Lipidlarning biologik ahamiyati



Yüklə 0,54 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə3/4
tarix02.01.2022
ölçüsü0,54 Mb.
#42306
növüReferat
1   2   3   4
lipidlarning biologik ahamiyati

 

 

Sterin va steridlar. 


 

  Sterinlar,  deb  yukori  molekulyar  xalkali  spirtlarga  aytiladi.  Steridlar  esa 



murakkab  efirlar  bulib,  ularning  tarkibiga  sterinlar  (xolestirin  va  boshkalar)  va 

yukori molekulyar moy kislotalari asosan palmitin kislotasi kiradi. 

  Xolesterin- 

sterinlarning 

vakili, 

xayvonot 

tukimalarida 

uchraydi. 

Usimliklarda  ximiyaviy  jixatdan  xolestirinlardan  fark  kiladigan  sterinlar 

(fitosterinlar) uchraydi. 

  Achitki  va  kuzikorinlarda  ergosterin  tuyinmagan  xolesterin  bor.  UB-nurlari 

ta‘sirida ergosterin Д

2

 vitaminga aylanadi. 



Ularning biologik ahamiyati. Sinflanishi va nomenklaturasi. Yog’ kislotalar. 

Triglitserid va fosfolipidlar. Sterin, steridlar va mumlar. 

Yog’lar       2-katta       sinfga       bo’linadi.       Oddiy       lipidlar 

(triglitseridlar) va murakkab lipidlarga bo’linadi. Oddiy yog’lar (lipidlar). 

1.Neytral yog’lar (triglitseridlar) 

2.Mumlar. 

Murakkab yog’lar. 

1.Fosfolipidlar 

2.TSerebrozidlar 

Bular atsiklik yoki monotsiklik lipoidlarga kiradi. 

3.Sterin  va steridlar  esa  politsiklik lipoidlarga kiradi. 

Yog’lar  suvda  erimaydi,  etil,  butil,  metil,  benzol,  toluol,  xloroform  va 

xloretanda yaxshi eriydi. 

 



 

suvdan  qochuvchi gidrofob gruppalari (uglevodorod bog’lari, -SN



2

 — SN


2

efir  gruppalari,  qo’shbog’lar  —  SN=,SNz-  metil  guruhlari)  ko’p  bo’lganligi 



uchun suvda erimaydi. 

Suvda  eruvchi  moddalar  o’zlarida  gidrofill  guruxlari  (ON  ,  -NH

2

,  -  NH  , 



COOH) ko’p bo’lsa suvda yaxshi eriydi. 

Hozir 600 dan ortik oddiy yog’lar xili aniqlangan. 

1 gr.   uglevod yonganda 4,2 kkal (16,l kDj) 

1gr. oqsil yonganda 4,3 kkal 

1gr.  yog’  to’la  oksidlanganda  9,3  kkal  (38,9  kDj)  issiqlik  hosil  bo’ladi. 

SHuning uchun  energetik nuktaiy nazardan  yog’lar  juda  katta ahamiyatga ega. 

Yog’lar  tarkibida  uzun  uglevodorod  zanjirli  yok  kislotalar  borligi  va  kislorod 

juda  kamligidan  har  bir  gramm  yog’  oksidlanganda  ko’p  miqdorda  suv 

molekulalari  hosil  bo’ladi.  Kam  suvli  sharoitda  yashaydigan  hayvonlarning 

suvga  talabi  masalan,  tuyalarning  uzoq  muddatda  suvga  chidamliligi,  tuxumdan 

jo’ja  ochishda  suvga  bo’lgan  extiyoj  asosan  yog’  kislotalarining  oksidlanishi 

hisobiga qondiriladi. 

Yog’lar  yuqorida  ko’rsatganimizdek  energiya  manbai  sifatida  sovukdan 

saqlashda,  mexanik  jaroxatlardan  teri  ostidagi  yeg’lar  saklaydi.  Udar  ayrimlari 

vitaminlik  vazifasini  ham  o’tadilar.  Fosfolipidlar  va  lipoproteinlar  xujayra 

membranasida  modda  va  ionlarni  tashilishida  xizmat  qiladi.  Lipoproteinlar 

mitoxondriya va xloroplastlar tarkibida uchraydi. 

Serobrozidlar  markaziy  nerv  sistemasining  strukturasiga  kiradi  va  har  xil 

toksin va bakteriyalarga qarshi kurashda ishtirok etadi. 

Yog’larni natriy va kaliy ishqorlari bilan parchalab sa’noatda sovun olinadi. 

Yoglarning  xarakterlovchi  bir  qator  ko’rsatkichlar  bo’lib,  ularning  amaliy 

ahamiyatga  ega  bo’lgan  ba’zi  fizik—kimyoviy  xossalarini  ifodalaydi.  Bularga 

kislotali, yodli, sovunlanish sonlari va yog’larning erish temperaturasi kiradi. 

1gr.  yog’  tarkibidagi  erkin  yog  kislotalarni  neytrallash  uchun  sarflangan 

kaliy ishqorning milligramm miqdori yog’larning kislotali soni deb ataladi. 



 

Odatda,  o’simlik  moylari  tarkibida  juda  kam  erkin  yog’  kislotalar 



uchraydi,  binobarin,  ularniig  kislotali  soni  ham  kichik  bo’ladi.  Uzoq  muddat 

saqlanib  qolgan  va  xom  ypyg’dan  tayyorlangan  moylarda  zrkin  yog’ 

kislotalarining  miqdori  yuqori  bo’ladi,  shu  sababli  ularning  kislotali  soni  ham 

katta. 


Yog’larnipg yodli soni, 100g yog’ni

 

biriktirib olgan yodning 



gramm  miqdori  yog’larning  yodli soni  deb ataladi. Bu son  moylar tarkibiga 

kiradigan yog’ kislotalarning to’yinmaslik darajasini ifodalaydi: 

      

Yodli  son  qancha  katta  bo’lsa,  yog’  shuncha  suyuq  bo’ladi,  odatda, 



ularni ozuqa sifatida iste’mol qilib bo’lmaydi. Lekin  

 

 



 

 

 



 

 

ulardan bo’yoqlar, lak, olif va boshqalar tayyorlashda foydalaniladi. 



  Paxta moyi 110, soya moyi 130, zig’ir moyi 174. Yod soni 85 dan kichik 

bo’lgan moylar qurimaydigan,  130 dan katta bo’lgan moylar yaxshi quriydigan 

moy hisoblanadi. 

  Tropik  mamlakatlarda  o’sadigan  o’simliklar  moyining  yod  soni  kichik 

bo’lib,  moyi,  odatda,  qattiq,  aksincha  shimoliy  rayonlarda  o’sadigan  o’simliklar 

moyi  suyuq  bo’lib,  yodli  soni  katta  bo’ladi.  Janubdan  SHimolga  borgan  sari, 

ular  moyining  yod  soni  ham  ortib  boradi.  Masalan,  Toshkent  sharoitida 

o’stirilgan  zig’irning  yod  soni  154,  Moskvada  180,  Arxangelekda  195ga  teng 

bo’ladi. 

  1g  moy  tarkibidagi erkin va bog’langan  yog’ kislotalarni neytrallash  uchun 

sarflangan kaliy ishqori miqdori yog’larning sovunlanish soni deb ataladi. 



10 

 

  Moylar  uzoq  vaqt  saqlanganda  taxir,  qo’lansa  hidli,  yomon  ta’mli bo’lib 



qoladi. Ularga suv, havo va yoruglik ta’sirida buziladi. Natijada aldegid, keton va 

ba’zan hosil bo’ladigan moy kislotalar qo’lansa hidli va taxir mazali bo’ladi. 

  Yog’larda  to’yinmagan  yok  kislotalari  ko’p  bo’lsa  qaynash  temperaturasi 

past bo’ladi. 

  Yog’lar tarkibida ko’proq olein (30%) , palmitin (15  — 50%). Paxta moyi 

tarkibida linol va linolen kislotalar ko’p bo’ladi. 

  Turli hayvon va o’simlik to’qimalaridan ajratib olingan tabiiy yog’lar va 

moylar  sovunlanish  yo’li  bilan  analiz  qilinganda,  ularning  tarkibida  S

4

  dan 


S

26

  gacha  atomiga  ega  bo’lgan  to’yingan,  to’yinmagan  to’g’ri  zanjirli  va 



shoxlangan bir qancha halqali yog’ kislotalari aniqlangan. 

To’yingan yog’ kislotalar CH

3

 (CH


2

)

14



 COOH palmitin kislota,  SN

3

 (CH



2

)

16



 

sterin kislota. 

Moylarga  xos  bo’lgan  muhim  xususiyatlardan  biri  to’yinmagan 

yog’ kislotalardagi qo’sh bog’ga vodorod atomini biriktirish yo’li bilan 

boradigan gidrogenlash reaktsiyasidir. 

Natijada  suyuq  moylar  qattiq  moyga  aylanadi.  (Margarin).  Ozik  —  ovqat 

sanoatida bu juda katta ahamiyatga ega. 

Yog’lar  tarkibida  to’yinmagan  yog’  kislotalari  ko’p  bo’lsa  qattiq  bo’lib 

ularga  hayvon  yog’lari  kiradi.  O’simlik  moylarining  tarkibida  to’yinmagan 

yog’ kislotalari ko’p bo’ladi, ular moylar 

deb ataladi. 

Yog’lar  odamda  ko’rsatganimizdek  teri  ostida,  charvida,  ichak 

devorlarida.  Yog’lar  inson  yoshiga,  nerv  sistemasiga  va 

ovqatlanish  darajasiga bog’lik. Normal odamlarda og’irligini  10  — 

20%  tashkil  kiladi.  CHo’chqalarda  50%,  o’simlik  urug’larida  40  — 

50% gacha boradi. 

Tabiiy  yog’lar  bir  xil  yog’  kislotalaridan  iborat  bo’lmay  har  xil 

yog’ kislotalardan tuzilgan bo’lishi mumkin. 




11 

 


Yüklə 0,54 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə