Magistratura məRKƏZİ



Yüklə 1,34 Mb.
səhifə3/6
tarix06.05.2017
ölçüsü1,34 Mb.
1   2   3   4   5   6


Mənbə: Wikipedia
Avropada (Antverpen, London, Lion, Tuluza və s.) ilk əmtəə birjaları XVI əsrdə meydana gəlmişdir. Məsələn, 1553-ci ildə əsası qoyulmuş Antverpen birjasının öz daimi yeri və girişində bir yazı var idi ki, “In usum negotiatorum cujuscunque natio­nis as linguae” mənası “bütün xalqların və dillərin ticarət insanları üçün” demək idi.

Əgər Qərbi Avropada birjalar işgüzar dairələrin azad təşəbbüsünün nəticəsi idisə, Rusiyada o, 1705-ci ildə Hollandiyada olarkən birjanın fəaliyyəti ilə tanış olmuş I Pyotrun fərmanına əsasən yaradılmışdır

Xüsusi birjalar üçün daha dar ixtisaslaşma xarakterikdir. Belə birjalara London metal birjası (əlvan metallar - mis, alüminium, nikel, qalay, qurğuşun, sink), Nyu-Yorkda «Komeks» (qiymətli və əlvan metallar qrupu: qızıl, gümüş, mis, alüminium) aiddir. Nyu-York kofe, şəkər və kakao birjası, Nyu-York əmtəə birjası (neft, dizel yanacağı, benzin, propan, həmçinin platin və palladium), Nyu-York pambıq birjası (pambıq, portağal şirəsi konsentratı) Minneapolisdəki (ABŞ) kənd təsərrüfatı mal­larının əmtəə birjası, Paris beynəlxalq birjası MATİF. [38, s.317]

Birja ticarət mərkəzləri aşağıdakı şəhərlərdir:



  • Pambıq - İsgəndəriyyə, San-Paulu, Mumbay, Sidney;

  • Düyü - Milan, Amsterdam, Rotterdam;

  • Yun - Sidney, Melburn, Antverpen, Rube (Fransa);

  • Cut – Kəlküttə, Karaçi;

  • Qəhvə - Paris, Amsterdam, Rotterdam, Havr, Hamburq.

Əməliyyatların, funksiyalarının oxşarlığına baxmayaraq əslində bu birjalar ox­şar deyillər. Fərqlər birjanın yaranması və inkişaf tarixi və mövcud milli qanun­veri­cilik ilə şərtlənir. Birjaların əksəriyyəti birjaların qeydə alındığı yerdə fiziki və hü­quqi şəxslərin könüllü birliyi xarakterinə malikdi. Təşkilati-hüquqi statusu bir qayda olaraq - qapalı tipli səhmdar cəmiyyətidir. Birjalar beynəlxalq bazar olduğun­dan xarici kapital burada böyük rol oynayır. Məsələn, London birjasında edilən alqı-satqı qeyri-ingilis firmalarına məxsusdur. Bir çox iri şirkətlər bir neçə birjanın üzvüdürlər. Məsələn, «Моkatta», «Serro» «Billiten», «Şerson Leman» və digərləri eyni zaman­da Nyu-Yorkdakı («Коmeks») və Londondakı (LBM) birjaların üzvlə­ridir­lər.

Birja nizamnaməsi birja üzvlərinin fərqli statusunu nəzərdə tutur. Məsələn, 1990-ci ilin mart ayına olan vəziyyətə görə LBM-də qeydə alınmış: 19 şirkət üzvü 36 yerə malik idisə, 60 assosiativ üzv zəncirdən kənarda alqı-satqı hüququna malik idi. Məsələn, Çikaqo ticarət birjasında GIM (Government Instruments Market) statuslu üzvlər qiymətli kağızlarla fyuçers əməliyyatlarını həyat keçirə bilərlər. Bu birjanın IDEM (Index, Debt & Energy Market) statuslu üzvləri fyuçers müqavilələri, borc öhdəlikləri və qiymətli metallar üzrə üstünlüklərdən faydalanırlar. Birjanın COM (Commodity Options Market) statuslu üzvləri əmtəə birjasında təqdim edilən siyahı opsionu üzrə müqavilələr üzrə ticarət aparmaq hüququna malikdirlər.

Birjaların ali idarəetmə orqanı (ümumi yığıncaqdan sonra təsisçi üzvlər) xüsusi seçkili orqandır ki, (direktorlar şurası, idarəetmə şurası) oraya komitələr, icraçı direk­siyasa, muzdlu işçilər daxildirlər. Nyu-York əmtəə birjasının “Komeks” idarəedilmə sxemi şəkil 1-də verilib.

Ş
əkil 1. Əmtəə birjasının “Komeks” idarəetmə strukturu (Nyu-York).

Beynəlxalq əmtəə birjaları dünya ticarətində aşağıdakı əsas funksiyaları yerinə yetirirlər:

1. Gündəlik malın qiymətinin müəyyən edilməsi. Hərracların nəticələri dərhal bütün dünyada məlum olur.

Birjalarda dünyanın ən iri firmaların maraqları əks olunduğundan satış nəticələri tələb və təklifin nisbətini əks etdirir. Məsələn, bütün dünyada istehsal olunan 70% misin qiyməti London birjasının rəsmi qiymətlərinə əsasən satılır.

Beləliklə, beynəlxalq birjalarda formalaşmış qiymət konkret mala tələb və təklifin nisbəti arasındakı münasibətlərin göstəricisidir.

2. Heclənmə. Bu gələcəkdə satılacaq və alınacaq malların qiymətlərinin sığorta formasıdır. Heclənmə artıq yüz ildir ki, birjanın ən ilk funksiyalarından biridir. Məsələn, LBM-nin heclənməsi əməliyyatları birjanın 1877-ci ildə yarandığı gündən bəri həyata keçirilir.

3. Malın (müqavilə üzrə öhdəliklərin icrasının təminatı) göndərilməsinə zəma­nət. Real malın göndərilməsinə zəmanət verilməsi, birjada satılan və alınan malın sayının kifayət qədər olması, birjanın mövcud olan anbarlarında olması ilə təmin olunur. Məsələn, LBM-in yeddi anbarı Birləşmiş Krallığın ərazisində, on anbar - Avropada (Rotterdam, Genuya, Hamburq, Antverpen və s), yeddi anbar Uzaq Şərqdə (Yaponiya, Sinqapur) yerləşir. Birjada bağlanmış müqavilələr (fyuçerslər və s.) üzrə öhdəliklərin icrasının təminatı, hesablaşmaların xüsusi sistemi dövlət orqanları tərəfindən birjaların fəaliyyətinə nəzarət ilə təmin olunur.

4. Dünya ticarətində çox mühüm əhəmiyyət daşıyan konkret mallarla əməliy­yatların yerinə yetirməsilə yanaşı, birjanın bazar iqtisadiyyatı institut kimi bazar münasibətlərinin iştirakçıları üçün aşağıdakı imkanları yaradır:

Qiymətlərin (möhtəkir əməliyyatları) fərqi ilə oyun. Bu növ əməliyyatlar real malın (möhtəkirlər fyüçers ticarət zamanı mühüm rol oynayırlar, bazarın likvidliyini artırir və hecerlərə kömək edərək qiymət risklərini öz üzərlərinə götürürlər) alınması və ya çatdırılması məqsədini güdmür.

Kapitalın əmtəəyə investisiya olunması. Bir çox firmalar (xüsusilə, maliyyə, investisiya və s.) öz pullarını inflyasiyadan qorumaq üçün əmtəəni hissə-hissə alırlar. Bu isə qiymət artımı zamanı ənənəvi kapital bazarından fərqli olaraq nəinki onları inflyasiyadan qoruyur, hətta daha sərfəli gəlir əldə etməyə kömək edir.



Arbitraj əməliyyatı. Müxtəlif bazarlarda qiymətlər fərqli olduğu zaman (müx­tə­lif ölkələrin birjalarında) birja ticarətinin iştirakçıları eyni zamanda müxtəlif bazar­lar­da və müxtəlif birjalarda əmtəəni satın alıb yenidən satırlar və bu zaman əlavə gəlir əldə edirlər.

Maliyyələşdirilmə. Birjanın bu xidmətindən varrant (anbar şəhadətnaməsi ilə əmtəəni idarə etmək hüququna malik olanlar) sahibləri istifadə edə bilərlər. Məsələn, mülk sahibi mal satmaq istəmir, amma ona bir müddət üçün pul lazımdır. Bu halda o, brokeri vasitəsilə malın alınması və gələcəkdə satılması ilə varrant satışını təşkil edə bilər. Bu əməliyyat lending (lending) kimi tanınır, mal sahibinə zaman üçün pul vəsaitini əldə edib mövqeyini qoruyub saxlamağa imkan verir.

Birja müqavilə növləri və onların məqsədləri. Birjalarda bağlanan bütün müqa­vilə­lər, standart müqavilələrin istifadəsini nəzərdə tutur. Bu müqavilələr malın təcili və məcburi göndərilməsini nəzərdə tutmadığından onlar fyuçers müqaviləsi (fyuçers­lərinin) adını almışlar. Bu növ müqavilələr ciddi şəkildə eynidir (birja qay­dalarına uyğun olaraq standartlaşdırılmışdır) və malın keyfiyyətinə, sayına, çat­dırıl­­ma tarixi, yerinə və s. görə konkret tələblərə malikdir. Müqavilənin bağlan­masın­da yega­nə dəyişən qiymətdir ki, o birjada satıcı və alıcı arasında (və ya onların nüma­yəndələri - brokerlərlə) müəyyən edilir.

Belə ki, London birjasında metalın dəyərinin aşağıdakı parametrləri var:mis, alüminium, sink, qurğuşunun sayı üçün - 25 ton, qalay - 5 ton, nikel - 6 ton məmulat­ları­nın keyfiyyəti müvafiq spesifikasiyalara (göndərilmə tarixi-hər gün - ilk üç ay üçün, sonrakı 12 ay üçün isə hər üçüncü ayın çərşənbəsi üçün) cavab verməlidir; Amerika birjalarında qızıl, palladium üzrə müqavilə - 100 troya unsiyası (3,11 kq), gümüşə-5000 troya unsiyası (155,5 kq), neft - 1000 barrel (135,1 t), benzin, dizel yanacağı, propana - 42 000 qallon, mis - 25 000 amerika funtu (11,3 t), qənd - 112 000 amerika funtu (50,8 t), buğda, qarğıdalı, yulafa - 5000 buşell və s.

1 buşel = 8 qallona; 1 qallon =3,785 l litrə; 1 barrel= 159 l 1itrə bərabərdir.

Beləliklə, alqı-satqı sövdələşməsi mala baxış olmadan fyuçersin sayı ilə həyata keçirilir. Fyüçerslər real malın göndərilməsinə dair müqavilələrdən fərqli olaraq iki üsulla (birja terminologiya üzrə - ləğv edilmişdir) edilə bilər:

Ofset üsulu ilə çatdırılma şərtlərinə uyğun olaraq bağlanmış qarşılıqlı müqavi­lə­­lərin yerinə yetirilməsi;



Şərtləşdirilmiş malın çatdırılması.

Malın çatdırılması ilə bağlı müqavilələrin payına birja dövriyyəsinin (məsələn, amerika birjaları üçün onların payı metallar üzrə - 1,2%; qəhvə, kakao, qənd - 0,7%; buğda və qarğıdalı üçün - orta hesabla 0,6% təşkil edir) çox cüzi bir hissəsi düşsə də, o real mal bazarı ilə bağlı mühüm funksiyanı yerinə yetirir.

Əgər birja satıcısı malı onun əsasında çatdırmaq istəyirsə, o zaman birjanın hesablama palatasına xüsusi yazılı bildiriş – notis göndərməlidir. Hər notisdə qiymət, müqavilənin tarixi, onun hesablaşma palatasından alınması və alıcıya notisin veril­məsi tarixi göstərilir. Hesablama palatasında qeydiyyatdan keçmiş notislər mütləq qay­dada alıcıların icrasına verilir. Bundan sonra mal alan müəyyən müddət ərzində (London birjalarında -14 gün ərzində) tam həcmdə nağd şəkildə onu ödəməyə borclu­dur. Ödəniş müqabilində o, anbar şəhadətnaməsi -varrant alır ki, bu ona anbardakı mal üzərində mülkiyyət hüququnu verir. Satıcı malın anbara gətirilməsinin bütün xərclərini ödəməlidir, bu səbəbdən o, real malın satışına yalnız xüsusi hallarda gedir.

Bütün fyuçers sazişləri mütləq qaydada birjanın (Clearing House) hesablaşma palatasında məcburi qaydada qeydə alınmalıdır. Fyüçersin qeydiyyatı zamanı müqa­vilə bağlayan hesablama palatasına deposit formasında girov təminatı (ilkin beh adətən müqavilənin dəyərinin 10-15%-i həcmində olmalıdır) və marja (malın qiymə­tində əlavə dəyişikliklər üçün alınan əlavə beh) verir. Birjanın hesablaşma palata­sında müqavilə qeydiyyata alındıqdan sonra o, birtərəfli qaydada ofset müqaviləsinə uyğun olaraq ləğv edilə bilər.

Bu zaman müqaviləni ləğv edən tərəf ya qazanır (o hesablaşma palatasından uduş məbləğini alır), ya da uduzur (o hesablama palatasına məğlubiyyət məbləğini ve­­rir).

Satıcı martın 1-də 3 ay sonra çatdırılma ilə 1 tonuna görə 1000 funt sterlinqə (25t) mis satır. Mayın 30-da 1tona görə qiymət 20 funt sterlinq artmışdır. Bu müqavi­lə­nin ofset üsulu ilə ləğv edilməsi nəticəsində satıcı qiyməti fərqini ödəməlidir (20 funt st. 25 ton üçün 500 funt st.). Bu halda satıcı fyuçers müqavi­ləsi­nin ləğv edilməsi nəticəsində uduzan tərəf olacaq. Sövdələşmələrdə həmişə bir tərəf udur, biri tərəf uduzur.

Beləliklə, fyuçers müqaviləsinin ləğvi biznesin müxtəlif vəzifələrinin həlli üçün şərait yaradır.

Birjalarda möhtəkirlər gəlir əldə etmək məqsədi ilə qiyməti fərqi hesabına əməliyyatlar aparılır. Möhtəkir birja oyunlarının sadə üsulu ilə qiyməti yüksəldir və ya aşağı salır. Birjada qiymətlərin artırılmasına oynayan möhtəkirləri «öküzlər», qiymətlərin endirilməsinə oynayanları «ayılar» adlandırırlar.

Aprelin 1-də firma 1000 ton alüminiumu 1300 dollara alıb 1 tona görə üç ay üçün 1 300 000 dollar məbləği ödənilib. Bazarın konyukturasının inkişafını diqqətlə izləyən firma qərara gəlir ki, mayın 15-də (onun fəaliyyət müddətinin bitməsini gözləmədən) müqaviləni ləğv etmək lazımdır. Bu zaman alüminiumun qiyməti 1350 dollar təşkil edirdisə, bu müqavilə ləğv edildikdə firma, 50 000 dollar gəlir əldə edə­cək. Bu mənfəət firmanın adından və firma hesabına iş görmüş broker üçün komis­­yon mükafatlarını nəzərə almır. Adətən komissiyon mükafatı hər əməliyyat üçün 1/8-1/4% təşkil edir.

Möhtəkir əməliyyatları başqa yolla - proqnozlaşdıraraq, məsələn, ayrı-ayrı məh­sul­­­lar arasında qiymət nisbətinin dəyişməsini müşahidə etməklə də edə bilir.

Nümunə olaraq desək fevralın 1-i üçün üç aydan sonra göndərilmək şərtilə alüminiumun qiy­­məti 1450 dollar, mis üçünsə - 1200 dollar təşkil edirsə. Misin qiymətinin alü­mi­numun qiymətindən bahalığını nəzərə almaq lazımdır. 3 ay müddətinə 1000 ton alüminium 1450 dollara, eyni zamanda 1000 ton mis 1200 dollara satılmışdır. Beləliklə, alüminium və mis alınması üçün fyuçers sazişləri müqavilələrini bağlayaraq biz eyni zamanda həm satıcı və həm də alıcı oluruq. Bir müddətdən sonra (3 aydan gec olmayaraq) bizim proqnoz özünü doğruldur: qiymətlərdə fərq dəyişir. Misin qiyməti xeyli artaraq 1500 dollar, alüminiumun qiyməti isə 1460 dollar təşkil edirsə. Bu tarixə olan 1 ton alüminium və mis üçün alıcının və satıcının mövqeyi ofset əməliyyatlar vasitəsilə ləğv olunur. Sonda aşağıdakı nəticələri alacağıq: alüminiumun üzrə ziyan (1460-1450) 1000=10 000 dollar, mis üzrə mənfəət isə (1500-1200) 1000=300 000 dollar təşkil edir. Beləliklə, brokerin xidmətinin dəyəri nəzərə alınmadan ümumi mənfəət 290 000 dollar təşkil edir.

Hecləmə real malın alıcıları (istehlakçılar) və satıcılarının (istehsalçılar) iştirak et­diyi birjalarda əsas əməliyyat sayılır. Hecləmə fyuçers müqavilələrinin satışı və ya alı­şı zamanı itkilərin qarşısını almaq məqsədini nəzərdə tutur. Bu əməliyyatlarda əsas maraqlı şəxs - hecerdir (adətən birja malının istehsalçısı (satıcı) və istehlakçısı (alı­cı).

Real malın istehsalçıdan istehlakçıya çatdırılması məqsədi daşıyan müqavilələr adətən birjadan kənarda bağlanır. Lakin razılaşdırılmış qiymət bu və ya digər malın birjadakı vəziyyəti (kotirovkası) ilə müəyyən edilir. Real mala dair müqavilələrin bağ­lanması ilə yanaşı hecerlər birjanı fyuçers müqavilələrinin alqı-satqısı yolu ilə qiy­mət dəyişməsindən özlərini sığortalamaq üçün istifadə edirlər. Hecerlərin hərəkəti bu və ya digər malın bazarda qiyməti ilə müəyyən edilir.

Bazara dərhal çıxarılacaq məhsulla və gələcəkdə çıxarılacaq məhsulların qiymət­ləri arasındakı fərqə görə iki hal fərqləndirilir:

- Кontanqo (contango) – müqavilə üzrə qiymətlər müddət üçün nağd mal üzrə qiymətləri üstələyir, uzaq mövqelərin kotirovkası isə yaxın kotirovkaların qiymətin­dən yuxarıdır. Bəzən кontanqonu qiymətlərdə fərq də adlandırırlar. Коntanqo - alıcı bazarı üçün normal vəziyyət sayılır, çünki bazarda real mal üzrə təklif tələbatı üstələyir. Əgər bazar sabitdirsə, inflyasiya yoxdursa, onda коntanqo məbləği anbarın­da malların saxlanılması ilə bağlı xərclər ilə təqribi uyğunluq təşkil edir.

Bekuordeyşn (backwardation) - nağd mal üçün qiymətlər gələcək mallara görə yüksəkdir, yaxın gələcəkdə təqdim olunacaq malların qiymətləri uzaq mövqedən gələcək malların qiymətindən yüksəkdir. Belə vəziyyət o hallarda yaranır ki, nağd mal (məsələn: tətil, qıtlıqlar, nəqliyyat kommunikasiyalarının pozulması və s.) təklifi azalır, mal isə alıcılara dərhal lazımdır, onlar dərhal realizə edilən mal almaq üçün daha çox ödəməyə hazırdırlar. [38, s.319]

1. Özünü həmin vaxt üçün ixtiyarında olacaq məhsul üzrə qiymətlərin aşağı salınmasından sığortalamaq istəyən mis istehsalçısını təsəvvür edək. O, qiyməti (son­ra­kı dövr üçün fiksə edilmiş) üç aydan sonra müəyyən olunacaq real mal üçün forvard müqavilə bağlayıb. Kontraktın bağlandığı 1 mart üçün 1 tona görə 1000 f.s. satıcını təmin edir. Lakin o, üç aydan sonra qiymətin aşağı düşə biləcəyindən və planlaşdırılmış mənfəət əldə etməyəcindən qorxur. Bu zaman o, real mal bazarında əməliyyatlarla paralel olaraq birjada brokeri vasitəsilə hecləməni həyata keçirir:

Birjada hecləmə əməliyyatlarını aparan mis istehsalçısı 100 f.s. itirsə də (qiy­mətlərin aşağı düşməsi səbəbindən 1000-dən 900-f.s.-dək), lakin fyuçers müqavilə­sinin ləğvi ilə əlaqədar o 120 f.s. (1020 - 900) mükafat əldə edə bilmişdir. Əgər mayın 30-u üçün nağd misin qiyməti artıbsa, məsələn-1 tona 1100 f.s., o zaman istehsalçının mənfəəti mis üzrə real mal və birjada fyüçerslə eyni ölçüyə malik olmalı idi. Çünki o birjada fyüçerslərlə 80 f. s.= 1100 f.s.- 1020 f.s. itkini real mal bazarında (1100-1000=100 f.s.) kompensasiya edə bilərdi. Beləliklə, satışı heclə­yərək gələcəkdə real malın satılmasından gəlir əldə etmək istəyən istehsalçı və ya sahibkar hər hansı halda uduşda qalır.






Real mal bazarı

Birjada hecerləmə əməliyyatı

İlin fəsli

Yanvar

İstehsal xərcləri + orta gəlir = 49 sent hər qallon üçün (məqsədli qiymət)

İstehsal olunmamış malın satışı: hər qallona 50 sent olmaqla 42 000 qallona 100 fyüçers



May

Hər qallona 40 sent olmaqla 2100 min qallon dizel yana­cağının satışı (840 min. dollar)

Hər qallona 40 sent olmaqla 50 fyüçersin alışı (gəlir 210 min dollara).


İyun

Hər qallona 36 sent olmaqla 2100 min qallon dizel yanacağının satışı (756 min. dollar)

Hər qallona 36 sent olmaqla 50 fyüçersin alışı (gəlir 294 min dollar)

Nəticə:

1596 min dollar məbləğinə 4200 min qallon yanacaq satılıb.

Fyüçerserlərin ləğvindən gələn gəlir 210 + 294 = 504 min dollar (brokerin xidmətlərinin qiyməti nəzərə alınmadan).

2. Biz dizel yanacağı istehsalçısını təsəvvür edək. O, yanvarda öz fəaliyyə\tini planlaşdırır və hesab edir ki, yay aylarına tədarüklə birlikdə dizel yanacağının cari qiyməti onun üçün istehsal xərclərini və gəlirləri təmin edir. Lakin o, yaya doğru bu qiymətin aşağı düşəcəyindən ehtiyat edir. Yanvarda real əmtəəyə (mala) malik olmayaraq o, istehsal edilməmiş malı onun eksport imkanlarına uyğun olan miqdarda satır. Məsələn, yay aylarına hər qallon üçün 50 sent olmaqla hər birinə 42 000 qallon olmaqla 100 kontrakt ehtimal edək. Yayda mövcud dizel yanacağının qiyməti həqi­qətən də aşağı düşür. Lakin hecer zərər çəkmir:

Real malın bazarda satışından və birjadakı hecerləmə əməliyyatından dizel istehsalçısının ümumi gəliri 2100 min dolar təşkil edir. Birja əməliyyatları nəzərə alınmaqla dizel yanacağının satışının reallaşmasını orta qiyməti bir qallona görə 50 sentdir – yəni bu məqsədli qiymətdən daha artıqdır.

II FƏSİL

DÜNYA NEFT VƏ NEFT MƏHSULLARI BAZARI
2.1. Dünya neft və neft məhsulları ticarətinin müasir vəziyyəti
Neft - enerjinin əsas ilkin mənbəyi olub istifadəsi dünya iqtisadiyyatı ilə birlikdə daim artır və inkişaf edir. Kimya istehsalının xam məhsulu kimi neft və neft məhsul­larının istifadəsi təbii olaraq artır. Dünya bazarı daim dəyişir: bu qiymət transfor­masi­yası, liberallaşma dərəcəsi və s.-dir

Ölkələrin təmin olunması daha çox bu və ya digər faydalı qazıntıların (o cüm­lə­dən, neftin) bütün geoloji ehtiyatlarının tükəndiyi zaman kəsiyi ilə qiymətləndirilir. Dünya ölkələrinin neftə olan tələbatı ildə 3,85 mlrd. kubmetr təşkil edir.

Dünya nefti ticarəti, məlum olduğu kimi bərpa edilməyəndir. Bu ehtiyatlar uzaq gələcəkdə gec-tez tükənəcəkdir. Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, vaxtı çatanda bu azal­ma bazarda “təklifdə” özünü necə göstərəcəkdir . Bəzi nəzəriyyələrə görə beynəl­xalq neft ticarətinin ən yüksək həddi bir neçə onillikdən sonra çata bilər. Dünya neft ticarəti əlverişli qazancdır. Çünki neftdə qazanmaq çox asandır. Cədvələ nəzarət etməklə nefti ucuz almaq və baha satmaq lazımdır. Hələ bir neçə zaman beynəlxalq neft ticarəti ölkələrinin iqtisadiyyatında çox mühüm rol oynamaqda davam edəcəkdir.

Neft və neft məhsulları üzrə dünya bazarı özlüyündə çox incə və həssas bir sis­tem­dir. Onun «ruhu» bir çox amillərdən asılıdır: mövsümi, siyasi, iqtisadi, regio­nal, tanker donanması ilə əlaqədar yaranan vəziyyət və s. O, eyni zamanda kifayət qə­dər yaxşı təşkil olunmuşdur, özünəməxsus xüsusiyyətləri və öz oyun qaydaları var­dır.

Neft və neft məhsulları ilə ticarətin iki forması vardır: müqaviləli və spot.

Ticarətin müqavilə forması alıcı və satıcının malın müəyyən müddət ərzində və sabit qiymətlə göndərilməsi haqqında razılığa gəlməsini nəzərdə tutur. Əvvəlki müqa­­vilələr iki, üç və daha çox il üçün imzalanırdı. Sonra isə müddət azaldı, qiymət­lər isə daha çevik oldu.

Spot ticarəti qısamüddətli müqavilədir. Bəzən spot ticarəti - bir tanker neft və ya neft məhsullarının satışını nəzərdə tutur. Ona görə də qiymətlər konkret tanker üçün həmin gün müəyyən edilir. Mütəxəssislərin hesablamalarına görə, hazırda neft və neft məhsullarının dünya bazarında satışının təxminən 50-55%-i spot şərtlilə həya­ta keçi­ri­lir.

Ticarətin bu iki formasının xarakteristikası üzərində bir qədər ətraflı dayanmaq lazımdır ki, sonrakı dünya neft məhsulları bazarının xarakteristikası və eləcə daxili qiymətyaranma məntiqi bizə aydın olsun. Bu bizə bazarda inamla istiqamətlənməyə imkan verəcəkdir.

Prinsipcə spot ticarəti özündə təbii haldır. O, başlanğıcını malın mal ilə müba­diləsinin həyata keçirildiyi qədim dövrlərdən götürür. Ondan fərqli olaraq müqavilə forması müəyyən öhdəliklər üzrə uzunmüddətli şərtlərə əməl olunmasını tələb edir. İri şirkətlər üçün də, kiçik firmalar üçün də əsas şərt tərəflərin bir-biri qarşısında olan uzunmüddətli öhdəliklərin yerinə yetirilməsini nəzərdə tutan sabit bazarın olmasıdır. Bunu işin müqavilə forması verir.

Yenot ticarətinə qaldıqda isə nə istehsalçı, nə də ki istehlakçı yaxın vaxt üçün dəqiq qiymət və malın çatdrılımasının həcmi barədə dəqiq söz deyə bilməz. Qiyməti həmişə manipulyasiya obyekti olacaqdır.

Digər tərəfdən, neftin sahibi kifayət qədər mürəkkəb vəziyyətdədir. Əgər kom­pa­niya neft məhsulu üzrə neft istehsal edən müəssisə ilə uzun müddət üçün müqavilə bağlamışsa, o zaman neft məhsulunu bu dövr ərzində müəyyən olunmuş qiymətə sat­malıdır

Vəziyyətin dəyişməsilə müəyyən səbəblər üzündən yüngül fraksiyasının isteh­salını artırmaq və neft məhsullarını, məsələn, mazut istehsalını azaltmaq lazımdır. Zavod məhz yaranmış konyuktura səbəbindən ziyana uğraya bilər. Böyük həcmli biznes şəraitində pul itkisi böyük ola bilər. Məsələn, dizel yanacağı üzrə tipik dair sövdələşmə: Şərti qiymətlər üzrə dəyəri 185 dollardan 20 000-24 000 ton (gəmi partiyası) yanacaq üçün 1 tonuna təxminən 4-4,4 milyon dollar lazım gələcəksə. Qiymətdə isə 1 dollar fərqdən itki tərəfdaşlarından biri üçün 20 000-24 000 dollar təşkil edəcək. Lakin əgər söhbət benzinlə ticarətdən gedirsə, vaxt itkisi daha çox olacaq. Ticarət şərtləri və ümumi iqtisadi vəziyyət davamlıdırsa sərt müqa­vilə­lərin olması məqbuldur. Qeyri-sabitlik şəraitində sərt qiymətlər qeyri məhsul­dardır. Bununla əlaqədar neft və neft məhsulları bazarının iştirakçıları ticarətin hər iki formasını kombinə etmək məcburiyyətindədirlər. Neft treyderləri arasında «çevik müqa­vilə­lər» termini yaranmışdır. Məhz neft bazarının çox faktorluğu oyun qay­dalarına riayət edərək iştirakçılarını çevik sistemdən istifadə etməyə vadar edir.

Hazırda neft və neft məhsulları bazarında dörd əsas iştirakçı var: 1) hər iki ticarət formasından istifadə edən iri neft şirkətləri; hesab edilir ki, onlara spot bazarının (Mobil, Sheh və digər «neft bacıları») təxminən 40%-ə sahibdirlər; 2) müstəqil neft şirkətləri («neft bacılarına» aid olmayan ); onların payına spot bazarının təxminən 10-15% məxsusdur; 3) neft treyderləri (Fibro, Marc Rich).

Neft və neft məhsulları ilə spot ticarəti adətən Rotterdamla assosiasiya olunur. Bu məntiqi cəhətdən düzdür: çünki Rotterdam əslində «spot» ticarətinin yarandığı yerdir. Burada iri emal gücləri, anbarlar və paylayıcı sistemlər cəmləşmişdir. Lakin hazır­da Rotterdam sözünü deyəndə biz daha geniş coğrafiyalı bazarı nəzərdə tut­malıyıq. Buraya şimal-qərbi Avropanın bütün spot bazarlarını daxil etməliyik: Böyük Britaniyanın Şərq hissəsi, Almaniya, Hollandiya, İsveç, Danimarka, Norveç, Belçika və şimal-qərbi Fransa. Rotterdam zonasının loqistikası iki iri seqmentdən ibarətdir. Tanker ticarət razılaşmaları şimal-qərb bölgəsində həyata keçirilir: Rotterdam-Şimal dənizi, çay barjaları ilə ticarət Rotterdam zonası olan-Reynin deltasında (Hol­lan­di­yaya, Almaniya, Belçika, İsveçrə və digər istehlakçılara çatdırılması) aparılır.

Digər iri dünya spot bazarı Sinqapurdur. Bu bazar dünyada Rotterdamdan sonra ikinci sayılır. Bundan əlavə, bu region neft emalının həcminə görə dünyada Rot­terdam və Amerika (Meksika körfəzi sahilində) regionlarından sonra üçüncü yeri tutur. Sinqapur bazarı dünyanın digər regionları ilə Asiyanı birləşdirən mühüm nəqliy­yat arteriyaları üzərində yerləşir. Sinqapur Rotterdam və ABŞ arasında özünə­məxsus tarazlıq rolunu oynayır. Sinqapur bazarına İndoneziya, Malayziya, Çin, BƏƏ, İran neft və neft məhsulları istehsalçı və treyderləri istiqamətlənirlər. Qeyd etmək lazımdır ki, yeni sənaye ölkələrində (Cənubi Koreya, Tayvan, Syanqan (Honkonq) və s) iqtisadi yüksəliş ilə bağlı Yaxın Şərq regionundan Sinqapur şəhərin­də qeyd olunur. Neft məhsullarının axını müşahidə olunur

Böyük bazar Aralıq Dənizi bazarıdır. Neftreyderlər Genuyanın Lavera bazarına yönəlirlər. Bu, məntiqli izahdır. Yaxın Şərq neft və neft məhsullarının istehsalçıları məhsulu Avropanın cənubuna gətirirlər.

Elə olub ki, rusiya təchizatçıları spot şəraitdə Rotterdam və ya Aralıq Dənizi bazarına yönəlmişlər. Ənənəvi olaraq neft məhsulları olan SSRİ və Rusiyadan Baltik dənizi və Qara dəniz limanları vasitəsilə aparılmışdır

Əhalinin sayı və istehsal artdıqca ilkin enerji ehtiyatlarının dünya istehlakı artır: Məsələn 50 il ərzində, 1950-ci ildə 3,9 mld.ton-dan 2000-ci ildə - 12 mld.tona. çatmışdır. Dünyada enerji istehlakının orta illik artım sürəti XX əsrin birinci yarısında 2-3% idisə, 1975-2015-ci illərdə artıq 5%-i keçmişdir. Hazırda isə bu rəqəm 100 mln.barrel ətrafıdır. Enerji resurslarının istehlakının artımı neft və təbii qaz (onda «ucuz neft» dövrü idi ki, bu dövrdə dünya bazarında qiymətlər 1952-cu ildən 1972-ci ilədək cəmi 14 dollar təşkil edirdi) hasilatının sürətlə artması hesabına təmin olunurdu.

Neft sahəsində yarana biləcək böhranın səbəblərindən biri neft hasilatının geoloji şəraitinin pisləşməsi ola bilər, neft hasilatının ekstremal təbii şəraiti ( Arktika, Sibir) olan rayonlara, bu kontinental şelfə keçirildi. Digər səbəb isə inkişaf etməkdə olan neft ixracatçıları ölkələrinin (OPEK üzvlərinin) dünya neft ehtiyatlarının əsas hissəsinə sahib olduqlarından vəziyyətdən istifadə etmək istəyi ilə izah olunmalıdır. Bu şəraitdə dünyanın aparıcı ölkələri, xüsusilə də inkişaf etmiş ölkələr energetika inkişaf konsepsiyasına yenidən baxmağa məcbur olurlar.

Enerji istehlakında aparıcı yeriləri neft, kömür və qaz tutur.

Ətraf mühitin mühafizəsi üzrə tələblərin sərtləşdirilməsi zərərli qazların atmos­ferə atılma­sı­nın azaldılması məqsədi ilə gələcəkdə ekoloji cəhətdən ən kömür və neft kimi çirkli enerji resurslarının istehlakının azaldılması baş verməlidir. Həmin tədbirlər təbii qaz və bərpa olunan enerji mənbələrinin rolunun artmasına gətirib çıxaracaqdır.

Müxtəlif qrup ölkələrdə enerji istehlakının strukturu müxtəlif cür dəyişir. İnkişaf etmiş ölkələrdə neftin payı 17% -dən 47,5% -ə qədər artmış, sonralar isə 45,4%-ə qədər azalmışdı. Kömürün payının azalması ten­den­si­yası vardır. Neft dünya bazarında lider mövqe tutmaqda davam edir.

Bütün dünyada çıxarılan neftin təxminən yarısını ixraca göndərilir. OPEK üzvləri ölkələrinin dünya neft ixracında payı təxminən 65%dən çoxunu təşkil edir. Neftin qiymətinin düşməsi hasilat kvotasının həddinin müəyyən edilməsi, hasilatı azaltmağa məcbur etdi ki, bu ölkələr imkan daxilində qiymətləri sonradan artıra bilsinlər.

Neftə tələbat onun hasilatı və perspektivdə qiymətlərin dinamikasından asılıdır. Neftin müqayisəli aşağı qiyməti perspektivdə bir neçə il ərzində bir çox ixracatçı ölkələrdə (xərclərin az olduğu ölkələrdən başqa məsələn Fars Körfəzi ölkələrində) hasilatın maya dəyəri xeyli yüksək olması ilə əlaqədar neft hasilatının azalmasına gətirib çıxara bilər.

2015-ci ildə dünya iqtisadiyyatında neft istehlakının atrımı orta hesabla ildə 1,5% artmı müşahidə olunub. Bu cəhətdən ən yüksək artım tempi (ildə təxminən 2,5%) inkişaf et­mək­də olan ölkələrdə gözləniləndir ki, bu sənayenin emal sahələrinin inkişafı və müasir infrastrukturun formalaşdırılması ilə bağlıdır. İnkişaf etmiş ölkələrdə neft istehlakı əsasən avtomobil və hava nəqliyyatının tələbatının ödənilməsi üçün artmalıdır.

Dünya bazarında davam edən neftin qiyməti ucuzlaşmaqdır. ABŞ-ın WTI brent markalı neftin qiyməti 32,71 dollar/barelə düşübdürsə, yenədə gözlənilir.

London Fond Birjasında satışı nəticəsində «Brent» markalı neftin artıq qiyməti 32,78 dollar/barel olub.

Neftin qiyməti yavaş-yavaş enməkdə hələdə davam edir. Dünya birja bazarında neftin qiyməti sürətli şəkildə ucuzlaşmaqdadır. “To report” məlumat verir ki, ABŞ-ın WTI markalı neftin qiyməti 34,88 dollar/barel olmaqla hələdə aşağı düşməkdədir.

London Fond Birjasında satış nəticəsində «Brent» markalı neftin qiyməti isə 34,90 dollar/barelə düşməklə yanaşı, hələdə enmə ehtimalındadır.


Kataloq: application -> uploads -> 2016
2016 -> Təqdimatların hazırlanması (Powerpoint, Word, Excel)
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> «magиstratura mяrkяzи»
2016 -> Övlяt иqtиsad unиversиtetи «magиstratura mяrkяzи» Abbasov Cavid Sadiq o
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ Əlyazması hüququnda
2016 -> İmtahanın keçiriləcəyi tarix «15» may 2016-cı il Otaq 412
2016 -> AZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti magistratura məRKƏZİ
2016 -> 2016-cı il Otaq 412 Sıra№-si
2016 -> AZƏrbaycan respubl kasi təhs L naz rl y azərbaycan döVLƏt qt sad un vers tet mag stratura m
2016 -> Bayramov Rəşid Mahir oğlu «Dövlətin sosial siyasətinin maliyyə təminatında büdcənin rolu»

Yüklə 1,34 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə