Kuch momenti, inersiya momenti, impuls momenti, massa va inersiya markazlari, Shteyner teoremasi



Yüklə 262,5 Kb.
tarix19.05.2023
ölçüsü262,5 Kb.
#117639
Kuch momenti, iner,.k;klm,m.k;. ,m,m,,m,n,,m,msiya momenti, impuls momenti, massa va inersiy



Kuch momenti, inersiya momenti, impuls momenti, massa va inersiya markazlari, Shteyner teoremasi.
Absolyut qattiq jism (qattiq jism) deganda deformatsiyalanmaydigan jism tushiniladi. Bunday jism zarralarini o‘zaro joylashishi o‘zgarmaydi. Aylanayotgan qattiq jismning qo‘zg‘almay qoladigan ikki nuqtasidan o‘tkazilgan to‘g‘ri chiziq (OZ) aylanish o‘qi deb, harakat esa shu o‘q atrofida bo‘lib, shu qattiq jismni aylanma harakati deb ataladi.
Qattiq jismni aylanma harakatida ham burchak tezlik: (1) burchak tezlanish: (2) chiziqli tezlik: (3) . normal va tangensial tezlanish: (4) (5). Aylanish chastotasi davri: (6) formulalar bilan ifodalanuvchi fizik kattaliklar ishlatiladi.
Q
1-rasm.
attiq jism ham aylanma ham ilgarilanma harakat qiladi. Aylanma harakat deb shunday harakatga aytiladiki, bunda jismning hamma nuqtalari markazlari bir to‘g‘ri chiziqda yotgan aylanalar bo‘ylab harakatlanadi.

A
2-rasm.
ylanma harakatda jismga kuchning ta’siri faqat kuch kattaligiga emas, kuchning qo‘yilish nuqtasidan aylanish o‘qigacha bo‘lgan masofaga ham bog‘liqdir. Aylanish o‘qidan F kuchning ta’sir chizig‘igacha bo‘lgan eng qisqa
 masofa kuch elkasi deyiladi.
K uchning aylantiruvchi ta’siri kuch kattaligiga va kuch elkasiga bog‘liq bo‘ladi. Kuch va elkaning qiymati qancha katta bo‘lsa, kuchning ta’siri ham

shunchalik katta bo‘ladi. Kuchning ta’sirini o‘rganish uchun
M – kuch momenti tushunchasi kiritiladi. Kuch momenti deb, kuchning kuch elkasiga ko‘paytmasiga teng bo‘lgan kattalikka aytiladi.
M=F  (7)
M – kuch momenti F–kuch  - kuch elkasi
Agar kuchning ta’sir chizig‘i aylanish o‘qidan o‘tsa, kuchning elkasi nolga teng bo‘ladi.

3-rasm.


Ko‘pincha jismga ikkita bir biriga qarama – qarshi kuchlar ta’sir etadi.
Bunday kuchlar juft kuchlar deyiladi. Bunday kuchlarni momenti juft kuchlar
momenti deyiladi.
(8)
To‘la moment

Jismga ta’sir etuvchi barcha kuchlarning aylanuvchi mormentlarining algebrik yig‘indisi nolga teng bo‘lsa, aylanish o‘qiga ega bo‘lgan jism muvozanatda bo‘ladi.


(9)
4-rasm.

M – massali moddiy nuqta v – tezlik bilan harakatlanayotganda P=mv impulsga ega bo‘ladi. Mazkur moddiy nuqta impulsining ihtiyoriy qo‘zg‘almas 0 nuqtaga nisbatan momenti (10) ifoda bilan aniqlanadi.
L – impuls momenti.
Moddiy nuqta impuls momentining o‘zgarishi kuch momentiga tengdir.
(11)
Impuls momentining saqlanish qonuniga asosan: (12) bo‘ladi ya’ni moddiy nuqta berk sistemasi impulsining ixtiyoriy nuqtasiga nisbatan momenti o‘zgarmaydi.
Jismning inersiya momenti – shu jismning aylanma harakatiga nisbatan inertligini ifodalaydigan kattalikdir. Har qanday jism aylanayotgan yoki tinch turganligidan qat’iy nazar ixtiyoriy o‘qqa nisbatan inersiya momentiga ega bo‘ladi.
Qattiq jism  - elementar bo‘lakchasining massasi - bilan aylanish o‘qidan nuqtagacha bo‘lgan masofa - kvadratining ko‘paytmasi (13) ni mazkur elementar bo‘lakchasining OZ o‘qqa nisbatan inersiya momenti deb ataladi.

5-rasm.
Qattiq jismning OZ o‘qqa nisbatan inersiya momenti (Jz) – shu jismdagi barcha elementar bo‘lakchalar inersiya momentarining yig‘indisiga teng. (14)
Uzunligi , massasi m bo‘lgan sterjenni o‘rtasidan o‘tuvchi OZ o‘qqa nisbatan inersiya momenti (6-rasm)

6-rasm.
(15) ga teng.


7-rasm.


Shu sterjinni uchlaridan biri orqali o‘tuvchi OZ1 o‘qqa nisbatan inersiya momenti (7-rasm)


(16) ga teng bo‘ladi.



r – radusli ingichka halqani OZ o‘qqa nisbatan inersiya momenti
(17) ga teng.
Radusi r – bo‘lgan bir jinsli moddadan yasalgan disk (silindr)ning OZ o‘qqa nisbatan inersiya momenti
(18)ga teng. (8-rasm)
Radusi – r, massasi – m bo‘lgan sharning markazidan o‘tuvchi, OZ o‘qqa nisbatan inersiya momenti (10-rasm)

Z`

8-rasm.
(19) ga teng.

Jismning massa markazi orqali o‘tuvchi o‘qqa nisbatan inersiya
momenti ma’lum bo‘lsa, bu o‘qqa parallel bo‘lgan ixtiyoriy
boshqa o‘qqa nisbatan inersiya momentini topish uchun
Shteynerning parallel o‘qlarga nisbatan inersiya momentari (9-rasm)
haqidagi teoremasidan foydalanish
mumkin.
(20)


d

0`

0

Z

9-rasm.



Q
Z
o‘zg‘almas o‘q atrofida aylanuvchi qattiq jism energiyasi jismning aylanish o‘qiga nisbatan inersiya momentining burchak tezlik kvadratiga ko‘paytmasining yarmiga teng.

(21)
E – kinetik energiya, - burchak tezlik.

10-rasm.
(22)

0

Bu ifoda qattiq jismni qo‘zg‘almas o‘q atrofidagi


aylanma harakatining asosiy tenglamasidir. Ixtiyoriy qo‘zg‘almas aylanish o‘qiga nisbatan jism inersiya momenti bilan burchak tezlanishning ko‘paytmasi jismga ta’sir euvchi kuchlarning shu o‘qqa nisbatan momentlarining algebrik yig‘indisiga teng.
dan bo‘lsa bo‘ladi.
Qattiq jismning OZ o‘qqa nisbatan inersiya momenti o‘zgarganda (Jz=const), mazkur jism o‘zgarmas burchak tezlik (=const) bilan harakatlanadi.
Yüklə 262,5 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin