Jismoniy madaniyat tizimi



Yüklə 70 Kb.
səhifə1/2
tarix14.12.2023
ölçüsü70 Kb.
#179948
  1   2
JISMONIY TARBIYA VA SPORTNI BOSHQARISH 12222222222222222



JISMONIY TARBIYA VA SPORTNI BOSHQARISH TIZIMLARI
Reja:



  1. O`zbekistonda jismoniy madaniyatning maqsadi

  2. Jismoniy madaniyat tizimiga umumiy vazifalari

  3. Mamlakatimiz jismoniy madaniyat tizimini xalqchilligi

Jismoniy madaniyat aniq bir tizimga tayansagina, oldindan ko`zlangan natijaga erishiladi. Jismoniy madaniyat tizimi deganda, jismoniy madaniyatning prinsiplari, vositalari, metodlari va uni tashqillash shakllarining shunday umumiyligi tushuniladiki, u jamiyat a`zosini har tomonlama garmonik rivojlantirishning maqsad va vazifalariga mos bulsin (A.D. Novikov 1967).
Vatanimiz mudofaasi masalasi ham jamiyatimizda yulga qo`yilgan jismoniy madaniyat jarayoniga qator talablar kuyadiki, 6u talablarni amalga oshirish natijasida jismoniy madaniyat tizimiiing ob`ektiv xususiyatlari namoyon bo`ladi. Mamlakatimiz xalklarining har tomnlama jismoniy tayyorgarligi, jismoniy sifatlarini yaxshi rivojlanganigi Vatan mudofaasiga tayyorligining ko`rsatkichi bo`lib xizmat qilish lozim.
Shunday qilib, O`zbekistonda jismoniy madaniyatning maqsadi. O`zbekiston xalkini jismoniy kamolotga erishgan, huquqiy davlat ning aktiv kuruvchilari, ijodiy mehnatga va Vatan mudofaasiga tayyor qilib madaniyatlashdir. Bu maqsad mamlakatda jismoniy madaniyatni amalga oshirayetgan barcha tashqilot va muassasalar uchun umumiydir.
Maqsadning umumiyligi jismoniy madaniyat tizimining asosiy qonuniyatlaridan biridir. Kursatilgan maqsad va sharoitlarga javoban uni amalga oshirishda shug`ullanuvchilarning yoshi, sogligi, jismoniy tayyorgarligi, shug`ullaniladigan kasbi xisobiga olinadi va jismoniy madaniyatda konkret vazifalar xal qilinadi. Jismoniy madaniyat tizimiga umumiy vazifalar qo`yilgan bo`lib, ular quyidagilardan iborat:
a) odam organizmi forma funksiyasi garmonik rivojlantirish. jismoniy qobiliyatni har tomonlama kamolga yetkazish, soglikni mustaxkamlash va xalkning uzoq umr ko`rinishini ta`minlashga yunalish berish;
b) hayotiy zaruriy harakat malakalarini va kunikmalarini, kundalik turmushda kerak bo`ladigan jismoniy madaniyatga molik maxsus bilimlarni shakllantirish;
v) har tomonlama jisman rivojlantirish uchun jismoniy sifatlarni madaniyatlash;
Inson jismoniy madaniyatsi maqsad va vazifasi uning boshqa madaniyat jarayonlari bilan bog`liqligi shundagina muvofiq deb tushuniladiki, bu muvofiqlik ob`ektiv xarakterda bo`ladi va jismoniy madaniyat jarayoniga qonuniy yunalish beradi. Jismoniy madaniyat jarayonida madaniyatning boshqa soxalaridagidek maqsadga yunaltirilgan faoliyat rejalashtirilgan natijaga har doim ham to`g`ri kela olmasligi amaliyotda isbotlangan. Jismoniy madaniyatda madaniyat natijasini yosh sportchi yoki jismoniy madaniyatchi trenirov kasidagi rejalashtirilgan jismoniy mashqlar uning organizmiga qanday ta`sir qilayetganligini xisobga olishni takazo qiladi:
qisqa yunalishdagi sport trenirovkalarining natijasiga e`tibor ber sak, shuni ko`ramizki, yuqori natijalarga erishish ma`lum davr ichida bo`lib, oddingilari unutilsa, trenirovka mashg`ulotlari keyinchalik o`zini oklamaydi. Bu esa har tomonlama garmonik rivojlanishga xalal beradi va sport yutuk larini yo`qka chiqaradi.
Shuning uchun pedagog va trener oldida uzoqni ko`rish talabi kundalang bo`ladi. Bu vazifani xal qilish esa ukimishli, o`z ishini biladigan, sevadigan mutaxassislar tayyorlash talabini kuyadi. Bu mutaxassislar esa mamlakatdagi jismoniy madaniyat tizimida amalga oshishi lozim bo`lgan maqsadni va vazifalarni ijobiy xal qilishga kodir, yosh avlodni bola lik chogidan jismonan sog`lom, ma`naviyatini uygun qilib madaniyatlashni o`zining iloxiy burchlari deb bilishlari kerak bo`ladi. Navkiron, o`zligimizni endigina e`tirof etayotgan mamlakatimiz turli toifasidagi davlat va nodavlat sport jamiyatlari, jismoniy madaniyat xavasmandlari uyushmalari tashabbusi bilan yagona jismoniy madaniyat tizimini to`zishga e`tiborni kuchaytirib u o`zida kuydagi asosiy xususiyatlarni: ma`naviy barkamollik, xalkchilik va ilmiylikni mujassamlashtiradi.
Sharq mutafakkirlari ma`naviy barkamol, komil inson masalasiga azal-azaldan alohida e`tibor berganlar. Komillik fazilat lardan ulugi tanning, inson jismining barkamolligidadir deyilgan. Insonni matonati, diyonati, riyozati, kanoati, ilm, sabr, intizom, mikiyo si, nafs, vijdon, xakkoniyat, nazariy ibrat, iffat, xayo, idrok, zakovat, iktisod, itoat, xakshunoslik, xayrixoxlik, munislik, sadokat, adolat, muxab bat, oliy ximmatlik, avf, vatanni sevish kabi ijobiy xislatlar (A.Avloniy. "Turki guliston yoxud axloq" Toshkent "o`qituvchi"1992 .13.bet) ga faqat sog`lom jism, tani-sixatlilik orqali erishiladi deb qaralgan.
Mamlakatimiz jismoniy madaniyat tizimini xalkchilligi degan da biz milliy uyinlar tarzida xalk ommasi orasida keng tarqalgan jismoniy mashqlar. milliy sport turlari, ommaviy sport, olimpiadalar dasturidan urin olga "katta sport" bilan ko`p milatli respublikamiz xalklarini shug`ullanish imkoniyati borligi tushuniladi.
Ilmiyligini shunda ko`rish mumkin ediki, jismoniy mada niyat soxasi bo`yicha ilmiy tekshirish ishlarining keng tarqalganligi va uni amaliyot bilan boglab olib borilayetganligi, jismoniy madaniyat naza riyasi va amaliyoti ilmiy fanlari xisoblangan pedagogika, psixologiya , anatomiya, fiziologiya, biomexanika, sport metrologiyasi, sport tibbiyoti, davolash jismoniy madaniyatsining va boshqalarga tayanganligi, ularning ilmiy yutuklari xalkimiz hayotiy extiyojini kondirishga yunaltirilganligidadir.
Jismoniy madaniyat tizimi bir-biri bilan o`zviy bog`liq bo`lgan zvenolarga bo`linib, hozirgi kunda ham madaniyat jarayonining turli dasturlarining bajarilishi shu zvenolarda amalga oshirilmoqda:
a) maktabgacha ta`lim(davlat va nodavlat maktabgacha madaniyat bolalar muassasalari) zvenosi;
6) maktab yoshidagilar jismoniy madaniyatsi (umumiy o`rta ta`lim I-IX sinflar) zvenosi;
v) o`rta maxsus, kasb-xunar ta`limi(akademik litseylar, kasb-xunar kolledjlari) zvenosi;
g) oliy ta`lim zvenosi;
d) armiya zvenosi;
e) oliy ta`lim va armiyadan so`ngi xavasmandlik asosidash jismoniy madaniyat zvenosi;
Jismoniy madaniyat tizimi o`zida kuidagi asosiy elementlarni birlashtiradi:
a) jismoniy madaniyatning maqsadi, vazifalari va prinsiplarinnig maqsadga muvofiqligi;
b) jismoniy madaniyat tizimida qo`llaniladigan vositalar - gimnastika, uyinlar, sport, turizm va boshqalar tipidagi jismoniy mashqlar;
Shu narsa e`tiborga moliki, rivojlangan mamlakatlarda jismoniy madaniyat soxasining turlicha tizimlaridan foydalanish chegaralab qo`yilmagan.
Tarixga nazar tashlaganimizda jamiyatda sinflarning paydo bo`lishi bilanoq, usha jamiyatda jismoniy madaniyat tizimi sinfiy xarakteriga ega bo`la boshlagan edi.
Quldorlik davrida jismoniy madaniyat tizimi kuldorlarning maqsadi uchun xizmat qildi. Quldor o`z farzandi bakuvvat, chidamli, chaqqon bo`lishi va qo`llarni quriqlashi, ularning qurqinchda ushlashi uchun kulida qurol ishlata olishi (qadimgi Yunon "etti ko`rashi" mashqlarini puxta egallashi)ga harakat qilar edi. Jismoniy madaniyat tizimi ekspluatatsiya qiluvchilar foydasi uchun xizmat qildi.
O`rta asrlargi kelib esa, jismoniy madaniyat tizim harbiy maqsadni xal qilishga yunalish oldi. Feodal, katta yer egasi, savdogar o`z mulkini ximoya qilish uchun jismoniy rivojlanganligi, tayyorgarligi yuqori bo`lgan jamiyat a`zolariga muxtojligini bayon qildi. Ular moddiy ne`matlar yaratishdek muhitdan ajratilib, faqat jismoniy sifatlari (kuch, tezkorlik, chidamlilik, chaqqonlik)ni rivojlantirish, madaniyatlash bilan cheklandilar. Jamiyatda alohida tabaqa, kasb egasa (sokchi, jangchi) shakllandi. Ogir va ko`pol ritsarlarning qurollari ulardan katta jismoniy tayyorgarlik va ot bilan muomala qilishni talab qilar edi. Shuning uchun ular mashg`ulotlarda ot o`rniga hozir bizda gimnastika mashg`ulotlarida ishlatiladigan "ot" dan foydalanar edilar. Feodallarning jismoniy madaniyat tizimi shunga yunaltirilga edi.
Kapitalizmga kelib, burjuaziya ko`prok odamlarni jismonan madaniyatlashni, ishchini mehnatga va vatan mudofaasiga (soldatlikka) tayyorlay boshladi. Madaniyatga siyosiy tus berildi. Qolaversa ko`p soatlab konveyer, stanoklar orqasida ishlashga moslaydigan mashqlar tizimidan foydalanildi.
XVIII asrning oxiri va XIX asrning boshlarida jismoniy madaniyat jarayoning tizimini shakllangan davri boshlandi. Notekis rivojlangan kapitalizm milliy rivojlanishda ham jonlanishni vujudga keltirib, qator mamlakatlarda jismoniy madaniyat tizimi, vositalari va uning uslu biyatini yaratishdek vazifalarni xal qilish keraqligi masalasini o`rta ga tashladi.
Chet el mamlakatlarida jismoniy madaniyat tizimi shakllandi. Germaniyada Fite va Guts-Mutsaning "Milliy nemis jismoniy tar biya tizimi``` o`z vazifasiga ko`ra jismoniy madaniyatdan ko`ra sog`lomlashtirishni o`z izmiga olar edi. XIX asrning boshlariga kelib pruslarning talabi asosida dexkon va xunarmandlardan yunkerlar tayyorlash Guts-Mutsaning "Gimnastika dlya yunoshestvo" deb nomlangan asarida: " ... endi jamiyat a`zosining sog`lom taiasi davlat uchun xizmat kilsin, bu ayniqsa, tankchilar uchun taalukli..." - deb tuzatish kiritilib, amaliyotga tatbik etildi.
Fridrix Yang va Guts-Mutsa nemis "TURNEN" gimnastikasining asoschilari bo`lib, soldatlarni tayyorlashning jismoniy madaniyatsi tizimini ishlab chiqdilar. Ular ommaviy gimnastika chiqishlariga, gimnastika anjomlari, jixozlari bilan mashqlanishga asosiy e`tiborni qaratdilar. Kattaning bo`yrugiga mutlak itoat, kat`iyat, prodali mus taxkamlash nemis raxnamolariing ideali bo`lib, bu jismoniy madaniyatning mavjud tizimiga ham singdirilgan edi.
Tizim tarkibidagi madaniyat uslublari va vositalarini apik turkumlarga ajratishga urinishini maktab yoshidagilar jismoniy madaniyatsi uchun keyinchalik Shpiss boshlab berdi. Chexiya: XIX asrning ikkinchi yarmida chexlar "sokol gimnastikasi" deb nomlangan madaniyat uslubiyati va vositalarini ishlab chiqadilar. U nemis milliy "TURNEN" tizimi bilan tashqi belgilariga ko`ra bir-biri bilan uxshash bo`lsa-da, o`zining ibtidoiy milliy negiziga ega edi. Bunga sabab Chexiya ustidan xukmron xisoblangan Avstriya imperiyasi o`zining siyosiy va xujalik krizisni boshdan kechirayotgan bo`lib, chexlarga ayrim konstitutsion huquq berilishiga olib keldi. Bu narsa chexlar hayotida keng milliy ozodlik harakati uchun turtki bo`ldi. Shu asnoda xilma-xil chex birlashmalari, jamiyatlari vujudga keldiki, bu 1862 yili chex gimnas tikasi jamiyatining paydo bo`lishiga olib keldi. Uning asoschisi Miroslav Tirsh bo`ldi. U yozuvchi, tanqidchi, san`atkor edi.
U, birinchidan, gimnastikani jismoniy madaniyat uchungina emas, aqliy, axloqiy, milliy vatanparvarlik xissini madaniyatlash uchun foydalanishini, ikkinchidan, gimnastika mashg`ulotlariga erkaqlarnigina emas, ayollarni ham jalb etishni targ`ibot qildi.
Tirsh o`zi bilgan barcha mashqlarni tupladi, snaryadlar va snaryadsiz bajariladigan yangi mashqlarni uylab topdi. Ular uzoq bajaririladigan juda mayda elementlarni o`z ichiga oladigan jismoniy mashqlar bo`lib, barchaga teng, asta-sekinlik bilan, majbur bajartirilishi lozim edi. Uning fikricha, bunday tartibda bajarilgan mashqlar shug`ullanuvchilar da xotira, intizom va tirishkoklikni madaniyatlar emish. U sokol tashqilot lari uchun yagona gimnastik terminalogiyani ishlab chiqdi, mashg`ulotlarni guruxlarda utkazilishini yulga kuydi. "Sokol gimnastikasi" milliy-siyosiy xarakterdagi gimnastika sanaladi.
Shvetsiya: XIX asrning birinchi un yillarida "Shved gimnastikasi" yoki "Ling metod//` degan nom bilan yangi yunalishda jismoniy madaniyat tizimini vujudga keltirdi . Jismoniy mashqni shvedlar asosan madaniyat va sog`lomlashtirish uchun kerak deb qarar edilar. Uning asoschilari G.G. Ling va uning ugli Yalmar Ling edi. Ular nemislar gimnastikasini tanqid qilib, odamda juda ko`p tana harakatlarini ko`paytirmaslik, sog lom odamlarni jismoniy rivojlantirish va bemorlarni tuzatishga yunaltirilishi kerak deb xisoblaganlar. Bu tizimni tanqidiy urgangan P.F. Lesgaft Ling metodida kuruk, bir-biri bilan bog`lanmagan shakllar mavjudligini aytib, anatomiya va fiziologiya bilimlari hozircha yetarli emasligini, katan pedagogikaga rioya qilinmasin, burjuaziya ideologiyasining ifodalanishiga olib kelishini, "yuraqsiz" muskul bo`lishi uchun ko`rashadi, degan fikrni bildiradi.
Angliya: hozirgi kunda ham Anglo-saksoniya mamlakatida gimnastika emas, uyin va sportga zur e`tibor berilgan. Angliya kapitalizmga birinchi bo`lib kirdi. Kapital konkurensiyasining kuchayishi sinfiy qarama-qarshilikni zuraytirdi. Sinfiy iktisodiy hamda filosofik dunyo qarashlar paydo bo`la boshladi, bu qarashlar erkin kapitalni maqtay oladigan, qat`iy ko`rashga chiday oladigan, hozir javob, chaqqon, ishbilarmonni madaniyatlashni talab qilardi.
Buning uchun "uyinlar" mos kelar edi. Shuning uchun Angliya jismoniy madaniyat tizimida asosiy urinni uyinlar va sport egalladi. Kapita lizm rivojlanishi bilan boshqa qator mamlakatlarda ham sport jismoniy madaniyatga kiritildi. Lekin Fransiya, Germaniya, Shvetsiya, Chexiya kabi qator mamlakatlardagidek sport keskin qarama-kashiliklarga duch kela di. Chunki, u mamlakatlardagi jismoniy madaniyat mavjud gimnastikaga asos langan edi. Shuning uchun sport keyinrok jismoniy madaniyat tizimiga kiri tildi.
Jismoniy madaniyat tizimining taxlili masalalariga ovd nazariy material rus olimlari A.D. Novikov, L.P. Matveyev, G.D. Harabugi va qator boshqa mualliflarning darsliklarida tula yoritilgan. Jismoniy madaniyat jarayonining nazariy, uslubiy amaliyotining umumiyligi jismoniy madaniyat tizimining negizini tashqil qiladi. Mil latimizning bu soxadagi merosini o`rganish fanimizning asosiy vazifasidir. Jaxogirlarni yuzaga chiqargan yurtimizning elat va xalklari jismoniy madaniyati tarixiy manbaalarda o`z o`rnini olganligiga ishonchimiz komil.
Shu urinda P.F. Lesgaft va uning shogirdi V.V. Gorinevskiylar sobik shurolar jismoniy madaniyat tizimining asoschilari deb tan olinganligi jismoniy madaniyat nazariyasining rivojlanishida munosib xissa qo`shgan olimlar sifatida jaxon jismoniy madaniyati fani namoyandalari qatoridan urin olganliklarini e`tirof etish lozim.
P.F. Lesgaft (1837-1909) biolog, anatom, pedagog va katta jamoatchi sifatida inson shaxsning intelektual rivojlanishi uchun uning yashagan ijtimoiy muhiti va madaniyatsi rol uynashini ilmiy jixatdan asoslab berdi. Lesgaft tomonidan ishlangan "Maktab yoshidagi bolalarda jismoniy bilimlar" tizimi hozirgi kunda ham o`z ilmiy ahamiyatini yo`qotgani yo`q. Chor Rossiyasining jismoniy madaniyatga munosabati aniq emas edi. "Maktablar bizda bolalarga butunlay jismoniy bilimlar bermayapti. Bu ishga rahbarlikni bizning ishga aloqasi yo`qlarga berib qo`yilgan, ular jismoniy madaniyatni soxta tushunchalar orqali tasavvur qiladi yoki bo`lmasa, qaysidir chet el maktabini bitirib kelgandan eshitganlarigina biladi. Shuning uchun ular bola jismoniy madaniyatsiga e`tiborsizdirlar", - deb yozgan edi P.F. Lesgaft.
V.V. Gorinevskiy (1857-1937) o`zining tibbiy-pedagogik faoliyatida Lesgaft fikrlarini rivojlantirib sobik shurolar to`zumi jismoniy madaniyat tizimini rivojlanishiga katta xissa qo`shdi. U jismoniy mashqlar bilan shug`ullanuvchilar ustida ilmiy tadqiqot nazoratini qilish ning ilmiy uslubiy kompleksini yaratdi.
P.F. Lesgaft va uning shogirdi V.V. Gorinevskiylarning ilmiy merosinining kimmati shundaki, ularning jismoniy bilimlar va jismoniy madaniyat haqidagi ilmiy fikrlari amaliy, va jamoatchilik tajribasi asoschdga tayanganligidadir.
O‘zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligi va uning tizimidagi respublika tashkilot va muassasalar, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligi, viloyatlar va Toshkent shahar jismoniy tarbiya va sport boshqarmalari hamda tuman (shahar) jismoniy tarbiya va sport bo‘limlari tizimiga zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish orqali tizimni yaxlit holatga keltirish hamda doimiy nazorat qilish;
O‘zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligi faoliyatini yagona tizim orqali boshqarish, ish jarayonini rejalashtirish va tashkil etish, davlat xizmatlarini ko‘rsatilishi jarayonlarini raqamlashtirish va byurokratik to‘siqlarni yanada qisqartirish;
O‘zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligi Jismoniy tarbiya va sport vazirligi tizimidagi tashkilotlar o‘rtasida hujjat aylanishi va hisobotlarni yuritishni elektron ko‘rinishda shakllantirish, zarur hisobot ko‘rinishidagi blanklar, shakllar va jadvallarni onlayn to‘ldirish orqali real vaqt rejimida tuzish;
sport sohasida mablag‘lar ajratilishi, ajratilgan mablag‘larni to‘g‘ri taqsimlanishini nazorat qilish, tushumlar va xarajatlar shaffofligini ta'minlash;
yagona elektron boshqaruv tizimiga kirishda foydalanuvchini identifikatsiya qilish.
2020-2025 yillarda jismoniy tarbiya va sport tizimida yagona elektron boshqaruv tizimini joriy etish bo‘yicha “Yo‘l xaritasi” tasdiqlanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligi Yagona elektron boshqaruv tizimini ishlab chiqishda quyidagilarni nazarda tutuvchi tizimosti alohida axborot tizimlari yaratilishini ta'minlaydi:
respublikamiz hududlarida jismoniy tarbiya va sport inshootlari, obektlarini qurilish-ta'mirlash rejalarining bajarilish holatini nazorat qiluvchi axborot tizimi;
davlat budjetidan sport sohasi uchun ajratiladigan mablag‘lari hamda sport muassasalarining budjetdan tashqari mablag‘lari taqsimlanishi va ishlatilishining to‘liq nazorat qilinishini ta'minlovchi axborot tizimi;
bolalarni sportga jalb qiluvchi turli interaktiv o‘yinlar, qiziqarli ma'lumotlar, qisqa muddatli videoroliklar va ota-onalar uchun maslahatlarga oid ma'lumotlarni o‘z ichiga oluvchi veb portal;
respublika milliy va hududiy terma jamoalariga nomzodlarni tayyorlashda respublika chempionati musobaqalarining final bosqichlarini kuzatib borish, natijalarini tahlil qilish hamda reytingli baholash imkoniyatini yaratuvchi axborot tizimi;
sport ta'lim muassasalari o‘quv jarayonlarini monitoring qilish, shuningdek, talabalar, sportchi-o‘quvchilarning shaxsiy kabinetlari orqali topshiriqlarni bajarishi hamda reyting natijalarini onlayn kuzatib borish imkoniyatini o‘z ichiga oluvchi axborot tizimi;
O‘zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligi tizimidagi tashkilotlarda kadrlar faoliyati, ularning zaxirasi, reytingi va asosiy ko‘rsatkichlari tahlili to‘g‘risidagi ma'lumotlarni o‘z ichiga olgan axborot tizimi;
O‘zbekiston Respublikasi Jismoniy tarbiya va sport vazirligi tizimidagi sport inshootlarida abonement va to‘lovlarni aloqasiz shaklda joriy etish orqali pullik xizmat ko‘rsatish axborot tizimi;
ommaviy sport tadbirlari, xalqaro musobaqalar va turnirlar, jahon va Osiyo chempionatlarini o‘tkazish rejalarini va hisobotlarini yuritib borish va nazorat qilishini ta'minlovchi axborot tizimi.
Bunda, yagona elektron boshqaruv tizimini ishlab chiqishda, uning huquqiy rejimini ta'minlash maqsadida loyihada yagona elektron boshqaruv tizimining mulkdorini, undagi ma'lumotlardan erkin foydalanish darajasini hamda uni muhofaza qilish tartibi nazarda tutiladi.

Yüklə 70 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin