Klinik protokol Az ərbaycan Respublikas


Tövsiyə edilən skrininq testləri və onların keçirilmə vaxtları



Yüklə 459,81 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/3
tarix07.12.2016
ölçüsü459,81 Kb.
1   2   3

Tövsiyə edilən skrininq testləri və onların keçirilmə vaxtları 

Antenatal dövr 

Neonatal dövr 

Uşaqlıq dövrü 

 



Qan (qrup, rezus- 

faktor, hepatitlər

İİV, məxmərək (А)

3



sifilis (В)

3

, herpes, 



xlamidioz; göstəriş 

olduqda Daun 

sindromu (В)

3



talassemiya, 

oraqşəkilli hüceyrə 

anemiyası (А)

3



 

Sidik (simptomsuz 



keçən bakteruriya 

(А)

3



 

USM (dölün 



anomaliyaları (A)

3



Servikal xərçəng 

skrininqi

 

(Pap 


smear) (B)

3

 



 

Qan (fenilketonuriya (A)



14

AH (A)



12

, biotinidaza çatış-

mazlığı, oraqşəkilli hüceyrə 

anemiyası (A)

13





 

Fiziki müayinə (ürəyin ana-

dangəlmə qüsurları, anadan-

gəlmə katarakta, kriptorxizm) 

 

USM (budun anadangəlmə 



çıxığı, digər anadangəlmə 

malformasiyalar) 

 

Eşitmə qabiliyyətinin 



yoxlanılması (B)

7

 



 

Adaptəedilmiş 



(uyğunlaşdırılmış) skrininq 

şkalası əsasında peyvənd 

təqviminə müvafiq psixoloji-

nevroloji müayinə: doğuşdan 

sonra 12 saat ərzində;           

4–7 gün; 1 ay 

 

Eşitmə qabiliyyəti-



nin yoxlanılması (B)

7

 



 

Görmə qabiliyyəti-



nin yoxlanılması (A)

7

 



 

Sosial baxımdan 



inkişaf üçün qeyri-

qənaətbəxş şəraitdə 

yaşayan uşaqların 

aşkarlanması 

 

Adaptəedilmiş    



(uyğunlaşdırılmış) 

skrininq şkalası 

əsasında peyvənd 

təqviminə müvafiq 

psixoloji-nevroloji 

müayinə: 2 ay; 3 ay;   

4 ay; 6 ay; 9 ay;         

12 ay; 18 ay; 6 yaş  

 

 

 



 

 

 



Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S

əhiyy


ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi

yy

ə v



ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

23

Uşaq inkişafının uyğunlaşdırılmış skrininq şkalası  

Uşağın inkişaf səviyyəsinin yaş göstəricilərinə uyğun gəlib-gəlməməsini müəyyənləşdirən skrininq 

testini uşağın zehnini yoxlayan (məsələn,  İƏ) testlə eyniləşdirmək və ya uşağın gələcək bacarıqlarını 

proqnozlaşdıran faktor kimi qiymətləndirmək olmaz. Skrininq ancaq inkişafında normadan kənara çıxma 

riski yüksək olan uşaqlar qrupunu seçmək və inkişaf ləngiməsinə aid şübhələrin təsdiq edilməsinə imkan 

yaradır.  

Cədvəl 4  

Uşaq inkişafının uyğunlaşdırılmış skrininq şkalası 

      Bacarıq 

Yaş 

Böyük motor 

Kiçik motor 

Qavrama/Nitq 

Sosial/Özünə xidmət

Doğuşdan 

sonra 

12 saat 

ərzində 

ətrafların bərabər 

hərəkətləri 

 

səsə reaksiya verir 

dindirənin üzünə 

baxır 

4–7 gün 

ətrafların bərabər 

hərəkətləri 

 

səsə reaksiya verir 

dindirənin üzünə 

baxır 

1 ay 

ətrafların bərabər 

hərəkətləri 

 

səsə reaksiya verir 

dindirənin üzünə 

baxır 

2 ay 

ətrafların bərabər 

hərəkətləri 

qarınüstü 

vəziyyətdə başını 

qaldırır 



orta xətt üzrə əşyanı 

izləyir  

səsə reaksiya verir 



dindirənin üzünə 

baxır 

 

 



 

 

 



 

 

Klinik protokol Az



ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

24

3 ay 



ətrafların bərabər 

hərəkətləri 

qarınüstü 

vəziyyətdə başını 

qaldırır  



gözləri ilə orta xətt 

üzrə əşyanı izləyir 

səsə reaksiya verir 



dindirənin üzünə 

baxır 

qarşılıqlı gülür 



4 ay 

ətrafların bərabər 

hərəkətləri  

qarınüstü 

vəziyyətdə başını 

qaldırır  



orta xətt üzrə əşyanı 

izləyir  

orta xətti keçən 

əşyanı izləyir  

səsə reaksiya verir 



qığıldayır 



üzə baxır 



qarşılıqlı gülür 



6 ay 

başını 45º qaldırır 



 başını dik tutaraq 

oturur  

oturtduranda başını 

əymir 

başını 90º qaldırır 



əllərini birləşdirir 



zınqırov səsinə 

reaksiya verir 

180º hərəkət edən 

əşyanı izləyir 

kişmiş dənəciyinə 

baxır 

səsə reaksiya verir 



səsli gülür 



dindirənin üzünə 

baxır 

qarşılıqlı gülür 



əllərinə baxır 



9 ay 

başını 90º qaldırır 



əllərinə dirənərək 

gövdəsini qaldırır 

çevrilir 



dəstəksiz oturur 



əlini əşyaya uzadır 



2 kubiki götürür 



kubikləri əldən-ələ 

keçirir 

kişmiş dənəciyini 

çəkərək götürür 

ucadan gülür  



taqqıltı səsinə dönür 



tək-tək hecalar söyləyir 



adını çağıranda dönür 



sərbəst peçenye 

yeyir  

qarşılıqlı gülür  



əllərinə baxır 



əli çatmayan 

oyuncağa əlini 

uzadır  


 

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

25

12 ay 

 

 

ayaqüstü 

vəziyyətdən oturaq 

vəziyyətə keçir 



dəstəkdən tutub 

ayağa qalxır 

2 saniyə ayaq üstə 

durur 

dəstəkdən tutub 

yanlara gəzir 

kubikləri əldən-ələ 

keçirir  

kubikləri bir-birinə 

vurur 

kubiki stəkana qoyur 



kişmiş dənəciyini baş 

barmaq və digər 

barmaqla götürür 



tək-tək hecalar söyləyir 



adını çağıranda dönür  



özünəməxsus dildə danışır 

ünvanlanmadan «ana-ata» 

deyir 


sərbəst peçenye 

yeyir 

əli çatmayan 

oyuncağa əlini 

uzadır  


əl çalır 



gözləmən oyunları 

(məs. gizlənib, 

qəflətən çıxmaq və 

“ci-to” demək) 

oynayır 


istəklərini 

ağlamadan bildirir 

15 ay 

 

dəstəkdən tutub 

yanlara gəzir 

10 saniyə ayaq üstə 

durur 

2 saniyə ayaq üstə 

durur 

düzgün yeriyir 



kubikləri əldən-ələ 

keçirir  

kubikləri bir-birinə 

vurur 

kubiki stəkana qoyur 



kişmiş dənəciyini baş 

barmaq və digər 

barmaqla götürür 



ünvanlanmadan “ana-ata” 

deyir  

insan səslərini təqlid edir 



məqsədyönlü “ana-ata” 

deyir 

 “ana-ata” və bundan əlavə 

2 söz deyir 

əl yelləməklə 

sağollaşır 

ev işlərini təqlid 

edir  

test edənlə topla 

oynayır  

fincandan su içir 



18 ay 

 

əyilərək əşyanı 

yerdən götürür 

geriyə yeriyir 



topu ayaqla vurur 



pilləkəni çıxır 



kubikləri bir-birinə 

vurur 

kubiki stəkana qoyur 



qələmlə cızma-qara 

edir 

ünvanlanmadan “ana-ata” 

deyir  

insan səslərini təqlid edir 



məqsədyönlü “ana-ata” 

deyir 

əl yelləməklə 

sağollaşır 

ev işlərini təqlid 

edir  

test edənlə topla 

 

 

 



 

 

 



Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S

əhiyy


ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi

yy

ə v



ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

26

kişmiş dənəciyini baş 

və digər barmaqla 

götürür  

“ana-ata” və bundan əlavə 2 

söz deyir 

oynayır 


fincandan sərbəst 

içir 

 sadə ev işlərində 

yardım edir  

2 yaş 

topu ayaqla vurur 



pilləkəni çıxır 



 topu havadan atır 



qaçır 


 

4 kubikdən qüllə 

qurur, 

3 kubikdən qüllə 

qurur, 

2 kubikdən qüllə 

qurur 

kişmiş dənəciyini 

nümunə göstərmədən 

çıxarır 


“ana-ata” və bundan əlavə 4 

söz deyir 

“bunu anana ver”, “bunu 

yerə qoy” xahişlərindən 

birini yerinə yetirir  



kuklada 1 bədən üzvünü 

göstərir 

kuklada 2 bədən üzvünü 

göstərir 

sadə ev işlərini 

təqlid edir  

test edənlə top 

oynayır  

fincandan içir  



sadə ev işlərində 

yardım edir 

3 yaş 

topu havadan atır 



qaçır  


yerində hoppanır 



velosipedə minir 



6 kubikdən qüllə 

qurur 

5 kubikdən qüllə 

qurur 

4 kubikdən qüllə 

qurur  

kişmiş dənəciyini 

nümunə göstərmədən 

çıxarır  



pişik, at, quş, it, insan 

şəkillərini göstərdikdə 1-ni 

tanıyır və göstərir 



pişik, at, quş, it, insan 

şəkillərini göstərdikdə 2-ni 

tanıyır və göstərir 



fincandan içir 



sadə ev işlərində 

yardım edir 

çəngəl-qaşıqdan 

istifadə edir  

əllərini yuyur-

qurulayır 

4 yaş 

tək ayaqda 1 saniyə 

durur 

tək ayaqda 2 saniyə 



6 kubikdən qüllə 

qurur 

nümunə göstərdikdə 



“stəkanla nə edirlər? stul nə 

üçündür? qələmlə nə 

edirlər” suallarından 1-nə 



şalvarını geyinir  



pazl yığır 



adını-soyadını 

 

 

 



 

 

 



Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S

əhiyy


ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi

yy

ə v



ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

27

durur 



tək ayaqda 3 saniyə 

durur 

uzağa hoppanır 

kubiklərdən körpü 

qurur 


7 kubikdən qüllə 

qurur 

düz cızıq çəkir (300 

və bundan az 

dərəcədə əyri cızıq 

keçərli hesab olunur)

 

düzgün cavab verir 



sözü cəm şəklində deyə bilir 



“top, dəniz, masa, ev, alma, 

pərdə, pilləkən, tavan    

nədir ?” suallarından 1-ni 

düzgün cavablayır. 

yuxarıdakı suallardan 2-ni 

düzgün cavablayır 

yarı-anlaşılan danışma: 



pişik, at, quş, it, insan 

şəkillərindən 1-nin adını 

söyləyir 

söyləyir  

köynəyini geyinə 

bilir 

 

5 yaş 



tək ayaqda 6 saniyə 

durur 

tək ayaqda 5 saniyə 

durur 

tək ayaqda 

hoppanır 

yerə dəyib qalxan 

topu tutur  

 

düz cızıq çəkir (300 

və bundan az 

dərəcədə əyri cızıq 

keçərli hesab olunur)



8 kubikdən qüllə 

qurur 

O çəkir 


2 düz cızıqdan 

uzununu seçir, kağızı 

çevirib bir daha 

soruşulur – hər iki 

sınaqda düzgün 

cavab verir. 

“stəkanla nə edirlər? stul nə 

üçündür? qələmlə nə 

edirlər? “ suallarını doğru 

cavablayır.  

“at böyükdür, bəs siçan? 

alov istidir, bəs buz? ana 

qadındır, bəs ata? günəş 

gündüz çıxır, bəs ay?” 

suallarının 4-dən 1-ni 

düzgün cavablayır. 

“at böyükdür, bəs siçan? 

alov istidir, bəs buz? ana 

qadındır, bəs ata? günəş 

gündüz çıxır, bəs ay?”         

pazl yığır 



adını-soyadını 

söyləyir  

köynəyini geyinə 

bilir 

yardımsız geyinir 

 

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

28

4 sualdan 2-ni düzgün 



cavablayır. 

“top, dəniz, masa, ev, alma, 

pərdə, pilləkən, tavan nədir 

?” suallarından 6-nı düzgün 

cavablayır. 

“at böyükdür, bəs siçan? 

alov istidir, bəs buz? ana 

qadındır, bəs ata? günəş 

gündüz çıxır, bəs ay?”         

4 sualdan 2-ni düzgün 

cavablayır. 

6 yaş 

tək ayaqda 9 saniyə 

durur 

tək ayaqda 8 saniyə 

durur 

tək ayaqda 7 saniyə 

durur 

bir ayağının 

dabanını digər 

ayağının baş 

barmağına 

dirəyərək 

addımlayır 

 

çəkərək nümunə 

göstərdikdə  kopiya 

edir  

öncədən çəkilmiş +  

kopiya edir 

öncədən çəkilmiş  

kopiya edir 

6 hissədən ibarət 

adam şəkli çəkir 

 

“at böyükdür, bəs siçan? 

alov istidir, bəs buz? ana 

qadındır, bəs ata? günəş 

gündüz çıxır, bəs ay?” 

suallarının 4-dən 3-nü 

düzgün cavablayır. 



“top, dəniz, masa, ev, alma, 

pərdə, pilləkən, tavan nədir 

?” suallarından 6-nı düzgün 

cavablayır. 

kubiklərin içindən 2 kubiki 

götürür və kağızın üzərinə 

qoyur, “Burada neçə kubik 

var?” sualını düzgün 

adını-soyadını 

söyləyir 

köynəyini geyinə 

bilir 

yardımsız geyinir 



düymələməyi 

bacarır 

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

29

cavablayır. 



“at böyükdür, bəs siçan? 

alov istidir, bəs buz? ana 

qadındır, bəs ata? günəş 

gündüz çıxır, bəs ay?” 

suallarının 4-dən 4-nü 

düzgün cavablayır. 

 “top, dəniz, masa, ev, alma, 

pərdə, pilləkən, tavan nədir?” 

suallarından 6-nı düzgün 

cavablayır. 

kubiklərin içindən 2 kubiki 

götürür və kağızın üzərinə 

qoyur, “burada neçə kubik 

var?” sualını düzgün 

cavablayır. 

 

 

 



 

 

 



Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S

əhiyy


ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi

yy

ə v



ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

30

Cədvəl 4-ə əsasən aparılan inkişaf skrininqin nəticəsində uşaqlar    



2 qrupa ayrılırlar: 

Əgər “Uşaq inkişafının uyğunlaşdırılmış skrininq şkalası”na 

əsasən uşağın inkişafı onun yaşına uyğun olan sətirdə bütün sütunlar 

üzrə göstərilən bacarıqlara müvafiqdirsə, o zaman uşaq  praktik 



sağlam kimi qiymətləndirilir. 

Əgər “Uşaq inkişafının uyğunlaşdırılmış skrininq şkalası”na 

əsasən uşağın inkişafı onun yaşına uyğun olan sətirdə sütunların heç 

olmasa birində göstərilən bacarıqlara müvafiq deyilsə, o zaman uşaq



 

risk qrupuna aid uşaq kimi qiymətləndirilir.  

Praktik sağlam qrupuna aid edilən uşaq ilkin səhiyyə sistemində 

sağlam uşaq kimi müşahidə olunur. 



2 yaşadək risk qrupuna aid edilən uşağa ayda 1 dəfə, 2 yaşdan 

yuxarı risk qrupuna aid edilən uşağa isə 2 ayda bir dəfə həkim baxışı 

təyin edilir və lazım gəldikdə mütəxəssisə göndərilir. 

Abilitasiya və reabilitasiya metodları: 

 



Abilitasiyanın metodlarından biri erkən müdaxilə proqramıdır. 

Erkən müdaxiləni həyata keçirən komandanın tərkibində tibb 

(nevroloq, pediatr, fizioterapevt), qeyri-tibb (psixoloq, loqoped, 

pedaqoq) mütəxəssisləri və valideynlər çalışırlar. Bu 

multidissiplinar komandanın bütün üzvləri bərabər hüquqlara 

malikdirlər və  uşağa aid hansı  tədbirlərin keçirilməsi barədə 

qərarlar komanda şəkilində qəbul edilir. 

 



Medikamentoz metod (vitaminlər, miorelaksantlar, antiepileptik 

dərman vasitələri və s.); Dərmanların seçimi, həcmi və  dərman 

korreksiyasına ehtiyac uşağın və valideynlərin  şikayətlərinin 

xarakterindən, xəstəliyin klinik mənzərəsindən, 

əlavə 

müayinələrin nəticələrindən və  uşağın orqanizminin dərman 



vasitəsinə fərdi reaksiyasından asılı olur. 

 



Fiziki metodlar: suda müalicə gimnastikası, postural məşğələlər, 

“normal” hərəki patternlərin stimullaşdırılması məqsədilə xüsusi 

fiziki yükləmələr, refleksoterapiya, masaj, sabit və  dəyişən 

cərəyan, maqnit sahəsi, süni istilik, işıq mənbələri və s. 

 

Psixoloji-pedaqoji, sosial metod; uşaq və onun valideynləri ilə 



fərdi və qrup məşğələlərinin keçirilməsi.  

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

31



 

Loqopedik metod; loqopedlə xüsusi məşğələlərin keçirilməsi 

nitqə  qədərki dövrdə  və nitqin inkişafı zamanı problemləri olan 

uşaqlar üçün çox vacibdir. Loqopedik korreksiyanın                3 

yaşından başlayaraq keçirilməsi haqqında  ənənəvi fikirlərin 

əksinə olaraq bu məşğələlərə mümkün qədər tez, hətta südəmər 

dövründən başlanmalıdır. 

 



Ortopedik metodlar; oynaqlarda deformasiyaların və 

kontrakturaların həm qarşısını almaq, həm də artıq mövcud 

olanların korreksiyası  məqsədilə reabilitasiya müalicəsi 

kompleksində müxtəlif ortopedik vəsaitlər,  ətrafların gipsə 

salınması, müxtəlif  şinlər və tutorlar, uşağın  şaquli vəziyyətdə 

durması, dik gəzməsi prosesini, oturmasını yüngülləşdirən xüsusi 

ortopedik cihazlar istifadə olunur.  

 



Cərrahi metod; cərrahi müdaxilə yalnız digər metodlar nəticə 

vermədikdə məsləhət görülür.  



 

Əlavələr: 

1.

 



Pediatr tərəfindən yoxlanmalı anadangəlmə nevroloji reflekslərin 

siyahısı (əlavə 1) 

2.

 

Fiziki inkişaf cədvəlləri (əlavə 2) 



3.

 

Milli peyvənd təqvimi (göstəriş  və  əks-göstərişlər qeyd 



olunmaqla) (əlavə 3) 

4.

 



Uşaqlarda arterial təzyiq (əlavə 4) 

5.

 



Dişlərin çıxması təqvimi (əlavə 5) 

6.

 



Dövlət uşaq və ailələrə dəstək mərkəzlərinin siyahısı (əlavə 6) 

7.

 



Əlillik etiketi: qəbul edilən terminologiya (əlavə 7) 

8.

 



Valideynlər arasında yayımlandırmaq üçün “Uşaq inkişafı 

cədvəli - yaddaş (əlavə 8) 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S

əhiyy


ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi

yy

ə v



ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



Əlavə 1 

ANADANGƏLMƏ NEVROLOJİ REFLEKSLƏRİN SİYAHISI 

Adı 

Qısa təsviri 

Yox olma 

vaxtı 

Moro refleksi 

Qucaqlama refleksi - uşağın başından 20-30 sm məsafə gözləməklə 

bələmə masasına vurduqda uşaq əllərini yanlara aparır, barmaqlarını açır, 

qatlanmış ayaqlarını düzəldir (Moro refleksinin 1 fazası). Bir neçə 

saniyədən sonra uşaq əllərini əvvəlki vəziyyətə gətirir və əlləri ilə özünü 

qucaqlayır (Moro refleksinin 2-ci fazası). 

3-6 ayına 

Simmetrik tonik 

boyun refleksi 

Başın passiv əyilməsi zamanı əllərdə fleksor (bükülmə) tonusun artması, 

ayaqlarda isə ekstensor (açılma) refleksin artması müşahidə olunur. 

Başını qaldırdıqda isə - əksinə. 

3-4 ayına 

Asimmetrik tonik 

boyun refleksi 

Başın passiv yana çevrilməsi zamanı üzünü çevirdiyi tərəfdəki əlində və 

müəyyən dərəcədə ayağında ekstensor (açılma), əks tərəfdəki ətraflarda 

isə fleksor (bükücü) tonusun artması müşahidə olunur. Uşağın bu pozası 

qılıncoynadan pozası adlanır. 

3-4 ayına 

Dayaq refleksi 

Körpəni qollarından tutaraq qaldırdıqda o, aşağı ətraflarını bütün 

oynaqlarda bükür, dayaq üzərinə qoyduqda isə gövdəsini düzəldir və 

pəncəsinin üzərində ayaqları yarı bükülmüş vəziyyətdə durur.  

2-4 ayına 

 

32

 



 

 

 



 

 

Klinik protokol Az



ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



Avtomatik yeriş 

refleksi 

Reflektor dayaq vəziyyətində uşağı bir qədər önə əyirlər, bu zaman o, 

əllərinin hərəkəti ilə müşayiət olunmayan addımlama hərəkətləri edir. 

Bəzən belə “yerimə” zamanı uşağın ayaqları baldırın aşağı üçdə-bir və 

ya pəncə nahiyəsində çarpazlaşır. 

Adətən       

2-3 ayına 

Tutma refleksi 

(Robinson refleksi) 

 

Uşağın ovcuna hər hansı bir əşya ilə toxunduqda, məsələn, barmaqla və 



ya qələmlə o, barmaqları ilə bu əşyanı sıxır. Bəzi uşaqlar əşyanı o qədər 

möhkəm tuturlar ki, hətta onları bir dəqiqə müddətində asılı vəziyyətdə 

saxlamaq mümkün olur.  

Adətən       

5-ayından 

sonra 


Pəncənin tutma 

refleksi 

 

Əl refleksi ilə analojidir. Uşağın pəncəsinin ön hissəsinə asta təzyiq 



etdikdə ayaq barmaqlarının tonik bükülməsi müşahidə olunur. 

9 ayından 

sonra 

Peres refleksi 



Qarını üstə uzanan uşağın onurğa sütununun çıxıntıları üzəri ilə barmaqla 

asta təzyiq edərək büzdümdən boyuna qədər apardıqda o, başını qaldırır, 

bel lordozu əmələ gəlir, çanağını qaldırır və əl və ayaqlarını bükür. 

Bəzən uşaq qışqırmağa başlayır. 

3 ayına 

Qoruyucu refleks 

Uşağı qarını üstə qoyduqda o, başını yana çevirir, bir neçə yellənmə 

hərəkəti edir və başını qaldırmağa cəhd edir. 

1 ayına 

Babkin refleksi 

Uşağın ovcuna və saitinə təzyiq etdikdə o, ağzını açır, başını 

qıcıqlandırılan əl tərəfə çevirir və gözlərini yumur. 

Adətən       

4 ayından 

sonra 

 

33



 

 

 



 

 

 



Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S

əhiyy


ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi

yy

ə v



ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

34

Kussmaul refleksi 



«döşü axtarma» 

Körpənin yanağına toxunduqda o, qıcıq mənbəyi tərəfə çevrilir və 

əmmək üçün ağzını açır  

Adətən  


3-4 ayından 

sonra 


Xortum refleksi 

Körpənin dodaqlarına iti hərəkətlə toxunduqda ağızın dairəvi əzələsinin 

yığılması baş verir, bu zaman uşağın dodaqları xortum şəklində qabağa 

uzadılır.  

1,5-2 ayına 

Əmmə refleksi 

Uşağın ağzına barmaq və ya əmzik saldıqda o, ritmik əmmə hərəkətləri 

edərək sormağa başlayır. 

12 ayına 

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



Əlavə 2  

Fiziki inkişaf cədvəlləri 

Erkən uşaq yaşlarında normal inkişafı göstərən ÜST-nin 

standartları  hər yerdə etnik mənsubiyyətdən, sosial-iqtisadi 

vəziyyətdən və qidalanmanın növündən asılı olmadan uşaqların 

qiymətləndirilməsində istifadə oluna bilər. 

Həyatlarının ilk 6 ayında körpələr həftədə kütlələrini 200 q, 

boylarını 1 sm artırırlar. Vaxtında doğulmuş  uşaqlar 1 yaşlarına 

kütlələrini 3 dəfə, boylarını 1,5 dəfə artırırlar.  

Yaşıl xətt – “orta qızıl sərhəddir”. Əgər kütlə artımı eynilə yaşıl 

xəttə uyğun gəlirsə, bu yaxşı əlamətdir və əksər uşaqlara məxsusdur.  

Qırmızı  xətlərin arasındakı diapazon – norma daxilidir. Kütlə 

göstəricisi qırmızı xətlərdən nə qədər uzaq olarsa, sağlamlığın bir o 

qədər çox pozulmalarından xəbər verir. 

Qara xətlər – kütlənin normal artımının son sərhədləridir. Hətta 

kütlə göstəricisi qara xətlərə yaxınlaşırsa, bu bir o qədər də pis 

göstərici hesab olunmur, lakin göstərici qara xətlərdən kənardadırsa, 

körpənin kütlə artımından narahat olmağa əsas var.  

 

*



http://www.who.int/childgrowth/standards/cht_wfa_boys_z_0_5.pdf

 

 

35



 

 

 



 

 

 



Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S

əhiyy


ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi

yy

ə v



ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

http://www.who.int/childgrowth/standards/cht_lhfa_boys_z_0_5.pdf



 

 

 

http://www.who.int/childgrowth/standards/cht_lhfa_boys_z_0_5.pdf



 

 

36



 

 

 



 

 

 



Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S

əhiyy


ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi

yy

ə v



ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

http://www.who.int/childgrowth/standards/cht_lhfa_girls_z_0_5.pdf

 

Müvafiq yaş dövrü üçün baş çevrəsinin orta göstəriciləri yaşıl və 



sarı  xətlər arasındadır.  Sarı – qırmızı  xətlər arasındakı göstəricilər 

orta göstəricilərdən müvafiq olaraq kiçik və böyük olsa da, norma 

daxili hesab olunur. Qırmızı  və qara xətlər arasındakı göstəricilər 

uşağın fərdi xüsusiyyətləri və ya baş beyinin və  kəllə sümüklərinin 

inkişafının pozulması ilə bağlı ola bilər. Belə hallarda pediatrın və ya 

ailə  həkiminin və ya nevroloqun baxışı keçirilir və ehtiyac olduqda 

müayinə  təyin olunur. Bu uşaqların sonrakı inkişafı xüsusi nəzarət 

altında olmalıdır. Qara xətlərdən kənara çıxan göstəricilər baş 

beyinin patologiyasını (hidrosefaliya, mikrosefaliya) təsdiq edir. Belə 

uşaqlara mütləq nevroloq ilə konsultasiya aparılmalıdır və müayinə 

olunmalıdırlar. 

 

37



 

 

 



 

 

 



Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S

əhiyy


ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi

yy

ə v



ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

http://www.who.int/childgrowth/standards/second_set/cht_hcfa_boys_z_0_5.pdf

 

 

http://www.who.int/childgrowth/standards/second_set/cht_hcfa_girls_z_0_5.pdf



 

ÜST-nin cədvəllərinin istifadəsi: 1) Uşağın yaşına uyğun xəttə baxın; 2) 

Uşağın kütləsi (boyu) bu xətdə hansı rəqəmlər arasında olduğunu müəyyən 

edin. 

 

38



 

 

 



 

 

 



Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S

əhiyy


ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi

yy

ə v



ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

39

Əlavə 3 



Milli peyvənd təqvimi* 

Yaş Peyvəndlər Xəstəliklərin profilaktikası 

Yenidoğulmuşlar 

(ilk 12 saat) 

Hep B


 

Hepatit B əleyhinə vaksin (A)

5

 

BCJ  



 

Vərəm əleyhinə Kalmet-Jirar 

vaksini (KJB) 

Yenidoğulmuşlar  

(4-7 gün) 

OPV Poliomielit 

əleyhinə vaksin 

GDT Hib Hep B   

 

 

Göyöskürək, difteriya, tetanus, 



hemofilyus influenza b tip və 

hepatit B əleyhinə vaksin (A)

5

 

2 ay 



OPV  

Poliomielit əleyhinə vaksin 

GDT Hib Hep B   

 

 



Göyöskürək, difteriya, tetanus, 

hemofilyus influenza b tip və 

hepatit B əleyhinə vaksin (A)

5

 



3 ay 

OPV Poliomielit 

əleyhinə vaksin 

GDT Hib Hep B   

 

 

Göyöskürək, difteriya, tetanus, 



hemofilyus influenza b tip və 

hepatit B əleyhinə vaksin (A)

5

 

4 ay 



OPV 

Poliomielit əleyhinə vaksin 

12 ay 

QPM  


Qızılca, parotit, məxmərək 

əleyhinə vaksin (A)

5

 

AGDT  



 

Göyöskürək, difteriya tetanus 

əleyhinə vaksin, 

18 ay 


OPV 

Poliomielit əleyhinə vaksin 

QPM (A)

5

 



 

Qızılca, parotit, məxmərək 

əleyhinə vaksin 

6 yaş 


ADT  

Difteriya, tetanus əleyhinə vaksin 

*2013-cü ildən başlayaraq peyvənd təqviminə pnevmokokk infeksiyaya qarşı vaksin də daxildir. 

ÜST-nin tövsiyələrinə  əsasən səhhəti zəifləmiş  uşaqlara, 

infeksion xəstəlikləri daha ağır keçirdiklərinə görə, vaksinasiyanın 

aparılması xüsusilə vacibdir.  

 

 

 



 

 

 



Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S

əhiyy


ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi

yy

ə v



ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

40

Peyvəndlərin yeridilməsinə daimi və müvəqqəti əks-göstərişlər. 



Vaksin 

Daimi əks-göstərişlər 

Müvəqqəti əks-göstərişlər 

AGDT  


 

bədxassəli qan xəstəlikləri 

 

törəmələr 



 

proqrediyent nevroloji patologiya



 



 

anamnezdə qıcolmalar

*

 



 

əvvəlki vaksinin yeridilməsinə güclü reaksiya



 



 

ağır allergik xəstəliklər (anafilaktik şok, residivli Kvinke 

ödemi, polimorf eksudativ eritema, serum xəstəliyi) 

 



kəskin xəstəliklər 

 



xronik xəstəliklərin kəskinləşməsi

BCJ 


 

immunodefisitlər 



 

İİV infeksiyası 



 

bədxassəli qan xəstəlikləri 



 

törəmələr 



 

əvvəlki vaksinin yeridilməsinə güclü reaksiya (limfadenit, 



kelloid çapıq)

**

 



 

 



AGDT vaksini ilə eynidir 

 



vaxtından tez anadan olma (bədən 

kütləsi 2000 q az) 

 

bətndaxili infeksiyalar 



 

yenidoğulmuşların hemolitik 



xəstəliyi 

 



dəri xəstəlikləri 

 

                                                            



 

ADT-anatoksini ilə əvəz etmək mümkündür.



 



 



güclü reaksiya hərarətin 40° C yüksəlməsi, anafilaksiyanın inkişafı ilə səciyyələnir və vaksinin yeridildiyi yerdə ödem, 8 sm diametrlik 

hiperemiya.

 

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

41

Qızılca 



 

immunodefisitlər 



 

bədxassəli qan xəstəlikləri 



 

törəmələr 



 

əvvəlki vaksinin yeridilməsinə güclü reaksiya 



 

aminoqlikozidlərə (gentamisin, kanamisin və s) və 



yumurta zülalına güclü allergik reaksiyalar   

 



AGDT vaksini ilə eynidir 

 



immunoqlobulinlərin yeridilməsi

 



immunosupresiv terapiya 

 

 



Parotit 

 



qızılca vaksininin yeridilməsi ilə eynidir 

 



qızılca vaksini ilə eynidir 

Məxmərək  

 

immunodefisitlər 



 

aminoqlikozidlərə və yumurta zülalına allergik reaksiya 



 

 



immunoqlobulinlərin yeridilməsi

 



kəskin (yüksək hərarət ilə keçən) 

xəstəliklər 

Poliomielit  

 

immunodefisitlər 



 

İİV-infeksiyası 



 

bədxassəli qan xəstəlikləri 



 

törəmələr 



 

əvvəlki vaksinin yeridilməsinə nevroloji fəsadlar 



 

AGDT vaksini ilə eynidir 



 

Hepatit В   

 

əvvəlki vaksinin yeridilməsinə güclü reaksiya



 



 

mayalara hiperhəssaslıq 

 

AGDT vaksini ilə eynidir 



 

 

                                                            

 G

üclü reaksiya hərarətin 40° C yüksəlməsi, anafilaksiyanın inkişafı ilə səciyyələnir və vaksinin yeridildiyi yerdə ödem, 8 sm diametrlik 



hiperemiya.

 

 



 

 

 



 

 

Klinik protokol Az



ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

42

Əlavə 4  



UŞAQLARDA ARTERİAL TƏZYİQ 

Uşaqlarda arterial təzyiqin yaşa görə normaları 

Yaş (il)

 

Sistolik təzyiqin norma 

sərhədləri (mm c.s.)

 

Diastolik təzyiqin 

norma sərhədləri 

(mm c.s.)

 

3

 



92-105

 

48-62



 

4

 



93-110

 

48-63



 

5

 



95-113

 

48-66



 

6

 



95-114

 

51-70



 

Uşaqlarda arterial hipertenziya yaş qruplarına uyğun sistolik 

arterial təzyiqin səviyyəsi ilə müəyyən edilir. Uşaqlarda yaşa görə 

arterial hipertenziyanın meyarları aşağıdakı cədvəldə göstərilib: 



Sistolik arterial təzyiq (mm c. s) 

Yaş 

Mülayim (orta) 

hipertenziya 

Kəskin (nəzərə çarpan) 

hipertenziya 

7 gün 


>96 

>106 


8-30 gün 

>104 


>110 

2 yaşa kimi 

>112 

>118 


3-5 yaş >116 

>124 


6-9 yaş >122 

>130 


Tonometrin manjetinin yaşa görə ölçüləri 

Yaş 

Manjetin eni 

(sm) 

Uzunu 

(sm) 

Qolun (çiyinin) 

maksimal 

çevrəsi (sm) 

Yenidoğulmuşlar 

4 

8 

10 

7 yaşdan kiçik 

uşaqlar 

6 

12 

15 



 

 

 

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

43

Əlavə 5 



Dişlərin çıxması təqvimi 

Süd dişlərinin çıxma vaxtı: 

Çıxma vaxtı (ay) 

Dişlərin adı 

Alt çənə 

Üst çənə 

Medial kəsici 

7,5 


Lateral kəsici 



Birinci molyar 

12 


14 

Köpək dişi 

16 

18 


İkinci molyar 

20 


24 

Süd dişlərinin çıxması uşağın 6-8 ayında başlayır və 20-24 ayında 

başa çatır. 

Həkim və valideynlər aşağıdakılara 

fikir verməlidirlər: 

 



dişlərin çıxma müddətinin ləngiməsi (normadan 1-2 ay artıq) 

 



dişlərin daha tez çıxması (normadan 1-2 ay tez) 

 



ardıcıllığın pozulması, bu və ya digər dişin olmaması 

 



diş sırasının qövsündən kənarda dişin çıxması 

 



dişin formalaşmasının düzgün olmaması 

 



dişlərin anadangəlmə (bətndaxili) çıxması 

Belə hallarda pediatr və  uşaq stomatoloqunun məsləhətləri 

lazımdır. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

44

Əlavə 6 



Dövlət uşaq və ailələrə dəstək mərkəzlərinin siyahısı 

Ünvan Telefon 

Bakı şəhəri, Şüvəlan qəsəbəsi, 

A. İldırım küçəsi, dalan 1, döngə 1 

012-454-95-52 

Fax: 454 95 52 

Goranboy rayonu, 

G.Civəzadə küçəsi, 9  

0234-5-30-13, 

051-867-95-05 

Ağdam rayonu, Dörd yol, qəsəbə 1 

0192-4-20-13, 

050-518-55-71 

Sabirabad rayonu, İlham İsgəndərov 

küçəsi, 9 

0143-5-84-13, 

050-303-74-35 

Zaqatala rayonu, Nizami küçəsi, 9 

0174-5-51-88, 

050-622-74-15 

İsmayıllı rayonu, N. Nərimanov 

küçəsi, 36 

0178-514-46, 5-10-46, 

055-605-35-07 

Qəbələ rayonu, İ. Qutqaşınlı     

küçəsi, 119 

0160-5-40-74, 

050-369-76-75 

Göygöl rayonu, Hemmel küçəsi, 33 

0230-5-34-03, 

055-614-57-90 

Zərdab rayonu, Ramiz Kərimov 

küçəsi, 14 

0135-6-63-61, 

051-512-33-03 

Saatlı rayonu, Heydər Əliyev 

prospekti, 135 

0168-5-28-06, 

055-749-40-29 

Hacıqabul rayonu, İsmət Qayıbov 

küçəsi, 09 

021-20-444-70, 

055-616-34-33 

Mingəçevir şəhəri,  

N. Nərimanov küçəsi, 27-a  

055 731 20 66 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

45

Əlavə 7  



Əlillik etiketi: qəbul edilən terminologiya 

İstifadə etməyin! 

İstifadə edin! 

Хəstə, şikəst, qüsurlu 

Əlilliyi olan adam, xüsusi ehtiyaclı 

insanlar 

Normal, sağlam Tipik 

insan 


Geri qalmış, əqli cəhətdən 

natamam 


Əqli inkişafında geriliyi olan insan 

«Daun», «monqoloid» 

Daun sindromlu insan 

Kor Görmə problemi olan insan 

Каr Eşitmə problemi olan insan 

Lal 


Nitq problemi olan insan, ünsiyyət 

çətinliyi olan insan 

  

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



Əlavə 8 

Valideynlər arasında yayımlandırmaq üçün “Uşaq inkişafı cədvəli” - yaddaş 

 



Müşahidələrinizi və narahatlıqlarınızı qeyd edin 

 



Lefleti vaxtaşırı gözdən keçirin və uşağınızda müşahidə etdiyiniz əlamətlərlə uzlaşdırın 

 



Lefleti və qeyd etdiyiniz qeydləri uşağınızın həkimi ilə müzakirə edin  

 

46



 

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

47

Ədəbiyyat: 

1.

 

Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi. Fizioloji hamiləliyi 



olan qadınlara antenatal qulluq üzrə klinik protokol. – B.: 

Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin TTTQBZ, 2008. – 

20 səh. 

2.

 



Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi. Sağlam 

yenidoğulmuşa qulluq üzrə klinik protokollar. –  B.: Azərbaycan 

Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin TTTQBZ, 2008. – 40 səh.  

3.

 



Аntenatal care routine care for the healthy pregnant woman / 

National Collaborating Centre for Women's and Children's Health; 

Commissioned by the National Institute for Health and Clinical 

Excellence. - 2nd edition. - London.: RCOG Press at the Royal 

College of Obstetricians and Gynaecologists, 27 Sussex Place, 

Regent's Park. - March 2008. 

4.

 

LaHood A, Bryant C.A. Outpatient Care of the Premature Infant // 



Am Fam Physician. – 2007. – 76. - 1159-1164 p. 

5.

 



Michigan Quality Improvement Consortium. Routine preventive 

services for children and adolescents (ages 2-21). - Southfield 

(MI), 2011 May. - 1 p. - available: 

http://guidelines.gov/content.aspx?id=34052  

6.

 

Michigan Quality Improvement Consortium. Routine preventive 



services for infants and children (birth - 24 months). - Southfield 

(MI), 2011 May. - 1 p. - available: 

http://guidelines.gov/content.aspx?id=34051 

7.

 



Outpatient Care of the Premature Infant American Family 

physician // Am Fam Physician. - 2007 oct15. 

8.

 

Pediatric eye and vision examination / American Optometric 



Association. - St. Louis (MO). -2002. - 57 p.  

9.

 



Preschool Screening for Developmental Problems / Prepared by 

John W. Feightner. –Chapter 26. – 8 p. 

10.

 

Premature Infants: Guidelines for Early Intervention Services / 



Tennessee Department of Education. – 2001. – 52 p. – available: 

http://www.tn.gov/education/teis/doc/Guidelines_for_Premature_I

nfants.pdf 

 

 



 

 

 



 

Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S


əhiyy

ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi


yy

ə v


ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış

r. 



 

48

11.



 

Primary Prevention of Child Maltreatment / Prepared by Harriet 

L. MacMillan, James H. MacMillan and David R. Offord. - 

Chapter 29. – 14 p. 

12.

 

Schuster MA. Developmental screening. Quality of care for 



children and adolescents: A review of selected clinical conditions 

and quality indicators / McGlynn EA, ed. –Santa Monica, CA: 

RAND, 2000. 

13.


 

Screening for Congenital Hypothyroidism / U.S. Preventive 

Services Task Force reaffirmation recommendation statement. - 

Rockville (MD): Agency for Healthcare Research and Quality 

(AHRQ); 2008 Mar. - 6 p. 

14.


 

Screening for Sickle Cell Disease in Newborns / U.S. Preventive 

Services Task Force. - Rockville, MD.: Agency for Healthcare 

Research and Quality, 2007. - available: 

http://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/uspshemo.htm 

15.


 

Screening for Phenylketonuria (PKU) / U.S. Preventive Services 

Task Force // Am Fam Physician. - 2009 Dec 15;80(12):1466-1467. 

- available: 

http://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/uspsspku.htm 

16.


 

Screening for Congenital Hypothyroidism / U.S. Preventive 

Services Task Force // Ann Fam Med. - 2008; 6(2):166. - available:  

http://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/uspscghy.htm 

17.

 

Варгас-Барон Эмили. Раннее вмешательство, специальное 



образование и интеграция: фокус на республике БЕЛАРУСЬ / 

Эмили Варгас-Барон, Ульф Янсон, Наталья Муфель. – 

ЮНИСЕФ, 2009. – 96с. – режим доступа: 

http://www.unicef.org/ceecis/Belarus_Russian.pdf 

18.

 

ВОЗ. Нормы для оценки роста детей. [Электронный ресурс].- 



03.04.2013 – режим доступа 

http://www.who.int/childgrowth/standards/ru/ 

 

 

 



 

 

 



Klinik protokol Az

ərbaycan Respublikas

ı S

əhiyy


ə Nazirliyinin 

İctimai S

əhi

yy

ə v



ə 

İslahatlar M

ərk

əzind


ə haz

ırlanm


ış



r. 



Document Outline

  • 11. Primary Prevention of Child Maltreatment / Prepared by Harriet L. MacMillan, James H. MacMillan and David R. Offord. - Chapter 29. – 14 p.


Yüklə 459,81 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə