə 

daşıyan  H.Zərdabi,  bu  dövrdə  də  dil  birliyi,  din  birliyi,  milli 

təşkilatların  yaranması  məsələlərlə  bağlı  konkret  təkliflərlə 

çıxış  etmişdir.  Zərdabi  qeyd  edirdi  ki,  hər  bir  millətin  əsas 

dirəkləri,  millət  olmağına  səbəb  dil  və  din-məzhəbdir. 

Bunlardan birisi əldən getsə millətin beli sınar, ikisi də getsə 

millət başqa millətlərə qarışar və yox olar. O yazır: «Çünki dil 

və məzhəb tayfanın (millətin-F.Ə.) ruhu olan kimidir. Necə ki, 

ruh  çıxanda  bədəndən  bircə  nəş,  yəni  cəmdək  mürür  (yavaş-


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

69 


yavaş – F.Ə.) ilə çürüyüb yox olur, habelə dilsiz və məzhəbsiz 

tayfa da gərək mürür ilə yox olsun» [30, 22]. O, «Dil birliyi» 

məqaləsində  isə  yazırdı  ki,  Rusiya  dövlətinə  tabe  olan 

müsəlmanların  hamısının  etnik  mənşəyi  türk,  dilləri  türk 

dilidir.  Amma  bu  dil  ayrı-ayrı  yerlərdə  müxtəlif  şivələrə 

bölünüb  ki,  ilk  növbədə  Rusiya  türklərinin  dil  birliyinə  nail 

olmaq  lazımıdır.  Zərdabi  yazırdı:  «Ona  görə  də  bizlərə 

vacibdir  ki,  indi  vaxt  keçməmişdən  dil  birliyi  dalıncan  olub 

bir  ümumi  dil  bina  edib,  bu  ümumi  dildə  yazıb-oxuyaq  ki, 

gələcəkdə  o  dil  hamının  yazıb-oxumaq  dili  olsun.  Belə  də 

Rusiyada  olan  türk  tayfaları  getdikcən  bir-birilərinə  artıq 

yaxınlaşıb,  birləşməkdən  artıq  da  güclənib  tərəqqi  etməyə 

qadir  olurlar  və  qardaşlıqları  dəxi  möhkəm  olur»  [30,  14]. 

Deməli,  XIX  əsrin  ikinci  yarısında  Qafqaz  müsəlmanlarının 

milli oyanışına, yəni mədəni türkçülüyə və mədəni islamçılığa 

təkan verən H.Zərdabi bu işinin davamı olaraq 1900-cu illərdə 

Rusiya, o cümlədən Qafqaz türklərinin dil-millət və din-islam 

birliyi  ətrafında  birləşməsini  vacib  saymışdır.  Onun  bu 

dövrdə, 

milli 


ideoloq 

kimi 


Azərbaycan 

türklərini 

maarifləndirmək yolu ilə ayrıca bir millət kimi varlığını isbat 

etməyə  və  milli  birliyinə  çalışması,  xüsusilə  diqqətəlayiqdir. 

Bu  baxımdan  H.Zərdabi  XX  əsrdə  yetişən  Azərbaycan 

türklərinin  -  Ə.Hüseynzadə,  Ə.Ağaoğlu,  M.Ə.Rəsulzadə  və 

başqalarının  birmənalı  şəkildə  ideoloqu,  müəllimidir  [185, 

151;  28,  119;  237,  40;  196,  169].  H.Zərdabinin  tədqiqatçı-

larından  fəlsəfə  elmləri  doktoru,  prof.  İzzət  Rüstəmovun  o 

fikrilə  də  tamamilə  razılaşırıq  ki,  «Zərdabi  Azərbaycanda,  o 

cümlədən  bütöv  Rusiyada,  Şərqdə  XIX  əsr  reallıqlarının 

doğurduğu titanlardan-nəhənglərdən biridir» [190, 186]. 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

70 



70 

Siyasi-ideoloji  türkçülük.  XX  əsrin  əvvəllərində, 

xüsusilə 1900-1910-cu illərdə bütün türk dünyasında, o cüm-

lədən  Azərbaycanda  türkçülük  ikinci  mərhələyə  –  siyasi-

ideoloji  türkçülüyə  qədəm  qoymuşdu.  Artıq  XIX  əsrin  ikinci 

yarısından  fərqli  olaraq,  XX  əsrin  əvvəllərində  türkçülüyün 

davamçıları  bu  ideya  uğrunda  Türkiyədə,  Azərbaycanda, 

Krımda, Tatarıstanda, Türküstanda və b. türk ellərində, eləcə 

də  türk  coğrafiyasından  kənarda  –  Misir,  Əfqanıstan,  Fransa 

və başqa ölkələrdə mübarizə aparır, onu bütün türklərin vahid 

ideya  xətti  kimi  qəbul  edirdilər.  Məsələn,  Hilmi  Tunalı, 

Ə.Hüseynzadə,  Y.Akçuraoğlu,  H.S.Ayvazov,  Ə.Ağaoğlu, 

Ziya  Gökalp  və  başqaları  türkçülüyü  İstanbulda,  Bakıda, 

Kazanda,  Baxçasarayda,  Buxarada,  Səmərqənddə,  Təbrizdə, 

Tehranda, Qahirədə,  Moskvada,  Budapeştdə,  Vyanada, Paris-

də  və  başqa  şəhərlərdə  eyni  istək  və  prinspiallıqla  müdafiə 

etmişlər.  Bu  mənada  siyasi-ideoloji  türkçülük  ən  azı  bütün 

türk xalqlarının mənəvi-ideoloji birliyini hədəfləmişdi. Ancaq 

burada onu da qeyd etmək istərdik ki, siyasi-ideoloji türkçülük 

iki  istiqamətdə:  1)  vahid  Turan-Türk  dövlətini  arzulayan 

siyasi  romantiklərlə;  2)  ayrı-ayrı  müstəqil  türk  dövlətlərinin 

yaranmasını  müdafiə  edən  gerçəkçi,  yaxud  da  federalist 

türkçülər şəklində meydana çıxmışdır. Siyasi romantiklər daha 

çox  qan  qohumluğunu,  dil  və  din  birliyini  önə  çəkdikləri 

halda, 


gerçəkçilər  öncə  ayrı-ayrı  türk  dövlətlərinin 

yaranmasını  və  gələcəkdə  onların  federasiya  şəklində 

birləşməsinə ümid edirdilər. 

XX əsrin əvvəllərində nəzəri şəkildə  İslamla çulğalaş-

mış  türkçülüyün,  bir  qədər  də  dəqiqləşdirsək  siyasi-ideoloji 

türkçülüyün  ilk  ideoloqu  Quzey  türklərindən  Yusif  Akçura-



oğlu  olmuşdur.  «Üç  tərzi-siyasət»  (1904)  əsərində,  siyasi-

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

71 


ideoloji  türkçülüyün  nəzəri  əsaslarını  işləyib  hazırlayan 

Y.Akçuraoğlu qeyd edirdi ki, irq üzərinə dayalı bir türk siyasi 

milliyyəti  meydana  gətirmək  fikri  çox  yenidir;  indiyə  qədər, 

başda  Osmanlı  olmaqla  heç  bir  türk  dövlətlərində  bu  fikir 

olmamış,  son  zamanlarda  İstanbulda  meydana  çıxan  türk 

milliyyəti arzu edən kadrlar isə siyasi olmaqdan daha çox elmi 

mütəxəssislər (Ş.Sami, N.Asim, V.Çələbi və b.) olmuşdur [22, 

189].  «Nə  olursa  olsun,  irqə  dayalı  bir  siyasi  milliyyət  icadı 

fikri  meyvələrini  verir»  deyən  Yusif  bəy  açıq  şəkildə 

«Osmanlı  milləti»  ideyasını  rədd  edir  və  əsas  diqqəti 

türkçülüyə  (Türk  birliyinə)  və  islamçılığa  (İslam  birliyinə) 

yönəldirdi.  Bunlar  arasında  hansına  üstünlük  verilməsi 

məsələsində  müəyyən  qədər  tərəddüdlərinə  baxmayaraq, 

Yusif bəy sonda belə qənaətə gəlir ki, bir çox səbəblərdən türk 

dünyası,  o  cümlədən  Osmanlı  Türkiyəsi  üçün  də  (xristian 

dövlətlərinin İslam birliyini istəməməsi və s.) İslam birliyi ilə 

müqayisədə  Türk  birliyi  daha  realdır  [22,  192].  Ancaq  o,  bu 

zaman  «türklük  siyasəti»  ilə  «Türk  birliyi»ni,  «İslam  

siyasəti»  ilə  «İslam  birliyi»ni  birbirilə  qarışdırmışdır. 

Akçuraoğlu  sonralar  özü  də  etiraf  edirdi  ki,  həmin  anayışlar 

fərqli  mənalar  daşıyır.  Belə  ki,  Osmanlı  dövlətinin  öz 

daxilində  Türklük  və  İslam  siyasəti  yürütməsi,  onun  xaricdə 

«panturanizm»  və  «panislamizm»  tərəfdarı  olması  demək 

deyildir [22, 193]. 

Qeyd  edək  ki,  Krım  türklərindən  Həsən  Səbri 

Ayvazov  da  Y.Akçuraoğlu  və  Ə.Hüseynzadə  kimi,  siyasi-

ideoloji  türkçülükdən  çıxış  edərək  türklərin  birliyini  və  ortaq 

türk  dilinin  yaranmasını  müdafiə  etmişdir.  Bu  fikirlərini 

Bakıda  nəşr  olunan  milli  mətbuatda  («Həyat»,  «Füyuzat»  və 

b.) irəli sürən Ayvazov yazırdı ki, türklər ilk növbədə, millət və 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

72 



72 

din  əsasında  birləşməlidir.  «Nədən  bu  hala  qaldıq?»  əsərində 

Ayvazov  açıq  şəkildə  bəyan  edirdi  ki,  türklərin  nicatı  nə 

sosializmdə, nə də ona oxşar yad bir cərəyanda deyil, mütərəqqi 

ruhlu  İslam-Türk  birliyindədir  [31;  87

a

,  188].  Bu  baxımdan 



Ayvazov da  Ə.Hüseynzadə  kimi, ortaq türk  dilinin  yaradılması 

fikrini  müdafiə  etmişdir.  Məsələn,  o  yazırdı  ki,  İslam-Türk 

birliyindən  çıxış  edən  «Rusiya  Müsəlmanları  İttifaqı»nda  bir 

araya  gələnlərin  türkcədən  daha  çox  rus  dilində  danışmaları 

doğru deyildir: «Qafqaslı bir türk krımlı bir türk ilə, kazanlı bir 

bir  müsəlman,  türküstanlı  bir  müsəlman  ilə  görüşdükcə 

yekdigərini  anlayacaq  qədər  ana  lisanlarını  bilməmək  doğrusu, 

böyük  bir  eyb  və  şeyndir…  Halbuki  hər  şeyimizin  əsli,  əsası, 

təməli  lisandır,  lisan  birləşməyincə,  qəlblər  heç  birləşməz, 

qəlbələr  birləşməyincə  də  meydana  bir  şey  gətiriləməz!»  [31; 

87

a

,  190].  Beləliklə,  Ayvazovun  fikrincə,  milliyyət  çox 



müqəddəs  olduğundan  səadəti  də  milliyyət  ilə  birlikdə  arzu 

etmək  lazımdır;  ancaq  bununla  yanaşı  milliyyəti  islamiyyət  ilə, 

islamiyyəti  insaniyyət  ilə  sevmək  gərəkdir.  Bu  baxımdan 

avropalaşmağa,  sosial-demokratlara  qoşulmağa  meyil  etməyən 

Ayvazov  türk-müsəlman  dünyasının  nicatını  İslam-Türk-Şərq 

məfkurəsinin  sintezində  axtarmışdı:  «İctimaiyyəti  milliyyətdə, 

milliyyəti  insaniyyətdə,  ədalətdə,  insaniyyəti  mədəniyyətdə, 

mədəniyyət  və  səadəti  də  vətəndə,  islamiyyətdə  arayınız»  [87

a



352]. 



Azərbaycan  türkləri  arasında  islamçılıqla  yanaşı,  siyasi-

ideoloji türkçülüyə meyil edən ilk ziyalılardan biri Əhməd bəy 



Ağaoğlu olmuşdu. Bir qədər də dəqiqlşədirsək, Ağaoğlu «İslam 

millətçiliyi»  uğrunda  mübarizədə  türklüyü  onun  əsas 

silahlarından  biri  kimi  görmüşdür.  Bu  baxımdan  «Kaspi», 

«Həyat»  və  «İrşad»  qəzetlərində  dərc  olunan  məqalələrində  o, 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

73 


ruslaşdırmaya, farslaşdırmaya, o cümlədən erməni millətçiliyinə 

qarşı  çıxaraq  milli  mənsubiyyət  məsələsinə  geniş  yer  vermiş, 

türk  adət-ənənələri  və  mədəniyyətini  təbliğ  etmiş,  sünni-şiə 

ayrılıqlarına  qarşı  olmuş,  milli  hüquq  və  azadlıqlarından  bəhs 

etmişdir.  Ağaoğlu  özü  ruslaşdırma  siyasətinə  qarşı  «İrşad» 

qəzetinin  tutduğu  məsləki  belə  izah  edirdi:  birincisi  rus 

hökumətinə  qarşı  mücadilə  edərək  türk  ünsürünün  siyasi 

hüquqlarını  təmin  etmək,  ikincisi  türk  ünsüründə  birlik  fikrini 

yaratmaq [22, 228].  

Çünki  Ə.Ağaoğlu  hesab  etmişdir  ki,  çar  Rusiyasının 

hakimiyyəti  altında  ən  çox  əzilən  müsəlmanlar,  o  cümlədən 

onların böyük əksəriyyətini təşkil edən türk-tatar xalqlarıdır. Ona 

görə  də  ilk  növbədə,  türklər  bir  araya  gəlməli  və  haqsızlığa, 

ədalətsizliyə  qarşı  öz  etiraz  səslərini  ucaltmalıdırlar.  Bu 

baxımdan, Ə.Ağaoğlu hesab edirdi ki, artıq özümüzü cansız, ölü 

portretlərin  yerinə  qoymaqdan  əl  çəkməli,  işləməli,  özümüz 

özümüzün qeydinə qalmalı, ehtiyaclarımız barədə düşünməli və 

onun  təmin  edilməsi  üsullarını  öyrənməliyik.  Başqa  sözlə, 

Rusiyada həyata keçirilən islahatlardan maksimum yararlanmaq, 

yeni  həyat  formaları  arasında  başımızı  itirməmək,  həmin 

formalara ağlabatan tərzdə uyğunlaşmaq, ətrafımızdakı xalqların 

səviyyəsinə çatmaq və özümüzə layiqli yer tumaq lazımdır [106, 

44]. 

Ə.Ağaoğlunun bu tezislərində açıq aşkar milli əlamətlər 



öz  əksini  tapmışdır.  Çünki  o,  Rusiyadakı  müsəlman  türklərini 

dini və etnik kimliyi nəzərə almaqla, birləşməyə çağırır və əsas 

yükü  ziyalıların  çiyninə  qoyurdu.  İlk  növbədə  ziyalılar  bütün 

qüvvələrini cəmləşdirməli, gecə-gündüz yorulmaq bilmədən işlə-

məli  və  ölkə  yeni  həyata  qədəm  qoyduğu  andan  etibarən  buna 

hazır  olmalı  idilər.  Çünki  ziyalılar  «öz  xalqlarının  taleyini 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

74 



74 

müəyyənləşdirən  məsələləri  həll  etməli  olacaqlar.  Məhz  buna 

görə  də  ziyalılar  təxirəsalmadan  bu  məsələlər  üzərində 

düşünməli,  onları  hərtərəfli,  ağılla  götür-qoy  etməli,  heç  bir 

sentimental  və  ya  nəzəri  ideologiyaya  uymamalıdırlar»  [106, 

45]. Ağaoğlunun fikrincə, türk ziyalıları Qafqazda çoxluq təşkil 

edən  bir  millətin  üzvləri  olduqlarına  görə,  mövcud  olan  rəsmi 

dövlət  orqanları  və  başqa  təşkilatları,  eyni  zamanda  diyarın 

özünü  hərtərəfli  öyrənməlidirlər.  Əgər  bu  baş  verərsə,  onda 

türklər Qafqazın ən sanballı milləti kimi diyarın həyatında onun 

sayına  və  mövqeyinə  uyğun  yer  tuta  biləcək  və  indiyə  qədər 

olduğu kimi kənarda qalmayacaqlar [106, 45].  

Eyni  zamanda,  Ağaoğlu  hesab  edirdi  ki,  türkçülük 

hissinin  güclənməsi  farslaşdırma  və  ruslaşdırma  siyasəti 

qarşısında mühüm siyasi faktordur. Bu baxımdan Y.Akçuraoğlu-

nun  təbrincə  desək,  ruslaşdırmaya,  farslaşdırmaya  qarşı 

dayanmaq,  məzhəb  ayrılığına  son  qoyaraq  düşmənlərinə  fürsət 

verməmək  baxımından  Ə.Ağaoğlu,  Ə.Hüseynzadə  və 

Ə.Topçubaşı  Qafqaz  türklüyündə  birliyin  yaranmasına 

çalışmışlar [22, 228].  Ona  görə  də Ə.Ağaoğlu nə  qədər  «İslam 

milləçiliyi»ndən çıxış etsə də, Azərbaycan türklərinin oyanması 

baxımından gördüyü milli işləri, xüsusilə «Difai»nin lideri kimi 

apardığı  mübarizə  onu  islamçılığın  ideoloqu  ilə  yanaşı,  türkçü 

adlandırmağa  layiq  edir.  Tanınmış  alim  T.Svyatoçovski  yazır: 

«Tatar-erməni  mübaribəsi  nəticəsində  meydana  gələn  «Difai» 

özünün  əsasən  antirus  fəaliyyəti  ilə  Şamil  dövründən  bu  yana 

təşkilatlanmış  heç  bir  müqavimətlə  üzləşməyən  çar  rejiminə 

uzun  illər  boyu  mütilik  tabeçilyə  zərbə  endirmiş  oldu»  [260, 

101].  

Ə.Ağaoğlunun  millət  və  millətçilklə  bağlı  mülahizələri 



«Bizim  millətçilər»  («Kaspi»),  «Millət  və  millətçilik» 

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

75 


(«Tərəqqi»)  məqalələrində  də  öz  əksini  tapmışdır.  «Millət  və 

millətçilik»  silsilə  məqalələrində  o,  yazırdı:  «Kamali  əminiyyət 

və  iftixar  ilə  deyə  biləriz:  Rusiya  müsəlmanları  arasında 

milliyyət və ittihadi-islam məsələlərini qalxızanların birisi də biz 

özümüzük»  [10].  O  qeyd  edirdi  ki,  artıq  türk  xalqlarını 

millətlərin  inkişafının  ən  parlaq  mərhələsini  təşkil  edən 

millətçilik  deyilən  dövrə  çatdırmaq  uğrunda  mübarizə 

aparmaq  lazımdır  [10].  Bəşərin  tarixi  təkamülündə  dindən 

sonra  millətçiliyi  insan  ruhunun  ikinci  növü  adlandıran 

Ağaoğluna  görə,  birincisi  cəmiyyətin,  millətin  ilkin,  əbədi 

halı, ikincisi isə bəşəri təkamülün vacib əlaməti, xassəsi, hətta 

onun  inkişafının  «sehrkar  halı»dır:  «Nasionalizm  dövrəsi  bir 

millətin əmrində həmin mayənin xəmiriyyəyə təsir edib, onun 

qıcqırması kimidir. Nasionalizm dövründə millət özünə gəlir, 

özünü  tanıyır,  onun  cümlə  üzvləri  cabəca  olub,  millətin 

vücudu,  bədəni  qəribə  bir  mətanət,  bir  mükəmməlliyət  kəsb 

ediyor» [10]. 

Qeyd  edək  ki,  1910-1918-ci  illərdə  Ə.Ağaoğlu 

Türkiyədə  olarkən,  xüsusilə  «Türk  Yurd»unda  «Türk  aləmi» 

sislsilə yazıları ilə islamçılıqla türkçülüyün bütövlüyü məsələ-

sinə  daha  çox  diqqət  ayırmışdır.  Onun  fikrincə,  islamiyyət 

cərəyanının tərəfdarları bilməlidirlər ki, qövmiyyət (milliyyət) 

cərəyanı da ictimaiyyət arasında nüfuza malikdir: «İslamiyyət 

faili müxtəlif millətlərdən təşəkkül etdiyi üçün pək təbiidir ki, 

vahid  külli  qüvvət,  səlahiyyət  və  mədəniyyət,  onu  təşkil 

etməkdə  olan  əza  və  əqvamın  qüvvət  və  mətanəti  ilə  mütə-

nasibdir.  İslam  millətləri  nə  qədər  güclü  və  mətin  olursa, 

islamiyyətin  heyəti-ümumiyyəsi  də  eyni  nisbətdə  qüvvət  və 

mətanət kəsb edir. Milliyyətə xidmət etmək filhəqiqə islamiy-

yətə də xidmət etmək deməkdir» [234, 198-199]. 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

76 



76 

Bununla 


da, 

Ağaoğlu  türkçülüyü  islamçılığa, 

islamçılığı  isə  türkçülüyə  qarşı  qoyanlara  öz  etirazını 

bildirmişdir.  O  hesab  edirdi  ki,  islamçılığı  gücləndirən  ən 

önəmli  amil  milliyyət,  yəni  türklükdür.  Əgər  onlar  bir-birinə 

qarşı  qoyularsa  hər  ikisi  süquta  uğrayacaqdır.  Bu  mənada 

Ağaoğlu islamçılığın güclü olması üçün, milliyyətin də güclü 

olması  fikrini  müdafiə  etmişdir.  Ancaq  burada  önəmli  bir 

məqam  vardır  ki,  Ağaoğlu  daima  islam-türk  birliyinin 

tərəfdarı  olmuşdur.  Yaxud  da,  o,  ən  azı  mənəvi-ideoloji 

baxımdan  belə  bir  birliyin  olmasının  zəruriliyinə  inanmışdır. 

Görünür,  bu  səbəbdəndir  ki,  Ağaoğlu  İslam-Türk  birliyindən 

çıxış edərək etnik türkçülüyü, yəni ayrı-ayrı türk dövlətlərinin 

yaranması ideyasına bir o qədər də rəğbət göstərməmişdir.   

Bu  baxımdan  bəzi  tədqiqaçılar  (A.Balayev  və  b.) 

hesab  edirlər  ki,  1918-ci  ildə  Qafqaz  İslam  ordusunun 

tərkibində  Azərbaycana  gələn  Ə.Ağaoğlu  Nuru  paşanın 

«siyasi  müşaviri»  kimi  İslam-Türk  birliyi  ideyasına  uyğun 

olaraq,  müstəqil  Türk  dövlətlərinin  yaranmasının  əleyhinə 

çıxmış, hətta, Azərbaycanın Türkiyəyə birləşməsini tələb edən 

«ilahaqçılar»ın  əsas  ideoloqlarından  biri  olmuşdur  [51,  117-

118].  Vaxtilə  M.B.Məmmədzadə  də  yazırdı  ki,  Nuru  paşanın 

səlahiyyətli  «siyasi  müşaviri»  Ağaoğlu  onunla  danışıqlar 

aparmağa 

gələn 

Milli 


Şuranın 

nümayəndələrinə 

(M.Ə.Rəsulzadə,  F.Xoyski  və  M.H.Hacınski)  xalqın  onları 

istəmədiyini, bu səbədən onların hökumətinə qarşı xalq üsyan 

edəcəyi təqdirdə tərəfsiz qalacaqlarını bildirmişdi. Ə.Ağaoğlu 

siyasi böhrandan çıxış yolu kimi təklif etmişdir ki, Milli Şura 

ləğv olunsun və Nuru paşanın özü bir hökumət qursun. Ancaq 

Milli  Şura  nümayəndələrinin  onun  bu  fikirlərinə  etiraz 

etməsindən sonra Ə.Ağaoğlu razılaşmışdır ki, Milli Şura yeni 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   58




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə