Magistratura məRKƏZİ


Beynəlxalq birja ticarətinin məqsədi, vəzifələri və praktiki xüsusiyyətləri



Yüklə 1,34 Mb.
səhifə2/6
tarix06.05.2017
ölçüsü1,34 Mb.
1   2   3   4   5   6

1.2. Beynəlxalq birja ticarətinin məqsədi, vəzifələri və praktiki xüsusiyyətləri
Bu fəsilin predmetini təşkil edən beynəlxalq birjalar milli sərhədləri olmayan dünya əmtəə bazarlarına xidmət edir. Bu birjalar birja əməliyyatları nəticəsində əldə olunmuş gəlirlərin azad köçürülməsini təmin edir; orada arbitraj əməliyyatları, yəni müxtəlif ölkələrin birjalarında olan qiymətlərin fərqindən yaranan gəlirləri əldə etmək üçün möhtəkir müqavilələr həyata keçrilir. Birjaların beynəlxalq xarakterinə uyğun valyuta, ticarət və onların yerləşdiyi ölkələrin vergi rejimi ilə təmin olunur.

Real əmtəəyə bağlanmış müqavilə əmtəənin satıcıdan alıcıya real keçidini nəzərdə tutur. Nəticə olaraq birjada əmtəəni satmış satıcı əmtəəyə elə yerdə və elə halda malik olmalıdır ki, lazım gələn anda onu kəmiyyətinə və keyfiyyətinə uyğun olaraq müqavilə ilə göndərə bilsin. Öz növbəsində real əmtəə üzrə razılaşma çatdırıl­ma vaxtına görə dərhal və gələcəkdə çadırılma olmaqla iki yerə bölünür. Dərhal çatdırılma üzrə razılaşma nağd əmtəə üzrə razılaşma adlanır. Birjada nağd kimi satılan əmtəə birja anbarlarının birində olmalı və alıcıya razılaşma bağlandıqdan dərhal sonra çatdılmalıdır. [28, s.156]

Əmtəənin anbara daxil olmasından sonra birja və ya onun tərəfindən səlahiyyətli ekspeditor firması satıcı vasitəsilə birjada razilaşmalarln bağlandığı və hesabların aparıldığı anbar qəbzini və ya varrant verir.

Əmtəəyə birja qiymətlərinin qoyulması üçün ən vacib alət öz-özlüyündə tipik möhtəkir aləti (təxminən 0,99) olub, tərəflərin bu razılaşmaları yerinə yetirməyə nəzərdə tutmayan bir sıra müddəti və ya fyüçers razılaşmalarıdır. Müddətli razılaşma­lar­da alıcı onun alacaqlarını əldə edəcəyinə ümid bəsləmir, satıcı isə satdığı əmtəəni verməyə arxayın olmur. Belə razılaşmaların nəticəsi real əmtəənin verilməsi deyil, onun həmin gündə bağlandığı razılaşmanın qiyməti ilə icra günündəki qiymət arasındakı fərqdən yaranan ödəməni əldə etmə və ya ödəməni etməkdən ibarətdir. Bu səbəbdən lotun standartını nəzərə alaraq fyüçürs müqaviləsinə bağlayarkən iki əsas şərt razılaşdırılır: qiymət və mövqe.

Fyüçers bazarının müəyyən xüsusiyyəti neft məhsulları üzrə fyüçers müqavilə­ləri ilə ticarət edən birjaların ixtisaslaşmasına gətirib çıxardı: 1) Xam neft, mazut, benzin və propan üzrə razılaşmalara malik olan Nyu-York Ticarət Birjası (NYMEX): 2) Fyuçers müqavilələri üzrə qazoyl, xam neft və benzinin satıldığı London Beynəlxalq Neft Birjası (ІРЕ); 3) Xam neft və mazutun fyüşerslər ilə satan Sinqapur Beynəlxalq Valyuta Birjası (Singapore International Monetary Exchange – SI МЕХ). [28, s.157]

Fyüçers müqaviləsinin qeydiyyatından sonra birja üzvləri (satıcı və alıcı) müqavilə bağlayan tərəflər kimi bir daha bir-biri ilə münasibətlərə girmirlər. Onlar yalnız birjanın hesab palatası ilə işlərini görürlər. Hər bir tərəf birtərəfli qaydada hər hansı bir vaxt fyüçers müqaviləsini eyni sayda əmtəə üçün ofset müqaviləsini bağlamaqla ləğv edə bilər. Fyüçers müqaviləsinin ləğvi müqavilənin bağlandığı gün və cari qiymətlə müqavilə qiyməti arasında yaranan fərqdən hesablama palatasına ödəməni və ya almanı nəzərdə tutur. Əgər fyüçers müqaviləsi müddətin başa çatmasınadək ofset müqavilənin bağlanması ilə ləğv olunmamışsa, o zaman satıcı real əmtəəni göndərə, alıcı isə adı çəkilən birjanın qaydaları ilə müəyyən olunmuş şərtlərə uyğun olaraq onu qəbul edə bilər. Klirinq palatalarının təşkilatı müxtəlif birjalarda müxtəlifdir. Londondakı beynəlxalq neft birjasında hesablaşmalar beynəlxalq əmtəə klirinq palatası (International Commodities Clearing House) vasitəsilə həyata keçirilir, qiymətli kağızların 80 %-i Böyük Britaniyadakı dörd ən böyük banka aiddir. Nyu -York və Sinqapurda hesablaşmalar maliyyə zəmanətlərinin təmin edilməsi məqsədilə fondların yaradılmasına məcbur olan birja iştirakçılarının sahib olduqları birgə müəssisə tərəfindən həyata keçirilir.

Birja ticarəti haqqında deyilənlərdən belə nəticə çıxarmaq olar ki, müqavilələrin ikiuclu çəngəlinə uyğun olaraq (real əmtəə və fyuçers bazarında) onun iştirakçılarının iki məqsədi vardır: 1) real əmtəənin alınması və satılması və 2) möhtəkirlik əməliy­yatların həyata keçirilməsi. Beləliklə, fyüçers müqaviləsinin əlverişli seçilməsi nəticəsində qiymətin əlverişli olmayan hərəkəti nəticəsində itkilər fyüçers mövqeləri üzrə gəlirlərlə bərabərləşdirilməlidir. [28, s.158]

Lakin faktiki olaraq həyata keçirilmiş hedcinqi etmək mümkün deyildir. Hətta hecinq mexanizminin (nahaqdan deyildir ki, bu məhsulun yüksək likvidliyini qeyd edən “qara qızıl” ifadəsi vardır) götürüldüyü neft və neft məhsulları bazarında yalnız az qism uyğun gələn fyüçers müqavilələri vardır, ola bilsin ki, hecinqsi lazım gələn hər hansı bir neft və neft məhsulu üzrə olmasın.

Müxtəlif ölkələrdə bazar iqtisadiyyatında birja institutunun inkişaf təhlili təsər­rüfat münasibətlərinin təkamülü prosesi göstərir ki, birja bazarı birdəfəlik müəyyən olunmuş təçkilari-struktur bölmələri, ticarətin obyekt və alətlərinə malik statik yox, daim inkişafda və təkmilləşmədə olan mürəkkəb özütəşkil olunan sistem­dir.

Milli iqtisadiyyatda və dünya təsərrüfat əlaqələr sistemində birjaların rolu elə də nəzərə çarpan deyil, o bazarlarda əməliyyat həcmlərində birja dövriyyəsinin göstəri­ci­lə­rindən kənara çıxır. Birjalar özünəməxsus şəkildə ticarət və sənayenin kataliza­torları olub ətrafnda bazarın infrastrukturunu formalaşdıran mərkəzdir. Qeyd etmək lazım­dır ki, birja ikinci mənaya malik və sənaye və tədavül sahəsini əhatə edən institut rolunu oynamışdır və oynanılmasını tələb edir, lakin həmçinin müstəqil mənaya malik olması vasitəsilə sənaye, aqrar bazar, tikinti, ticarət, rabitə, maliyyə- kredit bazar­larının inkişafına stimul olan tələbin stimullaşdırılmasına səbəb əsas effektdir.

Birjanın təsərrüfat münasibətləri sistemində rolu oxşar şəkildə praktiki olaraq müxtəlif tarixi dövrlərdə meydana gəlir və qanunauyğun xüsusiyyətlərinə malikdir. Onlar aşağıdakılarda özünü biruzə verir:

а) iqtisadiyyatın formalaşdırılmasının başlanğıcında nağd əmtə ilə ticarət aparan əmtəə birjaları yaranır; bu dövrdə birjaların bu zaman müddətli birja ticarəti yoxdur;

b) formalaşdırılmış əmtəə birjlarının şəbəkəsi satılan şəbəkə və və yeni təsərrüfat əlaqələri mərkəzi rolunda çıxış edir;

c) birja bazar infrastukturunun katalizatoru və dəyişikliklərin “lokomotivi” rolundan çıxış edir. Nəzəri planda bu vəziyyət “bija multiplikatoru” prinsipi vasitəsi ilə açılır və onun fenomeni aşağıdakılardan ibarətdir: ilin olaraq birja yüksək təşkil olunmuş formal bazar kimi lazımi dəyişikliklərin edilməsini və keyfiyyətcə yeni iqtisadi münasibətlərin forma­laş­dırılmasını tələb edir. Sonradan institutunsional dəyişikliklərinə istehsal dəyişiklikləri cəlb olunur, uyğun potensial formalaşdırılır, bu da birjada onu daha səmərəli edən keyfiy­yət dəyişikliklərinə aparır. Beləliklə, multiplikativ effekt ondan ibarətdir ki, birja bu və ya digər şəkildə iqtisadiyyatın bir sıra sahələrinin inkişafına təkan verir;

d) nağd əmtə üzrə birja bazarının formalaşdırılmasında növbəti faza-fyüçers bazarının inkişafı baş verir;

e) müəyyən mərhələdə birja bazarında rəqabət kəskinləşir, birja bazarlarının vahid sistem üzrə cəmləşməsi və inteqrasiyası baş verir;

ə) son mərhələdə (əgər birjalar rəqabət mübarizəsində davam gətirsələr) ölkə birjalarının elektron beynəlxalq birja ticarəti sisteminə inteqrasiyası baş verir.

Bu əmtəələr xüsusi planlı olduğundan, yəni tərkib hissələri ilə bütün digər mallara daxil olan praktiki olaraq istehsal qalıqları daxildir, o zaman onların qiy­mətləribütün bazar subyektləri üçün vacibdir. Bu vəziyyətdən birja qiymət müəy­yənləşməsinin məzmunun meydana çıxır: birja ticarətini bir məntəqədə cəmləş­məsi müəyən dövr üçün bazar şərtlərinə cavab verən bərabər qiymətin müəyyən edil­mə­sinə imkan verir.

Beynəlxalq əmtəə birjaları-keyfiyyətcə eynitərkibli və qarşılıqlı əvəzlənən böyük həcmli xammal və ərzaq mallarının alqı-satqısının həyata keçirildiyi daimi fəaliyyət göstərən bazarlardır; hazırda orada xammalla ticarət əməliyyatlarınn 20% -i həyat keçirilir.

Birjada əmtəə onun əvvəlcədən bildirilmədən və qabaqcadan baxılmadan mövcud standartlara və nümunələrə əsasən alınır və satılır. Həqiqətdə birjada əmtəə yox, bu əmtəə üzərində mülkiyyət hüququnu təsdiq edən sənəd alınır və satılır.Belə sənəd alıcı tərəfindən malın anbara verilməsini təsdiq edən anbar şəhadətnaməsi olan varrantdır. Razılaşmaların bağlanması birja tərəfindən hazırlanmış və malın keyfiyyətini ciddi tənzimləyən və onun çatdırılmasını təsdiq edən tipin birja müqaviləsi üzrə həyata keçirilir.

Birja satıcıya əmtəəni ixtiyarlı sənəd olan, qoruma şəhadətnaməsi - varrant verilir. Alıcı isə əmtəənin dəyərini onun birja anbarında saxlanması və zəmanət­lən­məsi üçün lazım olan xərclər də daxil olmaqla ödəməklə varrant əldə edir. Bu ticarət razılaşmaları aşağıdakı müddətlərdə həyata keçirilə bilər:


  • satılan malın alıcıya birja qaydalarından asılı olaraq 15 gün ərzində birja anbarından dərhal çatdırılması;

  • gələcəkdə çatdırılmalı olan əmtə üzrə malın xüsusiyyətlərinin və ya onun istehasalının nəzərə alınması ilə 6 aydan 12 ayadək bağlanan razılaşma. Onları “müddətli” və ya “forvard” razılaşmaları adlandırılar, onlar real malın satıcı tərəfindən sənədin bağlanması zamanı əks olunmuş qiymət və müddətə çadırılma­sını nəzərdə tutur.

Birja ticarəti ticarət “xəndəyi” adlana bir neçə sektora bölünmüş xüsusi zalda həyata keçirilir.

Fond birjasında ticarət ticarət dövriyyəsinin həcmindən, birjanın texniki təminatından asılı olaraq, ticarətin aparılmasının ən yaxşı formasına dair Birja Şurası haqqında təsəvvür müxtəlif cür təşkil oluna bilər.

Birja makleri podiuma bütün satıcılar tərəfindən satış üçün təyin edilən qiymətli kağıza görə aşağı qiymət təklif edən satıcını dəvət edir və alıcılara üəyyən vaxt ərzində onunla alqı-satqı etməyi təklif edir. Bu halda alıcılara arasında rəqabət gedəcəkdir. Əgər podiuma alıcılar arasında daha çox qiymət tələbi olan alıcı dəvət edilirsə, o zaman satıcılar arasında rəqabət baş verir.

Hər bir kapitalist ölkəsində fond birjası iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində pul kapitalının bölüşüdürülməsi mənbəyi kimi mühüm yer tutur. Fond birjasının vəziy­yəti, onun pul kapitalının səfərbər edilməsindəki rolu ssuda kapitalının milli bazar­dakı rolundan, maliyyə-kredit sisteminin əhatəliyindən, pul yığımlarının həcmin­dən, onların istehsal prosesinə təsirindən, həmçinin fond birjasının inteqrasiya dərə­cə­sinin müasir inhisarçı-dövlət tənzimlənməsi mexanizmindən asılıdır. Hər bir ölkənin qiymətli kağızlar bazarının xarakteristikası üçün fond birjalarının milliliyi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.



ABŞ. ABŞ-da əhəmiyyətinə görə birinci yeri eyni zamanda Nyu-Yorkda fəaliyyət göstərən Amerika Fond Birjası tutur. Lakin orada digər əyalət birjalar kimi səhmlər Nyu-York Fond Birjasına istiqamətlənir. Eyni zamanda regional Fond Birjasının səhmlərinin qiymət təyinetməsini əsasən kiçik ölçülü yerli özəl şirkətlər həyata keçirirlər. Amerika fond birjalarının özəlliyi də ondan ibarətdir ki, burada əməliyyatlar əsasən köhnə buraxılışılı (səhmlər, özəl və dövlət istiqrazları) qiymətli kağızlarla həyata keçirilir. Bu zaman dövlət kağızları ilə aparılan əməliyyatların payı olduqca azdır. Özəl kağızların birjaya buraxılması 1 mln dollar məbləğində xalis mənfəət olduqda, habelə qiymətli kağızlarla əməliyyatların qeydiyyat və Birja İdarəetmə Şurasının komissiyasının razılığı şərtilə mümkündür. [31, s.155]

30-cı illərin əvvəllərində ABŞ-da “Böyük depressiyadan” sonra fond birjasının dövlət tənzimlənməsinin gücləndirilməsi ilə əlaqədar kiçik əmanətçilərə ziyan vuran şişirdilmiş əməliyyatların məhdudlaşdırılması ilə bağlı bir sıra qanunvericilik aktları qəbul edilmişdir. 1933-ci ildə Qiymətli kağızların emissiyası haqqında, 19 -ci ildə isə Qiymətli kağızlarla birja ticarəti haqqında qanunlar qəbul edilmişdir. Hazırda qüvvədə olan həmin qanuna əsasən, qiymətli kağızlar mütləq hökumət federal ticarət komissiyasında qeydə alınır və birja müqavilə qaydaları və qiymətli kağızlarla ssudanın ölçüsü tənzimlənir, ən şişirdilmiş əməliyyatlar məhdudlaşdırılır.



İngiltərə. Bu ölkədə 22 fond birjası fəaliyyət göstərir. Onlar səhmdar cəmiyyət kimi fəaliyyət göstərirlər. Aparıcı fond birjası London birjasıdır ki, ölkə daxilində bütün qiymətli kağızlarla əməliyyatların 60%-dən çoxu onun ixtiyarındadır. Lakin bu birjanın başlıca xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, qiymətli kağızlarla ticarətin 50% -i xarici mənşəli qiymətli kağızların öhdəsinə düşür. London - dünya maliyyə mərkəzlə­rindən biri rolunu yerinə yetirməyə davam edir. [31, s.157] Digərləri arasında Qlazqo, Liverpul, Mançester və Birminqem fond birjalarını göstərmək olar.

London fond birjası 200 ildən artıq dövrdə mövcud olduğu dövr ərzində 1986-cı ilin oktyabrında yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Broker firmalarının ciddi ixtisaslaşmasının ləğv edilməsi və maliyyə əməliyyatlarının məhdudlaşdırılması nəticəsində birja “qlobal qiymətli kağızlarla ticarət mərkəzinə çevrilmişdir”. London fond birjasının üzvləri səhmlər və digər qiymətli kağızlarla əməliyyatlar üzrə qəti müəyyən olunmuş ödə­mələr edə bilmir, xarici investorlar isə birjanın bütün əməliyyatlarında tam sərbəstlik əldə etmişlər. Qərbin işgüzar mətbuatı bunu İngiltərə, ABŞ və Yaponiya kimi ölkələrdə Hesablama Elektron Maşınları vasitəsilə geniş dünya ticarəti aparılır və bu ölkələrdən olan ticarətçilərlə güzəştli qiymətlər tətbiq edilir. [31, s.158] Belə ki, Amerikanın “Merill Linç” investisiya bankı, “Solomon brazers” bankir evi və “Sitikorp” kommersiya bankı, eləcə də “Nomura” Yaponiya şirkəti bu islahatlardan fay­dalana bildilər. Bundan başqa Sitinin bir sıra broker firmaları xarici şirkətlər tərəfindən uduldu. 1986-cı ilin sonunda 20 firmadan cəmi səkkizi qalmışdı. İngilis broker firmalarının alınması üçün əsas fəaliyyət Amerika kapitalının payına düşmüş­dür.

London fond birjasının yenidən qurulması son illərdə maliyyə sövdələşmələrinin bütün strukturunun dəyişməsinə gətirib çıxarmışdır. Lakin London birjasının yenidən qurulması əslində qiymətli kağızlar bazarının gəlirlilik vəziyyəti ilə izah olunur. Belə ki, Sitidə qiymətli kağızlarla əməliyyatlarda qiymətlər Nyu-Yorkda və Tokioda olduğundan iki dəfə çox idi. Nəticədə Londonun beynəlxalq maliyyə mərkəzi kimi nüfuzu ciddi təhlükə altına düşmüş oldu. Məhz buna görə də İngiltərə hökuməti Siti maliyyə dairələrinin müəyyən narazılığına baxmayaraq birjanın azad bazar mexanizminə çevrilməsi ideyasına müsbət yanaşmışdı.

Fransa. Burada səkkiz (Nant, Marsel, Nansi, Paris, Bordo, Tuluza, Lion, Lill) fond birjası fəaliyyət göstərir. Fransa fond birjaları dövlət təşkilatları kimi fəaliyyət göstərir. Həlledici rol qiymətli kağızlarla əməliyyatlar aparan Paris fond birjasının payına düşür. Əyalət birjalarının payına əməliyyatlarının təxminən 1% düşür. Fransa fond birjalarına əsasən özəl şirkətlərin səhmləri və dövlət istiqrazları müraciət edir. 1961-ci ilə qədər Paris birjasında iki bazar mövcud olmuşdur: Rəsmi (bazar maklerləri) və qeyri-rəsmi (“kulissa” adlı kurtye bazarı) birjalar. Sonuncu birja 1961-ci ildə ləğv edilmişdir. [31, s.158]

Lakin 80-cı illərdə o, yenidən bərpa edildi və orada yalnız banklar kağızlarla əməliyyat aparılır. Fransada vahid qiymətin müəyyən edilməsini nə­zər­də tutan islahat aparıldı. Bu islahatlar nəticəsində Paris birjasının rolu artdı. Bu birja 1961-ci ildə Parisdə yaradılmış Beynəlxalq Fond Birjaları Federasiyasının üzvüdür.

Fransa “Ümumi bazar” çərçivəsində fəal iş apararaq, qiymətli kağızlar üzrə bazarın yaradılması və onların rolunun yüksəldilməsi ilə birjaların fəaliyyətini qaydaya salmağa çalışır. Dövlət birja əməliyyatlarının Komissiyası vasitəsilə fond birjalarının fəaliyyətinə nəzarət edilir. Fransada 60-cı illərin əvvəllərində birja islahatı Beşinci Respublikanın yaranmasından sonra müxtəlif iqtisadi orqanların qaydaya salınmasına və səmərəliliyinin artırılmasına yönəlmişdir. Birja islahatlarının əsas məqsədi qiymətli kağızlar bazarının daha çevik mexanizmi yaratmaq olmuşdur

Almaniya. Almaniyanın Fond birjaları sisteminə - Hannover, Hamburq, Düsseldorf, Frankfurt - Mayn, Münhen, Ştutqart, Bremendə fəaliyyət göstərən səkkiz birja daxildir. Onların hamısı yerli hakimiyyət orqanları tərəfindən nəzarətdə olan dövlət təşkilatlarıdır. Frankfurt birjası birja əməliyyatlarında öndə gedir və ölkənin əsas kredit-maliyyə mərkəzidir. Burada Almaniyanın aparıcı kredit-maliyyə müəssisələ­rinin qərargahı cəmləşmişdir. [31, s.160]

Yaponiya. Yaponiyada birja şəbəkəsi Tokio, Kioto, Kobe, Xirosima, Fukioka, Naqoe, Osaka şəhərlərində olan doqquz birjadan ibarətdir. Tokio birjası dövriy­yəsinə görə Nyu-York və London fond birjalarından sonra dünyada üçüncü yeri tutur. Tokio birjası 60-cı illərin ortalarından başlayaraq böyüyərək ölkə daxilində öz mövqelərini bərpa etdikdən sonra ABŞ və Qərbi Avropa ölkələri ilə rəqabət aparmağa başladı. Bundan başqa, Yaponiyada iqtisadiyyatın yüksək artım sürəti birja əməliyyatlarının geniş inkişaf etdirilməsinə imkan verdi. [31, s.163]

Kanada. Kanadada beş fond birjası: Vankuver, Toronto, Kalqari, Monreal Vin­nipeq fond birjası fəaliyyət göstərir. Qiymətli kağızların birja dövriyyəsinin 90%-i Toronto və Monreal şəhərlərində cəmlənmişdir.

Son illər Kanadada birja əməliyyatlarının nəzərəçarpan dərəcədə canlanması­nın səbəbi Kanada kapitalının ölkədən kənarda və ölkə daxilində iqtisadi bazasını möh­kəm­ləndirilməsindədir. Sənaye korporasiyalarının təminatı qiymətli kağızlar birja­sı və xeyli dərəcədə pul vəsaitlərinin səfərbər edilməsi hesabına əldə olunmuşdur. [31, 164]



İtaliya. Burada fond birjaları dövlət müəssisələri kimi fəaliyyət göstərir. Onla­rın fəaliyyəti, birjalarda qiymətli kağızların tədavülü ümumi qaydası və onların hə­yata keçirilməsi qaydası dövlət qanunları ilə müəyyən edilir. Birja fəaliyyəti üzərində nəzarəti maliyyə nazirliyi, yerli ticarət orqanları və xüsusi orqanlar həyata keçirirlər. [31, s.161]

Dövlət qulluqçusu statusu üzrə qeydiyyatda olan brokerlər, fond birjalarının sub­yekt­ləri kimi çıxış edirlər. Hər hansı bir birja üçün brokerlərin sayı qanunla müəyyən edilir. Ən böyük birja Milanda yerləşir ki, burada 500 növ qiymətli kağızlar ilə əməliyyatlar həyata keçirilir.



Rusiya. Rusiyada qiymətli kağızlar bazarı XIX sonunda kapitalist münasibət­ləri­nin inkişafı ilə bağlı yaranmış, XX əsrin əvvəllərində və Birinci dünya mühari­bəsi başla­yana qədər inkişaf etmişdir. Qiymətli kağızlar bazarı o zaman Moskva, Nijni-Novqorod, Sankt-Peterburq, Helsinqfors və bir sıra digər iri şəhərlərinin fond birjaları ilə təmsil olunurdu. O zaman əsas ticarət işi qiymətli kağızlar, səhimlər və dövlət istiqrazları ilə aparılırdı. Özəl istiqrazlar az buraxılirdı. Fond birjalarında satılan və alınan səhimlər əsasən Rusiyanın iri sənaye, nəqliyyat və ticarət şirkətləri, habelə Fransa, Almaniya, İngiltərə və Belçika şirkətlərinin səhmləri idi. Birinci dünya müharibəsinin başlanması və 1917-ci il inqilabı nəticəsində qiymətli kağızlar bazarlar öz fəaliyyətini dayandırdı.

Sovet hakimiyyəti dövründə qiymətli kağızlar bazarı məhdud şəkildə Yeni İqtisadi Siyasət (YİS) dövründə fəaliyyət göstərmişdir. Sonrakı illərdə SSRİ-nin iqtisadiyyatında inzibati idarəetmə sistemi və dövlət mülkiyyətinə əsaslanan, planlı əsaslarla inkişaf edən qiymətli kağızlara da öz təsirini göstərdi. Yeganə qiymətli kağızlar istiqrazlar şəklində dövlət istiqrazları idi və bunlar əhaliyə əmanət kassaları vasitəsilə satılır və alınırdı.

90-cı illərin əvvəllərində bazar iqtisadiyyatına keçid iqtisadiyyatın alternativ, əlavə maliyyələşdirmə mənbəyi kimi Rusiya Federasiyasında qiymətli kağızlar baza­rı­nın yaradılmasını zərurət etdi. Rusiyada fond birjaları 1991-ci ilin yayında Moskvada, Sankt-Peterburq, Nijni-Novqorodda və bir sıra digər iri şəhərlərdə yara­dıl­mış­dır. Ticarət birjalarının fond şöbələri də açılmışdır. Bu zaman Rusiyada fond bazarlarının yaradılması nəzdində özəlləşdirilməsini prosesini qabaqladığı üçün fond bazarı birinci mərhələdə qiymətli kağızların satışı ilə məşğul olmuşdur.

Rusiyanın qiymətli kağızlar bazarının inkişafının ikinci mərhələsi dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi, investisiya fondlarının yaradılması ilə bağlıdır.

Qiymətli kağızlar bazarının inkişafının üçüncü mərhələsi həm özəl, həm də döv­lət qiymətli kağızların buraxılışı ilə bağlıdır. Bu zaman dələduzluq halları da baş vermişdir. 1996-cı ilin sonu üçün qiymətli kağızlar bazarının müəyyən strukturu yaran­dı: ilkin bazar, təkrar (fond birjaları) bazar və küçə bazarı. Rusiyanın qiymətli kağız­lar bazarının xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, qiymətli kağızların əsas kütləsini dövlət kağızları təmsil edir, fond birjaları eyni zamanda ilkin və təkrar bazar fun­ksi­yalarını yerinə yetirir, bazarın özü isə Rusiya iqtisadiyyatına kapitalın səfərbər edil­məsi üçün deyil, qiymətli kağızların alqı-satqı obyekti kimi fəaliyyətinə xidmət edir.
1.3. Dünya ticarətində birjaların yeri və rolu

Birja ticarətinin inkişafı, müasir beynəlxalq əmtəə birjalarının formalaşması

Ticarətdə bu və ya digər birja məhsulunun satışını həyata keçirilən birjanın əsas funksiyaları

Konkret mal üzrə satıcının və alıcının nümunəsində alış və satış əməliyyatlarının heclənməsi

Opsion əməliyyatı, onun birja malı üzrə satıcı və alıcının maraqlarının qorun­ma­sı üzrə imkanları

Beynəlxalq qiymətli kağızlar bazarının təşkili

Fond və valyuta birjalarının fəaliyyətinin əsas məsələləri

Beynəlxalq ticarətin aparılmasının əsas mərhələləri

Beynəlxalq əmtəə hərracların keçirilməsi əsas mərhələləri

Dünya təsərrüfat əlaqələrinin inkişafı daim fəaliyyət göstərən kütləvi tələbatlı xammal və kənd təsərrüfatı mallarının, habelə qiymətli kağızlar və valyuta bazarları­nın yaranmasına gətirib çıxarmışdır. Müasir dünya ticarətində bu mallar ilə ticarətdə beynəlxalq birjaların rolu böyükdür.

Beynəlxalq birjalar əmtəə, valyuta və fond birjalarına bölünür.

Əmtəə birjası - müəyyən qaydalara əsasən keyfiyyətcə həmcins və asan qarşılıqlı dəyişdirilən mallar üzrə təmiz rəqabət şəraitində daim fəaliyyət göstərən topdansatış bazarıdır. [38, s.316]

ABŞ-da ilk birjalar XIX əsrin əvvəllərində yaranmışdır. Kapitalizmin inkişaf etdiyi dövrdə birjalar da sürətlə inkişaf edirdi. Belə ki, təkcə ABŞ-da onların sayı 500-ə yaxın olmuşdur. Lakin bazar iqtisadiyyatı inkişaf etdikcə nəqliyyatın təkmil­ləş­dirilməsi, müasir rabitə vasitələrinin yaradılması ilə əmtəə birjalarının sayı azalır­dı. Eyni zamanda birjalarda alınan və satılan malların növləri də azalırdı. Əgər birjaların çiçəkləndiyi dövrdə onların payına 200 növ mal düşürdüsə, hazırda isə bu rəqəm təxminən 70-dir. Beynəlxalq ticarətin 15-20% -i onların payına düşür. Şərti olaraq birja əmtəəsini aşağıdakı qruplar üzrə birləşdirə bilərik:



  • enerji xammalı - neft, dizel yanacağı, benzin, mazut, propan;

  • əlvan və qiymətli metallar - mis, alüminium, qurğuşun, sink, nikel, qalay, qızıl, gümüş, platin və digər;

  • taxıl - buğda, qarğıdalı, yulaf, çovdar, arpa, düyü;

  • yağ dənləri və onların emal məhsulları - kətan və pambıq toxumu, soya, paxlalı bitkilər, soya yağı, soya şrot;

  • canlı heyvan və ət - bekon, qaramal, donuzlar;

  • qida məhsulları - kartof, yumurta, qəhvə, portağal şirəsi konsentratı, araxis, bitki yağları, ədviyyat, çiy-şəkər, təmizlənmiş şəkər, kakao-paxlalar;

  • toxuculuq xammalı - təbii və süni ipək, pambıq, cut, yuyulan yun və s.;

  • sənaye xammalı - kauçuk, taxta-şalban, faner.

İri beynəlxalq birja mərkəzləri ABŞ, İngiltərə, Yaponiya cəmləşmişdir. Artıq birja ticarət dövriyyəsinin 90% -i bu ölkələrin payına düşür.

Birjada satılan və alınan malların nomenklaturasından asılı olaraq, onları universal və ixtisaslaşdırılmış birjalara bölmək olar.



Həcminə görə ən iri alqı-satqını həyata keçirən beynəlxalq əmtəə birjaları universal birjalardır. Məsələn, Çikaqo əmtəə birjasında buğda, qarğıdalı, soya yağı, paxlalı bitkilərlə, qızıl, gümüş, qiymətli kağızlar, yulafla, soya şrotu ilə, Çikaqo ticarət birjasında - iri buynuzlu mal-qara, taxta, qiymətli kağızlar, xarici valyuta, qızılla alqı-satqı edilir. Tokio əmtəə birjasında qızıl, gümüş, platin, kauçuk, pambıq ipliyi ilə alqı-satqı edilir. Bundan başqa, Syanqyan (Honkonq) və Sidney birjaları da universal birja hesab edilir. Aşağıdakı cədvəldə dünyanın nəhəng birjaları göstərilib.

Cədvəl 1.




Birja

Ölkə

Əsas bina

Bazar dəyəri (mlr.$)

Aylıq ticarət həcmi (mlr.$)

1

Nyu-York F/B

ABŞ

Nyu-York

19,223

1,520

2

NASDAQ

ABŞ

Nyu-York

6,831

1,183

3

London F/B

B.Britaniya

London

6,187

165

4

Tokiyo Birjası

Yaponiya

Takio

4,485

402

5

Şanxay F/B

Çin

Şanxay

3,986

1,278

6

Honk Konq F/B

Honk Konq

Honk Konq

3,325

155

7

Euronext

Avropa Birliyi

Amsterdam
Brusel
Lisabon
London
Paris

3,321

184

8

Şenzen F/B

Çin

Şenzen

2,285

800

9

TMX Group

Kanada

Toronto

1,939

120

10

Deutsche Börse

Almaniya

Frankfurt

1,762

142

11

Bombey F/B

Hindistan

Mumbai

1,682

11.8

12

Hindistan Milli F/B

Hindistan

Mumbai

1,642

62.2

13

SIX Swiss Birjası

İsveçrə

Zürix

1,516

126

14

Avstarilaya Qiymetli Kağızlar Birjası

Avstraliya

Sidney

1,272

55.8

15

Koreya Birjası

C.Koreya

Seul

1,251

136

Kataloq: application -> uploads -> 2016
2016 -> Təqdimatların hazırlanması (Powerpoint, Word, Excel)
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> «magиstratura mяrkяzи»
2016 -> Övlяt иqtиsad unиversиtetи «magиstratura mяrkяzи» Abbasov Cavid Sadiq o
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> İmtahanın keçiriləcəyi tarix «15» may 2016-cı il Otaq 412
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ
2016 -> 2016-cı il Otaq 412 Sıra№-si
2016 -> AZƏrbaycan respubl kasi təhs L naz rl y azərbaycan döVLƏt qt sad un vers tet mag stratura m
2016 -> Bayramov Rəşid Mahir oğlu «Dövlətin sosial siyasətinin maliyyə təminatında büdcənin rolu»

Yüklə 1,34 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə