İntellektual-Elektron Kitabxananın təqdimatında



Yüklə 3,32 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə9/58
tarix06.05.2017
ölçüsü3,32 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   58

www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

87 


Bu o deməkdir ki, Ə.Hüseynzadə həmin dövrdə ayrı-ayrı 

türk  dövlətlərinin  yaranması  ideyasını  müdafiə  etməsə  də, 

birmənalı  şəkildə  ona  qarşı  da  olmamışdır.  Sadəcə, 

Ə.Hüseynzadə  dövrün  reallıqlarından  çıxış  edərək  yeganə 

müstəqil  olan  Türkiyə  türkçülüyünü  gücləndirməyə  və 

möhkəmləndirməyə  çalışmış,  bu  yolda  digər  türk  millətlərinin 

ona dəstək verməsinin vacibliyini vurğulamışdı. Bu baxımdan o 

hesab  etmişdir  ki,  çar  Rusiyasının  əsarəti  altında  olan  türk-tatar 

xalqları  da,  ilk  növbədə  Türkiyə  türkçülüyünü  müdafiə 

etməlidirlər.  Fikrimizcə,  türkçülük  nəzəriyyəsi  açısından  bu 

mülahizə  həmin  dövr  üçün  gerçəkçi  baxış  idi.  Çünki  yenicə 

“İslam  birliyi”  ideyası  ilə  türkçülüyü  bir-birindən  ayırmağa 

başlayan  və  bunu  bəzən  istəməyərəkdən  edən  milli 

mütəfəkkirlər,  o  cümlədən  Ə.Hüseynzadə  üçün  türkçülük 

ruhunun  parçalanması,  yəni  ayrı-ayrı  etnik-milli  türkçülüyə 

bölünməsi çox yad və uzaq bir hiss idi. Bu məsələləri çox doğru 

dəyərləndirən  milli  ideoloq  Rəsulzadə  yazırdı:  «Panislamizdən 

qurtulan  türk  ictimai-siyasi  düşüncəsi  birdən-birə  indi  çatdığı 

gerçək  milli  ideyaya  o  anda  çata  bilməzdi.  Bu  psixoloji 

baxımdan  aydındır.  Müharibə  və  ümumi  təhlükə  şəraitində 

“İslam  birliyi”  kimi  böyük  və  əhatəli  şüardan  imtina  edən 

millətçilər  onun  əvəzinə  eyni  təsir  gücünə  malik  bir  şüar  irəli 

sürməli idilər. Bu, ancaq milli birlik ola bilərdi: «Din birliyi çağı 

keçdi, indi tarixi uluslar-millətlər irəli aparır. Yaşasın, Dunaydan 

Altayadək türk uluslarının birliyi!»» [179, 51-52]. 

Siyasi-ideoloji  türkçülükdən  etnik  türkçülüyə  keçid  isə 

yalnız  o  zaman  baş  verdi  ki,  1911-1913-cü  illərdə  Türkiyə 

Balkanlarda məğlub duruma düşdü və bununla da, türkçülüyün 

nüvəsi olmaqdan kənara çıxdı. Məhz bu hal türkçülükdə yeni bir 

dönəmin başlanğıcı oldu və bir çox türkçülər romantik-özəkçilik 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

88 



88 

türkçülükdən  (Türk  birliyi-Turan  birliyi)  müəyyən  qədər 

uzaqlaşaraq, etnik-milli türkçülüyə meyil göstərdilər. Doğrudur, 

Ə.Hüseynzadə bu halda da, daha çox Türk birliyi ideyasına sadiq 

qalmışdır.  Ancaq  bu,  Hüeynzadənin  ümumi  türkçülükdən 

yaranmış Azərbaycan türkçülüyünü və onun nəticəsi olan Azər-

baycan Cümhuriyyətini qəbul etməsinə heç də əngəl olmamışdır.  

Hər  halda  onun  Azərbaycan  Cümhuriyyəti  dövründə 

qələmə  aldığı  «Azərbaycanda  düşündüklərim»  adlı  məqaləsi 

bunun bariz nümunəsidir. Belə ki, 1918-ci ildə Türkiyə hökuməti 

tərəfindən Ə.Ağaoğlu ilə birlikdə milli dövlət qurulması məsələ-

sində  Cümhuriyyətin  ideoloqları  ilə  fikir  mübadiləsi  aparmaq 

üçün  Azərbaycana  gələn  Ə.Hüseynzadə  yazırdı:  «Hilali-

Əhməriyyənin bayrağı bizimkinin eyni olan fəqət al rəngli milli 

bayrağında bəyaz hilal qarşısında beş şualı  yerinə səkkiz şüualı 

bir  yıldız  bulunan  məmləkətdən,  Qafqasiya  Azərbaycanından, 

Azərbaycan  Cümhuriyyətindən,  daha  doğrusu  Qafqasiya  Türk 

dövlətindən bir az bəhs etmək istərəm» [111, 366]. O qeyd edirdi 

ki,  Azərbaycan  türk  dövlətini  çiyin-çiyinə  qoruyan  Türkiyə  və 

Azərbaycan  türkləri  bir-birlərini  mükəmməl  anlayırlar: 

«…Çünki  Azərbaycan  avam  xalqı  ilə  Anadolu  köylüsünün  dili 

lap 


bir-birinin 

eynidir! 

Bir-birini 

anlamayanlarsa 

rus 

məktəblərində  yetişib  lisanları  ruslaşmış  olan  Azərbaycan 



oxumuşları  və  İstanbulun  seçilmişlər  ailəsinə  məxsus  istilahlar 

işlədən  şəxslərdir»  [111,  367].  Azərbaycan  və  Türkiyə 

türklərinin bir-birinə qovuşmasını tarixi hadisə, təbii bir cərəyan 

kimi qəbul edən Hüseynzadənin fikrincə, hər iki türk millətinin 

bir-birinə  qarışması  ilə  bütün  türk  milləti  müasirləşmiş, 

güclənmiş  və  bütövləşmiş  olacaqdır.  Belə  ki,  imperializm, 

nasiyonalizm  və  sosializm  cərəyanlarının  faciəli  fəaliyyət 

mərkəzinə çevrilən Azərbaycan, Azərbaycan türkləri bu müxtəlif 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

89 


yaxıcı, yıxıcı və əzici cərəyanların altında nə edəcəyini bilmədi, 

mühakiməsini itirdi. Ancaq Türkiyə türklərinin onların imdadına 

çatması ilə yalnız Azərbaycan deyil, həm də Türkiyə türkləri də 

xilas oldu [111, 367].  

Deməli,  Ə.Hüseynzadə  Azərbaycan  milli  məfkurəsinin 

gerçəkliyə  çevrilərək  onun  əsasında  siyasi  və  hüquqi  cəhətdən 

müstəqil  Azərbaycan  Cümhuriyyətinin  yarandığını  görərək,  iki 

müstəqil  türk  dövlətindən  (Azərbaycan  və  Türkiyədən)  və 

onların  bir-birinə  dayaq  olmasından  bəhs  etmişdir.  Doğrudur, 

T.Svyatoçovski  yazır  ki,  həmin  dövrdə  Ə.Hüseynzadə  Cənubi 

Qafqaz 

bölgəsi 


üçün 

üç 


seçənəkdən: 

1) 


Qafqaz 

Federasiyasından;  2)  müstəqil  türk,  gürcü  və  erməni 

dövlətlərindən; 

və 


3) 

Qafqaz 


türklərinin 

Türkiyəyə 

birləşməsindən  bəhs  etmişdir  [260].  Fikrimizcə,  bu  seçənəklər 

arasında  Ə.Hüseynzadə  Azərbaycan  Cümhuriyyətinin  müstəqil 

bir türk dövləti kimi var olmasını daha vacib hesab etmişdir.  

«Osmanlı  türkçülüyü»nün  ikinci  amilini  təşkil  edən 



mədəni-mənəvi  türkçülüyə  gəlincə,  öncə  qeyd  edək  ki,  1900-

1920-ci illərdə Azərbaycanda dil və ədəbiyyat məsələsi ilə bağlı 

iki  istiqamət  mövcud  idi.  «Həyat»,  «Füyuzat»  və  s.  qəzet-

jurnallarda  Ə.Hüseynzadə  başda  olmaqla  Məhəmməd  Hadi, 

Əhməd  Kamal,  İskəndər  bəy  Məlikov  və  başqaları  bütün 

türklərin  bir  araya  gəlməsi  və  vahid  ideya  ətrafında  birləşməsi 

üçün  ortaq  dilin  vacibliyini  irəli  sürür,  və  bütün  türklərin  ortaq 

ədəbi dili kimi Türkiyə türkcəsini görürdülər [30, 155; 80

a

, 263]. 


Onların fikrincə, ədəbi dil kütləvi ola bilməz, o ancaq oxumuşlar, 

yaxşı  təhsilli  alanlar  üçündür;  buna  görə  də  ədəbi  dilin 

sadələşməsinə çalışmaq lazım deyildir; ədəbi dil nə qədər çətin 

və  ağır  olsa,  bir  o  qədər  də  mötəbər  olar.  Məsələn, 

Ə.Hüseynzadə  qeyd  edirdi  ki,  ədəbi  dildə  yazmağa  nə 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

90 



90 

Qafqazdakı  türk  şivələri,  nə  də  qədim  türkcə  yaramır.  Bu 

baxımdan  o,  dilimizi  əcnəbi  lüğətlərlə  doldurmaq  əvəzinə 

Türkiyənin  İstanbul  şivəsinin  ədəbi  dil  kimi  işlədilməsini 

məqsədəuyğun hesab etmişdir [28, 71-74]. 

Ə.Hüseynzadə  «Yazımız,  dilimiz  və  «ikinci  il»imiz» 

(1909) məqaləsində də Türkiyənin İstanbul şivəsinin ortaq türkcə 

olmasını əsaslandırmaq üçün yazırdı ki, ayrı-ayrı türk ləhcələrini 

inkişaf  etdirməkdənsə,  vahid  türkcə  üzərində  düşünmək 

lazımdır.  Ancaq  Hüseynzadənin  «Osmanlı  türkçülüyü»  istər 

1900-1920-cu  illərdə,  istərsə  də  sonralar  bəzi  Azərbaycan 

ziyalıları tərəfindən tənqid olunmuşdur. Bu məsələdə onu tənqid 

edənlər  buna  əsas  səbəb  kimi,  Hüseynzadənin  «Osmanlı 

türkçülüyü»nü  həddən  artıq  ideallaşdırmasını,  xüsusilə  dil  və 

ədəbiyyat məsələsində ifrata varmasını göstərirlər. Bu baxımdan 

bəzi  Azərbaycan  ziyalıları  Ə.Hüseynzadəni  milli  bir  ideoloq 

kimi  «türkləşmək,  islamlaşmaq  və  avropalaşmaq»  üçlü 

düsturunu  qəbul  etməklə  yanaşı,  ancaq  siyasi-ideoloji  mənada 

Türk birliyi, dil və ədəbiyyat da «osmanlı şivəsi»nin ortaq türkcə 

kimi qəbulu məsələsində onunla həmrəy olmamışlar.  

«Osmanlı türkçülüyü»ndən çıxış etdiklərinə görə Ə.Hü-

seynzadə,  M.Hadi  və  başqalarını  tənqid  edən  çağdaşlarından 

C.Məmmədquluzadə, 

Ö.F.Nemanzadə, 

F.B.Köçərli, 

Ə.Haqverdiyev hesab edirdilər ki, türk (Azərbaycan) ədəbi dilini 

osmanlılaşdırmaq  əvəzinə  xalqa  yaxınlaşmaq  yolunu  tutmaq 

lazımdır. Onların fikrincə, bu dili mürəkkəbləşdirmək deyil sadə-

ləşdirmək, yəni geniş xalq kütlələrinin anlaya biləşcəyi bir şəklə 

salmaq  lazımdır.  Çünki  ədəbi  dil  xalqın  öz  dilidir,  bu  dil  hamı 

üçündür;  hamı  yazıb  oxumalı,  cəmiyyətin  inkişafında  yaxından 

iştirak  etməlidir.  Xüsusilə,    «mollanəsrəddinçi»lər,  o  cümlədən 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

91 


C.Məmmədquluzadə  osmanlı  türkcəsinin  bütün  türklərin  ortaq 

ədəbi dil olması ideyasına qarşı çıxmışlar [147, 519].  

Bütün  bunlara  baxmayaraq,  yalnız  türk  dünyasının 

aydınları  deyil,  sovet  müəllifləri  də  Ə.Hüseynzadəni  islamçılıq 

və türkçülüyün tanınmış fikir adamı, ideoloq kimi böyüklüyünü 

etiraf  etmək  məcburiyyətində  qalmışlar  [171,  448;  162,  111].  

Türk dünyasının tannımış simalarından Z.Gökalp, Y.Akçuraoğlu 

və başqaları da qeyd edirdilər ki, islamçılığın və türkçülüyün, o 

cümlədən  ilk  siyasi  türkçülüyün  yaranmasında  və  formalaşma-

sında  H.Tunalı,  Y.Akçuraoğlu  ilə  yanaşı,  Azərbaycan 

türklərindən Ə.Hüseynzadə də mühüm rol oynamışdır [22, 174]. 

Fikrimizcə,  bu  mənada  XX  əsrin  ilk  on  ilində  islamçılığın  və 

türkçülüyün  Azərbaycanda  ən  böyük  dava  adamlarından  biri 

olmuş Ə.Hüseynzadənin dəyərini anlatmaq üçün  yeni  «kəşflər» 

etmək  deyil,  sadəcə  onun  elmi-fəlsəfi  irsini  cəmiyyətə  doğru-

dürüst  çatdırmaq  lazımdır.  Xüsusilə,  qeyd  olunmalıdır  ki, 

Ə.Hüseynzadənin  «üçlük»  düsturu  və  «Osmanlı  türkçülüyü» 

ideyası  türkçülüyün  üçüncü  mərhələsini  təşkil  edən  və  onun 

nəticəsində  meydana  çıxan  Azərbaycan  türkçülüyü  ideyasının-

azərbaycançılığın formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. 



Müasirlik,  onun  mahiyyəti  və  əsas  istiqamətləri. 

Müasirləşmək,  yeniləşmək  anlayışları  ayrı-ayrı  millətlərin 

həyatında  müxtəlif  şəkildə  başa  düşülmüş  və  izah  olunmuşdur. 

Belə ki, müasirləşməyi milliliyə və dinə qarşı qoyanlar da, onlar 

arasında  ortaq  nöqtələr  tapmaq  istəyənlər  də,  ondan  imtina 

edənlər də olmuşdur. Əslində müasirləşmək, yeniləşmək həmişə 

milliliyə  və  dinə  münasibətdə  özünü  büruzə  vermişdir.  Başqa 

sözlə,  milli  və  dini  şüurda  dəyişikliyə,  yeniləşməyə,  islahatlara 

cəhd  yenlişəmək və müasirləşmək kimi  yozulmuşdur.  XIX-XX 

əsrlərdə  milli-dini  ideyalara  əsas  rəqib  ideyalar  kimi  daha  çox 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

92 



92 

liberalizm, liberal-demokratizm, sosial-demokratizm (marksizm) 

olmuşdursa,  indi  daha  çox  modernəlşmə,  vətəndaş  cəmiyyəti 

göstərilir.  

Fikrimizcə,  «müasirləşmək»  anlayışına  bağlı qeyri-müəy-

yənliyə son qoymaq üçün, iki vacib məsələyə aydınlıq gətirilmə-

lidir.  Birincisi,  adətən  «müasirlik»  dedikdə,  ona  sinonim  kimi 

avropalaşmaq,  qərbləşmək  anlayışlarından  da  istifadə  olunur. 

Buradan  belə  nəticə  çıxır  ki,  «müasirlik»  ideyası  yalnız 

avropalaşmaq,  qərbləşmək,  yəni  Avropa  və  yaxud  da  Qərb 

mədəniyyətinə  yiyələnmək  anlayışı  ilə  bağlı  olmuşdur.  Bu 

zaman 


tədqiqatçılar 

fikirlərini 

əsaslandırmaq 

üçün 


Ə.Hüseynzadə, 

Z.Gökalp 

tərəfindən 

irəli 


sürülən 

«avropalaşmaq»,  «qərb  mədəniyyətindənəm»  istilahlarını 

nümunə  gətirirlər.  Halbuki  onlar  «avropalaşmaq»,  «qərb 

mədəniyyətindənəm»  dedikdə,  Qərbin-Avropanın  bütün  dəyər-

lərini olduğu kimi qəbul etməyi, yaxud da avropalıların hər hansı 

bir  cərəyanını  müsəlman-türk  dünyasına  tətbiq  etmək  niyyəti 

güdməmişlər. Sadəcə, burada söhbət milli və dini dəyərlərə zidd 

olmayan, 

Qərbin-Avropanın 

qabaqcıl 

mədəniyyətinə 

yiyələnməkdən  gedir.  Bu  mənada,  Ə.Hüseynzadənin  türk 

xalqlarına  çatdırmaq  istədiyi  başlıca  fikir  ondan  ibarət  idi  ki, 

Qərb  mədəniyyətini  mənimsəmək  heç  də  müsəlmanların, 

türklərin  avropalaşması,  avropalıları  təqlid  etməsi  anlamına 

gəlməməlidir: «Türkün irtidad edib firəngləşməsi, firənglərin ya 

mürtədlərin  tərəqqisi  deməkdir,  yoxsa  türk,  ya  müsəlman 

tərəqqisi demək deyildir!» [109, 35].  



İkincisi,  «müasirlik»  dedikdə,  adətən  Azərbaycan 

Cümhuriyyətinin bayrağının rənglərindən birini, yəni qırmızı bo-

yanın  mövcudluğunu  göstərirlər.  Fikrimizcə,  bayrağımızdakı 

qırmızı  boyanın  sırf 

«avropalaşmaq» 

yozulması  da 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

93 


mübahisəlidir.  Bəzilərinə  görə,  əgər  Ə.Hüseynzadənin  ideya 

xətlərindən  biri  «avropalaşmaq»  olub,  sonralar  avropalaşmaq 

müasirlik kimi yozulmuşdursa, belə çıxır ki, qırımızı boya ancaq 

avropalaşmağa, qərbləşməyə işarədir. Xüsusilə, bu gün Azərbay-

can Respublikasının bayrağının rənglərindən birinin «müasirlik» 

kimi yozulması, «müasirlik» dedikdə isə, yalnız avropalaşmanın 

və qərb mədəniyyətinin mənimsənilməsinin başa düşülməsi, bu 

məsələnin daha da mürəkkəbləşməsinə səbəb olmuşdur. 

Şübhəsiz,  müasirləşməyin  Azərbaycan  xalqının    milli 

ideya  xətlərindən  birinə  çevrilməsində  Qərb  liberalizmi  və 

demokratiyası ilə tanışlıq mühüm rol oynamışdır. Belə ki, 19-cu 

əsrin  əvvəllərində  çar  Rusiyasının  müstəmləkəsi  altında 

yaşamağa məcbur edilən şimali Azərbaycan türkləri Türk-İslam 

mədəniyyəti  ilə  yanaşı,  ilk  növbədə  Rusiya  mədəniyyəti,  onun 

vasitəsilə  Avropa-Qərb  mədəniyyətinin  də  təsirinə  məruz 

qalmağa  başlamışdı.  7-ci  əsrdən  etibarən  İslam-Türk 

mədəniyyətinin  tərkib  hissəsi  kimi  onun  tərəqqisi  ilə  tərəqqi, 

tənəzzülü ilə tənəzzül edən şimali Azərbaycan xalqı bu dövrdən 

etibarən  istər-istəməz  ikili  mədəniyyətin:  Türk-İslam  və  Rus-

Qərb-Xristian mədəniyyətinin təsiri altına düşdü. Beləliklə, Qərb 

dünyasında baş verən siyasi, iqtisadi, fəlsəfi, mədəni yeniliklərlə 

yaxından  tanış  olan  Azərbaycan  mütəfəkkirləri  bununla  da, 

Türk-İslam  mədəniyyətinə  yenidən  baxıb  onu  təftiş  etməklə 

üzləşdilər. 

Bu 

isə, 


istər-istəməz 

Azərbaycan 

türk 

mütəfəkkirlərinin dünyagörüşündə bir tərəfdən ziddiyyətlərə yol 



açsa da, digər tərəfdən milli ideyanın əsas xətlərindən birinin  – 

yeniləşməyin, müasirləşməyin yaranmasına səbəb oldu.  

Müasirləşmək  xəttinin  meydana  çıxmasında  isə  ilk 

növbədə,  Rus-Qərb-Xristian  mədəniyyəti  ilə  İslam-Türk-Şərq 

mədəniyyəti,  xüsusilə  İslam  dini  arasında  aparılan  müqayisələr 


www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

94 



94 

mühüm  rol  oynamışdır.  Belə  ki,  hələ  XIX  əsrdən  etibarən 

Azərbaycan 

mütəfəkkirlərinin 

bəziləri 

radikal 


şəkildə 

(M.F.Axundzadə və b.), digərləri (A.A.Bakıxanov, H.Zərdabi və 

b.) isə yumşaq formada müsəlman xalqlarının geridə qalmasının 

əsas  səbəbini  mühafizəkar  milli  adət-ənənələrdə  və  dini 

mahiyyətdən  irəli  gəldiyi  iddia  olunan  xurafat  və  mövhumatda 

axtarmağa 

başladılar. 

Bununla 


da, 

Azərbaycanda 

müasirləşməyə-yeniləşməyə  münasibətdə  iki  xətt  özünü  büruzə 

vermişdir: 

1)

 

Rus-Avropa-Qərb  mədəniyyəti  ilə  Türk-İslam-Şərq 



mədəniyyəti  arasında  sonuncunun  üstünlüyünün  sax-

lanılması şərti ilə, oxşar nöqtələrin tapılması;  

2)

 

Rus-Avropa-Qərb  mədəniyyətinin  ideallaşdırılması  və 



Türk-İslam-Şərq 

mədəniyyətinin 

onun 

içində 


əridilməsi. 

Azərbaycanda  müasirləşməyə  münasibətdə  birinci  xəttin 

ilk nümayəndəsi A.A.Bakıxanov olmuşdur. Daha sonra H.Zərda-

bi, müəyyən qədər S.Ə.Şirvani onun yolunu davam etdirmişdir. 

Məsələn,  Zərdabi  dini  dəyərlərə  toxunmadan  zəmanə  ilə 

ayaqlaşmağı,  əks  təqdirdə  gerilik  və  inkişaf  arasında  qalan  bir 

millətin  bu  savaşdan  məğlub  çıxacağını  az  qala  hər  bir 

məqaləsində  anlatmışdır.  Zərdabi  və  onun  banisi  olduğu 

«Əkinçi»  qəzeti  dini  və  dünyəvi  elmlərdən  hansının  vacib 

olmasını gündəmə gətirməkldə müasirləşmək adına yeni bir yol 

cızmışlar. Zərdabi və onun tərəfdarları M.F.Axundzadədən fərqli 

olaraq müasirləşməyi İslam dininin tamamilə aradan qaldırılması 

kimi  deyil,  dini-əxlaqi  dəyərləri  inkar  etmədən  dünyada  var 

olmağın əsas ideyalarından biri kimi görmüşlər.  

XX  əsrin  əvvəllərində  müasirləşməyə  münasibətdə  türk-

isdam mövqeyindən çıxış edənlər Hüseynzadə, Ağaoğlu, Rəsul-



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

            Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə) 

95 


zadə  və  başqaları  olmuşdur.  Onlar  hər  hansı  millətin  həyatında 

dinin  mühüm  və  vacib  rolunu  qeyd  etməklə  yanaşı,  Qərb 

mədəniyyətinə  çatmaq  kimi  başa  düşülən  müasirləşməyin 

əhəmiyyətini  doğru  anlamışlar.  Beləliklə,  «müasirlik»  ideya 

xəttinin  bu  yöndə  formalaşmasında  A.A.Bakıxanov,  H.Zərdabi 

və  başqaları  müəyyən  rol  oynamış,  XX  əsrin  əvvəllərində 

Ə.Ağaoğlu, 

Ə.Hüseynzadə, 

Ə.Topçubaşı, 

N.Yusifbəyli, 

M.Ə.Rəsulzadə  və  başqaları  isə  onu  inkişaf  etdirməyə 

çalışmışlar.  

Fikrimizcə,  Ə.Ağaoğlu,  Ə.Hüseynzadə  və  başqaları 

qərbçilik, avropalaşmaq ideyaları milli-dini ideyaların müqayisə-

si  zamanı,  üstünlüyü  türkçülüyə  və  islamçılığa  verirdilərsə, 

ancaq  onlardan  fərqli  olaraq  Əlimərdan  bəy  Topçubaşı  (1865-

1934)  nisbətən  liberal-demokratik  dəyərlərə,  habelə  Rusiya 

türklərinin  birliyinə  və  onların  milli-mədəni  muxtariyyətinə 

yönlətmişdir.  Bu  baxımdan  «Kaspi»,  «Həyat»  və  başqa 

qəzetlərdə  Rusiya  müsəlmanlarının  hüquqlarını  müdafiə  edən 

Topçubaşının  «Ümummilli  haqq  istəyi»  layihəsində  (1905) 

iştirakı  da  diqqəti  cəlb  edir.  Bu  layihəyə  görə,  türklərə-

müsəlmanlara  da  ruslarla  eyni  siyasi,  mədəni,  dini  hüquq 

verilməli, 

onlara 

aid 


bütün 

məhdudiyyətlər 

aradan 

qaldırılmalıdır.  Bir  sözlə,  layihədə  Qafqazda  yerli  idarələrin 



yaradılması və onların müstəqil olması, Qafqaz müsəlmanlarının 

şəxsiyyət  və  ərazi  toxunulmazlığı,  türk  dilində  məktəblərin 

olması,  fikir,  mətbuat  azadlığı  verilməsi  tələb  olunurdu    [52, 

113].  


Dövlət Dumasında «Müsəlman fraksiyası»nın rəhbəri olan 

Ə.Topçubaşı  1905-1907-ci  illərdə  mövcud  olmuş  «Rusiya 

Müsəlmanları  İttifaqı»  Partiyasının    yaranmasında  fəal  iştirak 

etməklə  yanaşı,  onun  nizamnaməsini,  proqramını  şəxsən 



www.elmler.net

 - 


Virtual İnternet R

esurs M

ərkəzi

 

         



Faiq Ələkbərov              Milli ideologiya probleminə tarixi-fəlsəfi baxış (II hissə)

 

96 



96 

hazırlamışdır.  Topçubaşı  tərəfindən  hazırlanan  proqramda 

məhkəmə,  siyasi  məqsədlər,  fəhlə  məsələləri,  məhəlli 

muxtariyyət,  dini  qaydalar,  maliyyə  işləri,  dövlət  quruluşu  

haqqında fikirlər öz əksini tapmışdır. Bu proqramda açıq şəkildə 

qeyd  olunurdu  ki,  «İttifaq»ın  siyasi  məqsədi  Rusiya 

müsəlmanlarını  əməli  işdə  birləşdirməkdir.  Rusiyanın  dövlət 

quruluşunu  Konstitusiyalı  monarxiya  kimi  görmək  istəyən 

Topçubaşı yazırdı ki, bu idarə üsulunda vəkillər monarxa nəzarət 

edərlər. Xalq vəkilləri isə, bir məclis – Dövlət Duması olmaqla, 

ümumi,  gizli,  bərabərlik  prinsipi  ilə  seçiləcək,  müsəlmanların 

vəkilləri əhalinin ümumi sayına mütənasib olacaqdır [52, 150]. 

Əhalinin  sayına  və  ərazinin  böyüklüyünə  görə  fərqlənən 

millətlərə  milli-mədəni  muxtariyyət  verilməsi  müəddəasını  irəli 

sürən Ə.Topçubaşı proqramın 34-35-ci maddələrində qeyd edirdi 

ki,  vilayətə  aid  məsələlərin  hamısı  muxtariyyət  idarələrinin 

səlahiyyətlərinə görə, vilayət məclislərində müzakirə edildikdən 

sonra dövlətin icraiyyə orqanları tərəfindən həyata keçirilməlidir. 

Vilayətdə  hər  hansı  bir  millət  çoxluq  təşkil  edərsə  bu  vilayətin 

idarələrində həmin millətin dili ümumi dil olmalıdır. Rus dili isə 

ümumdövlət dili olmaq şərtilə mərkəzi idarələrdə, dəniz və quru 

qoşunlarında  işlədilməlidir.  Proqramın  36-cı  maddəsində  isə 

Topçubaşı  yazırdı:  «Bütün  xalqlar  mədəni,  siyasi  hüquq 

baxımından  bərabər  olmaqla  yanaşı,  dövlətin  əsas  qanunları 

xalqların  hamısını  mədəni  hüquqlarla  təmin  etməlidir,  yəni  hər 

dildə və hər məhəlli dialektdə danışmaq, məktəb, mədrəsələr inşa 

etmək,  uşaqları  tərbiyə  etmək,  dil  və  ədəbiyyat  cəmiyyətləri, 

müəssisələri  yaratmaq  xüsuslarında  millətlərin  hər  birinə  tam 

azadlıq  verilir»  [52,  152].  Topçubaşı  tərəfindən  hazırlanan  bu 

proqram daha çox Rusiya türklərinin maraqlarına uyğun liberal-

demokratik səciyyə daşımış, demək olar ki, burada islamçılıq və 

1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   58




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə