Мцяллиф адлы кимйяви реаксийалар



Yüklə 297,45 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə5/8
tarix28.04.2022
ölçüsü297,45 Kb.
#56594
1   2   3   4   5   6   7   8
07 NuriyevaM
Fiziki-və-kolloid-kimya-2, C fakepathMühazir toplusu-1,2,3, (1), 11 SUS DEKORATIV MATERIALLAR, 58 iag3fvw1nv, 58 iag3fvw1nv, Office party planning, 2.-Metodichka-po-GIM 2015
Tapşırıq 2. 

10  mol  NaCl-in  sulfat  turşusu  ilə  qarşılıqlı  təsirindən  neçə  qram  və  neçə 

litr(n.ş) hidrogen-xlorid qazı almaq olar 



4(60)2017 

 

 



52 

Reaksiya tənliyinə əsasən: 

                                     2NaCl + H

2

SO



4

=Na


2

SO

4



+2HCl 

 10 mol (NaCl)    

     x qram(HCl) 

                                    1 mol(NaCl)                    36,5 qram(HCl) 

                                    X=365 qram 

 10 mol(NaCl)                       x litr (HCl) 

   1mol(NaCl)                        22,4 litr(HCl) 

                                   X=224 litr HCl 



Tapşırıq 3. 

28  q  KOH  ilə  H

2

SO

4



-ün  qarşılıqlı  təsirindən  neçə  qram  K

2

SO



4

 

alınar.Mr(KOH)=56; Mr(K



2

SO

4



)=174. 

2KOH+H


2

SO

4



→K

2

SO



4

+2H


2

28 qram (KOH)              x qram ( K



2

SO

4



112 qram(KOH)             174 qram(K

2

SO

4



X=43,5 qram(K

2

SO

4



). 

Sənayedə isə xlorid turşusu iki mərhələdə istehsal olunur: [5] 

1) Hidrogenxlorid qazının alınması; 

2) Hidrogenxlorid qazının su ilə absorbsiyası. 

Qeyd edirik ki, bu qazı istehsal etmək üçün iki üsuldan istifadə edilir: 

1) 


Sulfat üsulu – çatışmayan cəhətlərinə görə geniş tətbiq edilmir. Bu 

proses  sulfat  turşusunun  natrium-xloridlə  qarşılıqlı  təsirinə  əsaslanır  və  reaksiya 

tənliyi tərtib edilir: 

2NaCl +H


2

SO

4



=Na

2

SO



4

+2HCl 


Qeyd  edilir  ki,  reaksiya  500-550C  temperaturda  xüsusi  sobalarda  aparılır. 

Bu  üsulun  çatışmayan  cəhətlərini  şagirdlərə  belə  izah  edirik  ki,  alınan  qaz 

qarışığında yalnız 30-40% hidrogen-xlor qazı olur ki, buda onun  əsasında alınan 

xlorid  turşusunun  həm  çirkli,həm  də  aşağı  qatılıqda  olmasına  səbəb  olur. 

Həmçinin  bu  üsulda  çoxlu  miqdarda  sulfat  turşusu  sərf  olunur  və  əlavə  yanacaq 

tələb olunur. 

2) 

Sintetik  üsul  –    Bu  üsulun  müsbət  cəhətlərini    şagirdlərə  şağıdakı 



kimi izah edirik: 

Bu  proseslə  alınan  xlorid  turşusu  çox  təmiz  olur,  çünki  alınan  qazın 

tərkibində  80-90%  hidrogen  xlorid  olur.  Sulfat  turşusu  sərf  olunmur  əlavə 

yanacaq  tələb  olunmur.  Həmçinin  bu  üsulun  şagirdlərə  sxem  və  şəkillərlə,  bir 

sözlə  təsvir  vasitəsilə  izah  edilməsi  yüksək  elmi  nəticələrin  alınmasına  kömək 

edər. 


İlk  öncə    “Hidrogen  xlorid  qazının  adiobatik  sistemdə  udulma  sxemi”  ni 

videoproyektor vasitəsi ilə  şagirdlərə nümayiş etdirək. [3] 

 

 



Kimya məktəbdə 

 

53



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



Sxem.  Hidrogen  xlorid  qazının  adiabatik  sistemdə  udulma  sxemi:  1-  ikikonuslu  soba;  2-  borulu 

hava soyuducusu; 3-  su soyuducusu; 4- adiabatik absorbsiya qüllələri; 5- qrafit soyuducu; 6- 31-

33%-li  turşu  yığıcısı;  7-  hazır  məhsul;  8-  sanitariya  qülləsi;  9-  kanalizasiyaya  gedən  1-1,5%-li 

xlorid turşusu; 10- atmosferə buraxılan qazlar; 11- lampa 

 

Daha  sonra  nümayiş  etdirilən  sxem  əsasında  şagirdlərin  də  istirakı  ilə 



birlikdə sxemdeki işin gedişinə aydınlıq gətirilir. Qeyd edilir ki,ən geniş yayılmış 

üsul adiobatik üsuldur və bu halda proses hidrogen xlorid qazı udularkən ayrılan 

istiliyin  hesabına  gedir.  Adiobatik prosesin özünü də şagirdlərə belə izah edirik: 

Adiobatik proses elə prosesə deyilir ki, burada sistem nə istilik miqdarı alır, nə də 

istilik  miqdarı  verir.  Yəni,  adiobatik  proses  zamanı  verilən  sistemlə  ətraf  mühit 

arasında istilik mübadiləsi olmur. Qeyd etməliyik ki, əgər dərs xlorid turşusunun 

istehsalatını  həyata  keçirən  zavodlara  ekskursiyalar  zəminində    təşkil  olunarsa 

şagirdlərə  birbaşa  istehsalat  aparatları  üzərindən,  əgər  laboratoriya  şəraitində 

təşkil olunarsa yuxarıdakı sxemi videoproyektor vasitəsi ilə şagirdlərə ətraflı izah 

edirik.  Qeyd  edilir  ki,sobaya  (1)lampanın  (11)daxili  borusundan  xlor,  xarici 

borusundan isə hidrogen qazı verilir. Qaz qarışığı sobada mavi alovla yanır (2800 

0

C).  Alınan  hidrogen  xlorid  qazının  temperaturu  sobada  1100-1200 



0

  C  –dir. 

Soyumaq  üçün  qaz  əvvəlcə  borulu  hava  soyuducusundan  (2)  keçir  və 

temperaturunu 500-700 

0

 C yə qədər azaldır. Yenidən soyumaq üçün HCl qazı və 



reaksiyaya  daxil  olmayan  hidrogen-xlorid  qarışığı  birlikdə  su  soyuducusuna  (3) 

göndərilir. Burada qaz qarışığının temperaturu 150

0

C yə qədər aşağı düşür. Həmin 



temperaturda  qaz  qarışığı  adiobatik  qülləyə  (4)daxil  olur.  Yuxarıdan  su  ilə 

suvarılan  qüllənin  içərisi  gil,  şüşə  və  qrafit  parçaları  ilə  doldurulur.  Bu  qaz 

qarışığının su ilə toxunma səthini artırır. Suda həll olan HCl qazı xlorid tuşusuna 

çevrilir. Qazın suda həll olması nəticəsində adiobatik qüllədə temperatur 300 



yə  yüksəlir.  Bu  temperaturda  su  qaynayaraq  buxarlanır  və  deməli  həm  turşunun 




4(60)2017 

 

 



54 

temperaturu  buxarlanmaya  sərf  olunan  enerji  hesabına  aşağı  düşür,  həm  də 

buxarlanma  nəticəsində  turşunun  qatılığı  artır.  Alınan  31-33%-li  xlorid  turşusu 

qrafit soyuducudan (5) keçərək 50-60

0

C-yə qədər soyuyur. Turşu bu temperaturda 



turşu  yığıcısında  (6)  toplanır  və  oradan  da  hazır  məhsul  kimi  (7)  istehsalata 

göndərilir.  Tam  absorbsiya  (latınca  tərcümədən-udma  deməkdir)  olunmayan 

hidrogen  xlorid,  hidrogen,  xlor  qazları,  su  buxarı  zərərsizləşdirilmək  üçün 

absorbsiya  qülləsinin  yuxarısından  xaric  edilir  və  sanitariya  qülləsinə  (8)  daxil 

olur.  Bu  qüllədə  absorbsiya  olunmayan  (absorbsiya-müəyyən  qazın  mayedə  həll 

olunmasıdır) HCl qazı su ilə udularaq 1-1.5% li xlorid turşusu kimi kanalizasiyaya 

(9),  həll  olmayan  digər  qaz  qarışığı  artıq  zərərsiz  olduğundan  atmosferə  (10) 

göndərilir.  Videoproyektor  vasitəsilə  xlorid  turşusunun  sənaye  üsulu  ilə 

alınmasını  nümayiş  etdikdən  sonra,  onun  tətbiq  sahələrinidə  şagirdlərə  rəngli 

fonda  nümayiş  edirik.  Xlorid  turşusunun  tətbiq  sahələrini  aşağıdakı  kimi  qeyd 

edirik: 

Xlorid  turşusu  onun  duzlarının,boyaların  alınmasında,lehimlənmə  işində 

metal  səthinin  oksidlərdən  təmizlənməsində,yeyinti  sənayesində(qlükoza  və 

jelatin  almaq  üçün),  dəri  sənayesində  (dərini  aşılamaq  üçün),  təbabətdə 

(dərmanların alınmasında) istifadə olunur. 

Bu mövzunun tədrisi zamanı artıq şagirdlərə aydın olur ki, xlorid turşusunun 

istehsalı zamanı açıq tipli sxemlərdən istifadə olunur. Çünki açıq tipli sxemlərdə 

ilkin  maddələr  son  məhsulun  alınmasına  qədər  ardıcıl  olaraq  bir  aparatdan 

digərinə keçir. 

Ümumilikdə  şagirdlərə  həm  nəzəri  cəhətdən,  həm  də  əyani  vasitələrdən 

istifadə  etməklə  çatdırılır  ki,  qeyri-üzvi  maddələrin  istehsal  proseslərini  –  qeyri-

üzvi maddələr texnologiyası öyrənir. Qeyri-üzvi maddələr texnologiyası: mineral 

turşular,  duzlar,  gübrələr,  qələvilər,  silikat  materialları,  əczaçılıq  preparatları, 

əlvan, nadir və qara metallar, mineral boyaların istehsalını və istehsal vasitələrini 

əhatə edir. 

 


Yüklə 297,45 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə