MƏMMƏdov qəRİb xəLİlov mahmud


Suvarma  əkinçiliyində  sudan  istifadə



Yüklə 4,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə26/75
tarix04.05.2017
ölçüsü4,78 Mb.
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   75

Suvarma  əkinçiliyində  sudan  istifadə 

 

Regi

onlar 

 

Müasir  vəziyyət  (1998) 

XXIəsrin  əvvəli  üçün   

proqnoz 

Suvar


ılan torpaqlar 

mln.ha 


Suq

əbu


ledici  

km

3



 

Qay


ıtmaz su

  s


ər-

fi, km


3

 

Qa



dan sular, 

km

3  


 

Suvar


ılan tor

paq-


lar, mln.ha   

Suq


əbu

ledici  


km

3

 



Qa

tma



z su

  



rf

i, km


3

 

Qa



dan s


ular 

km

3  



 

Avro-


pa   

17       110 

95 

15 


19 

130 


105 

25 


Asiya    140 

1300  980 

320 

165 


1500  1130  360 

Afrika 


11  120 85  35  15  165 110 50 

Şim.A


meri-

ka 


29  330 215  115 35  390 260 140 

Cən.A


meri-

ka 


9  70 55  15 11 95 70 25 

Avs-


traliya  

və 


Okea-

niya 


2  20 10  3  3  20 15 5 

Keç-


miş  

SSRİ 


20  260 180  80  24  300 210 95 

Dünya 


bütöv-

lükdə 


228  2210 1620  583  272  2600 1900 700 

 


 

150


Ayrı-ayrı  sənaye sahələrində  sudan istifadə həcmi olduqca  fərqlənir.Belə  ki,  1  ton  pambıq  parçasının  

istehsalında  250 m

3

,

 



1 ton  lif  əldə  etmək  üçün  2500 – 5000 m

3

 su  sərf  olunur. Su  ən  çox  əlvan  metalların  



istehsalına  sərf  edilir: 1  ton  nikel  əridilməsinə  4000 m

3

  su  tələb  olunur.Daha  çox  su  ABŞ – ın  sənayesin-



də  ( 260 km

3

/il )  işlədilir  və  dünyada  sərf  olunan  suyun  cəminin  üçdə  birini  təşkil  edir. 



Alimlərin  fikirincə  XXI  əsrin  əvvəlinə  Asiya, Afrika, Latın  Amerikasında  suqəbuledicilər  3 – 5 dəfə , iqti-

sadi  cəhətdən  inkişaf  etmiş  ölkələrdə  cəmi  10 – 25 %  artacaqdır, bu  su  resurslarının  kəmiyyət  və  keyfiyyət-

cə  azalmasıilə  bağlıdır. 

 

9.3. Hidrosferin əsas xüsusiyyətləri 

Hidrosfer   -  Yerin  su  örtüyü  olub  planetin  bütün  su  obyektlərinin (okeanlar, dənizlər, çaylar, göllər, ba-

taqlıqlar, buzlaqlar, qar  örtüyü, yeraltı  sular) məcmuudur. 

Hidrosferin  tərkibinə  həmçinin  atmosferdəki  su, torpaq  suyu  və  canlı  orqanizimlərdə  olan  sular  daxil-

dir. Hidrosferdə  ( təbiətdə ) su  5 faza  vəziyyətində  mövcuddur: maye , bərk ( buz, qar ) və  qaz ( buxar ). Ye-

rin  bütöv  örtüyü  olan  hidrosfer , bəzən «görünməz»  halda ( yalnız  su  buxarı  və  torpaq  rütubətliyi  şəklin-

də) olur. 

Hidrosferin  ayrı – ayrı  «görünməyən» sahələrinin  rolu  az  deyildir, əksinə, atmosferdə olan su buxarı  mü-

hüm geoekoloji prosesin -  ilkin  bioloji  məhsulun  və ya  fotosintezin  zəruri  yaradıcısı; torpağın rütubətliyi  

isə Yerin bitki örtüyü kütləsinin  yaradıcı  prosesinin  praktiki olaraq vacib komponentidir. Bununla yanaşı  həm 

su buxarı, həm də torpağın rütubətliyi qlobal hidroloji tsiklində mühüm rol oynayır. 

Məkanca   hidrosfer  faktiki  olaraq  ekosferlə  birləşir. Hidrosfer  bütün  digər  geosferlərə  daxil  olaraq (gi-

rərək) maddələr  və  enerji  mübadiləsinin  qlobal  proseslərində  mühüm  rol  oynayır. 

Su  olduqca  spesifik  xüsusiyyətlərə  malikdir. Bu  xüsusiyyətlər  Yerdə  baş  verən  və  su  iştirak  edən  bir  

çox  təbii  proseslərə  ciddi  təsir  göstərərək  planetdə  həyatın  inkişafını  təmin  edir. Aşağıdakı  9.3 saylı cəd-

vəldə  suyun  nadir  fiziki – kimyəvi  xassələri  və  əhəmiyyəti  verilir. 

 


 

151


Cədvəl 9.2 

 

Sənaye  və  energetikada  istifadə  edilən  sular (km

3

 / il ) 

 

 



 

Region-

lar 

 

Müasir  vəziyyət  

(1998) 

XXIəsrin  əvvəlinə  

proqnoz 

Suqə-


bule-

dici 


Qa-

yıt-


maz  

su  


sərfi 

Çir-


kab  

suları 


Suqəbu-

ledici 


Qayıt-

maz su  


sərfi 

Çirkab  


suları 

Avropa    193 

19 

174 


200-210 

30-37 


160-175 

Asiya   


118 

30 


88 

320-340 


65-70 

215-270 


Afrika 6,5  2  4,5  30-35  5-10  25 

Şim.Am


erika 

294 29  265  363-370 

50-60  310 

Cən.Am


erika 

30 6  24  100-110 

20-25 60-87 

Avstrali-

ya   

1,5 0,1 1,5  3,4-4  1 



2-3 

Keçmiş  


SSRİ 

117 11,9 

105  140-150 

20-27  120-130 

 

 

 



 

152


Cədvəl 9.3 

 

Suyun  fiziki – kimyəvi  xassələri  və  əhəmiyyəti 

 

Suyun  xassələri Xassələrin  əhəmiyyəti 

1 2 

1. Yalnız  su  normal  Yer  şə-

raitində üç  aqreqat  vəziyyətində  

olur. 


1. Təbiətdə  suyun  dövriyəsini  

və  onun  buzlaqlarda «ehtiyatını» 

təşkil  edən  şərait    

2. Bir vəziyyətdən digərinə  

keçdikdə ya istiliyin sərfi tələb  olu-

nur (buxarlanma, ərimə), yaxud  is-

tilik ayrılır (kondensasiya, donmaq)   

2.  Ətraf  mühitin  istilik  reji-

minin  nizamlanması 

3. + 4


0

 C – dən  aşağı  soyu-

duqda  suyun  sıxlığı  azalır, həc-

mi  artır, donuş  vaxtında  maye-

nin  həcmi  10 %  kəsgin  çoxalır. 

3. Buzun  sıxlığı  suyun  sıxlı-

ğından  az  olur, buz  su  hövzəsi-

nin  səthində  qalaraq  onu  qalın  

buz  bağlamadan  qoruyur. 

4.Yüksək istilik tutumu.Digər  

maddələrə  nisbətən  su  daha  

yüksək  dərəcədə  istilik  udma  

qabiliyyətinə  malikdir.Bütün ci-

simlərdə  temperatur  artdıqca  is-

tilik  tutumu  çoxalır.Suda  tem-

peratur  0

0

 – dən  27



0

 – yə  kimi  

yüksəldikdə istilik tutumu aşağı  

düşür, sonra artmağa başlayır. 30

və                    40



0

  arasında suyun  

strukturu  ikinci  dəfə  dəyişir. 

4. Planetdə  su  istiliyin  top-

lanması  və  paylanmasında  əsas  

rol  oynayır.Okeanın  istilik  axını  

geniş  ərazilərin  iqliminə  əlveriş-

li  təsir  göstərir.Hətta  kiçik  su  

hövzələri  də  mikroiqlimə  yum-

şaldılcı    təsir  göstərir.  İstiqanlı  

heyvanlar  üçün  37

0

-yə  yaxın  



temperatur  təsadüfi  hüdud  tem-

peratur «seçilməyib»

  

 

1 2 



5. Su güclü inert  həlledici-

dir.Bu xassəsu malekulunun  iki  

polyuslu  strukturu ilə    bağlıdır. 

(dipol).Suyun  dipolunun təsiri  

ilə  onun  səthinə yüklənmiş mad-

dələrin  atom  və  molekullarının  

əlaqəsi  80 dəfə  zəifləyir.  

5. Su  bütün  maddələrin  həle-

dicisi  və  daşıyıcısı  olub  ilk  

növbədə  qida  maddələrinin  hə-

yat fəaliyyətində  iştirak  edir. Or-

qanizmdə    mürəkkəb  kimyəvi  

reaksiyalar  məhz  suya  görə  baş 

verir. Su  orqanizmdən  mübadilə  

məhsullarının  kənar  olmasını  tə-

min  edərək  onu  zərərli  yanğın-

lardan  qoruyur.  

6. Yüksək səthi gərilmə  və  

yumşadılcı qabiliyyəti 

6.Kapilyarlarla  qalxır, torpağa  

və  süxurlara  keçir (işləyir) , bit-

kidə  yuxarıya  qalxaraq  qida  

maddələrinin məhlulunu çatdırır.  

İnsan və  heyvan  orqanizmində  

qanın  və  toxuma  mayelərinin  

hərəkəti  də  suyun  bu  xassəsilə  

bağlıdır.  

7. Su  nə  qədər  böyük  təzyiq  

hiss  edərsə, onun  donma  tempe-

raturu  bir  o  qədər  yüksək  olar. 

7. Okean  suyu  4 min  metr  

dərinlikdə  –  3

0

 C – də  donmur 



 

Okean  və  dənizlər  Yerin  ymumi  sahəsinin  71 % - ni  tutur,  qurudakı  su  obyektləri (buzlaqlar, göllər, su  

anbarları , bataqlıqlar və  b.) birlikdə  Yerin  su  ilə  örtülmə  dərəcəsini  təşkil  edir. Dünya  okeanı  hidrosferin  

həcminin  96,4% - qədərdir. 

Qurudakı  suyun  əsas  kütləsi  Antarktida, Qrenlandiya  qütb  adaları  və  dağlarda  olan  buzlaqlar  olub  

ümumi  su  ehtiyatının  1,86% – ni, şirin  suyun  isə 70,3% -ni  təşkil  edərək  yüksək  əks  etdirmə  qabiliyyətilə  

(albedo) Yer  üzərində  atmosferin  qlobal  istilik  balansının  formalaşmasına  böyük  təsir  göstərir. 


 

153


Yeraltı  suların  ümumi  həcmi  hidrosferin  1,68% -ni  təşkil  edir, onların  təxminən  yarısı – şirin  sulardır. 

Dünya  okeanı, buzlaqlar  və  yeraltı  sular hidrosfer  suyunun  99,94 % - ni  təşkil  edir.Çaylar  hidrosferin 

əsas  komponenti  olub  dünyada  onların  suyunun  həcmi  ümumi  su  ehtiyatının  yalnız  0,0002 % - i , şirin  su  

ehtiyatının  isə  0,006 % - i  qədərdir. 

                                                                                                                 


 

154


Cədvəl 9.4 

 

Yerin  su  ehtiyatları. (E.P.Romanova  və b. , 1993

 

 



Suyun  qrupu 

Birdəfəlik  ehtiyat 

mln.km

3

 

Dünya  ehtiyatında 

tutduğu  yer 

Şor  su  Şirin  su 

Ümumi 

ehtiyatdan 



Şirin  su  

ehtiyatın-

dan 

Dünya  okeanı            1370 



 

96,5 


 

Yeraltı  sular 

 

 

4,1 



 

Buzlaqlar   

 

24 


1,74 

68,7 


Göllər  (şorsulu) 0,85 - 

0,06 


 

Göllər  (şirin  sulu)  - 

0,91 

0,07 


0,26 

Çaylar   

 

0,0012 


0,0002 

0,006 


Torpaqdakı rütu-

bətlik 


 0,08  0,004  0,02 

Atmosfer  suları  

0,14 0,001 0,04 

  

9.4. Suyun qlobal dövranı və ya hidroloji tsikl 

Suyun  qlobal  dövranının  təbiətdə  əsas  mənbəyi  Günəş  sayılır. Günəş enerjisinin təsiri ilə okeanın  və  

qurunun  səthindən  su  buxarlanaraq  atmosferə  qalxır. Su  buxarları  havaya  qalxaraq  soyuyur, kondensasiya  

olunaraq  buludlar  əmələ  gətirir. Buludlar  kifayət  qədər  soyuduqdan  sonra  yağış  və  qar  şəklində  okeanın  

və  qurunun  səthinə  düşür. Düşən  yağıntılar  yenidən  buxarlanaraq atmosfer yağıntıları şəklində yenidən qayı-

dır. Quruya  düşən  yağmurların  bir  hissəsi  torpağa  hopur, bir  hissəsi  səthi  axım  əmələ  gətirərək  çaylara  

tökülür  və  yenidən  okeanlara  qayıdır. Qrunt  suları  isə  bulaqlar  şəkilində Yer səthinə  çıxır  və  ya  bitki  ör-

tüyünün  fəaliyyəti  nəticəsində  transpirasiya olunur. Materik  və  okeanlar  daxilində  su  dövranı  bu  cür  gedir 

(Şəkil 9.1.). 

 

 

Øÿêil 9.1. Ñóéóí äþâðàíû 

 

Qlobal  su dövranının ən böyük hissəsi  okean  su  dövranı  hesab  olunur. Qurudan  buxarlanan su  yenidən  



okeana  düşür.O, dəfələrlə  quruya  qayıdır və yenidən buxarlanır. Beləliklə, Okeandan  uzaqlarda  Yerin  səthi  

rütubətlənir  və  materiklər  daxili  su  mübadiləsi  gedir. 

İl  ərzində  dünya  su  dövranında  hidrosferin  ümumi  kütləsinin  0,025% - i  iştirak  edir.Suyun  tam  təzə-

lənməsi (dəyişməsi) hidrosferin  müxtəlif  hissələrində  müxtəlif  vaxt  ərzində  baş  verir.Belə  ki, yeraltı  sula-

rın  təzələnməsi  üçün  yüz  min , hətta  milyon  illər (süyun  yerləşmə  dərinliyindən  və  su  dövranının  inten-

sivliyindən  asılı  olaraq ) , buzlaqların  təzələnməsi  üçün  isə  8 min  il  tələb  olunur.Okeanın  təzələnməsi  orta  



 

155


hesabla  3 min il,axar  göllər  - 10  illər , axmaz  göllər – 200 – 300 il , torpaq  suyu – orta  hesabla  1 ilə , çay-

lardakı  su  - il  ərzində  30  dəfə ( hər  12  sutkadan  bir ) , atmosferdə  su  ildə  10  dəfə  ( hər  9  sutkadan  bir ) 

dəyişilir ( təzələnir ). 

Suyun  qarışması  prosesi, eyni  zamanda , istiliyin  bir  yerdə  buxarlanmaya  , digər  yerdə  isə  kondensasi-

yaya  sərf  olunmasıilə  paylanması  prosesidir. İl  ərzində  bu  prosesdə  Yer  səthinin  aldığı  Günəş  istiliyinin  

dörddə  birinin  çoxu  iştirak  edir.Qlobal  dövranın  əhəmiyyəti  olduqca  böyükdür.İstiliyin  və  rütubətliyin  

yerini  dəyişərək 0 , bütün  yer  örtüyünü  əlaqələndirir  və  Yerin  təbii  örtüyünün   vəhdətliyini (bütövlüyünü) 

və  planetimizdə  həyatı  qoruyub  saxlamaqda  xüsusi  rol  oynayır. 

Yerin  hidrosferinin , həmçinin  onun  istənilən  hissəsinin  vəziyyəti  su  balansı  ilə  səciyyələnir.Yerin  hid-

roloji  vəziyyəti  dünyada  suyun  ümumi  həcminin  dəyişməsilə  deyil, suyun  məkanca  paylanması , xüsusilə  

okeanlarda  və  buzlaqlardakı  su  ehtiyatının  nisbətinin  dəyişməsilə  bağlıdır.Yerdə  buzlaqların  geniş  inkişafı  

zamanı  hidrosferin  suyu  ən  çox  buzlaqlarda (cəmlənir) toplanır  və  Dünya  okeanının  səviyyəsi  aşağı  dü-

şür.Əksinə , okeanın  səviyyəsinin  yüksək  olması  buzlaq  örtüyünün  nisbətən  az  həcmli  olmasına  uyğun  

gəlir.Belə  bir  nisbətin  təzahürü  hazırda  da  müşahidə  olunur.Bu  haqda  iqlimin  dəyişməsinin  nəticələrindən  

bəhs  edərkən  danışılmışdır. 

Qlobal  su  balansının  komponentlərinin  bir  illik  ölçüləri 9.5 saylı cədvəldə verilir, cədvəldən göründüyü 

kimi  planetimizdə  buxarlanan  suyun  cəmi  577  min  km

3  


təşkil  edir. Şübhəsiz  onun  əksəriyyət  hissəsi  

okeanların  payına  düşür. Qeyd  edək  ki, ildə  30  min  km

2

  yaxın  bitkilərin  transpirasiyasına  sərf  olunur, bu  



quru  səthində  buxarlanmanın  cəminin  42 % - ni  təşkil  edir.  

Cədvəl 9.5   

 

Qlobal su balansının bir illik ölçüləri 

 

Su  balansının  elementləri Həcmi,min 

km.kub 

Qalınlığı, mm 

Yağıntı, dünyada  bütövlükdə 577 

1130 

Buxarlanma, dünya  üzrə  bütöv-



lüklə 

577 1130 

Quru  səthinə  düşən  yağıntı 119 

800 


Okean və quru arasında su  müba-

diləsi 


47 320 

o cümlədən okeanlara çay  axımı 42 

280 

 

Dünyanın  su  balansı  komponentlərinə  insan  faliyyətinin  təsiri  hələ dəqiq təyin olunmayıb. Lakin  iqlimin  



sirkuliyasiyası  qlobal  modeli  göstərir  ki, iqlimin  antropogen  dəyişilməsi  qlobal  hidroloji sikldə su mübadi-

ləsinin  intensivliyini  artıracaq . Ayrı – ayrı  regionlarda iqlimin dəyişməsinin  hidroloji  gedişi (vəziyyəti) daha  

böyük  miqyasda  dəyişəcək. 

 

9.5. Qurunun suları 



 

9.5.1. Quru  sularının  əsas  funksiyaları 

Təbiətdə  su, bir  çox  qarşılıqlı  əlaqələrin, o cümlədən  digər  geosferlərin  mərkəzində  dayanır.Cəmiyyətdə  

bir  sıra  iqtisadi, ictimai və  siyasi  problemlərin  böhranlı  faktoru  sayılır.Ekoloji  baxımdan, ümumi  şəkildə  

demək  olar  ki, qurunun  suyu  ekosferdə  üç  əsas  mühüm  funksiyası  daşıyır: 

1.

 

Maddələrin qlobal tsiklində iştirakçı, çox  vaxt  aparıcı  və  birləşdirici  iştirakçı; 



2.

 

Ekosistemlərin , xüsusilə  çay  və  göllərin  indiqatoru;  



3.

 

Ən  geniş  istifadə  edilən  təbii  sərvət. 



Çox  hallarda  su  əsas qlobal  ekoloji  problemlərin hakim  faktoru sayılır. Su  karbon qazı, azot, kükürd, 

fosfor  və  b. elementləri  qlobal  biokimyəvi  tsikllərin  və  böyük  geoloji  tsiklin ekzogen hissəsinin (eroziya-

sedimentasiya tsiklinin) mühüm faktorudur. Qlobal hidroloji tsikl ekosferin əsas həyattəminedici  mexanizmidir. 

Bir  sıra  gərgin  ekoloji  problemlər  su  problemlərilə  əlaqədardır.Antropogen təbii və kənd təsərrüfatı  sis-

temlərin  vəziyyətinin  pisləşməsi, ya  su  rejiminin dəyişməsi  nəticəsində (çox vaxt insanın fəaliyyəti nəticəsin-

də) baş  verir, və ya  əksinə, sistemin  antropogen  dəyişməsi  torpağın  susaxlama  qabiliyyətinin, bitki  tərəfin-

dən  suyun  tutulub  saxlanmasının, torpağın  susızdırma  qabiliyyətinin  və  ona  uyğun  hidroloji  rejimin  də-

yişməsinə  səbəb  olur. 

Su  hövzədə  gedən  prosesləri  birləşdirmək  xüsusiyyətilə  fərqlənir.Bütövlüklə, demək  olar  ki, su  təbiətdə  

bir  çox  qarşılıqlı  əlaqələrin mərkəzində duraraq bənzər  landşaftlarda , insanın  bədənində  qanın  oynadığı  ro-



 

156


la  uyğun  rol  oynayır.Qanın  analizi  xəstənin  vəziyyətini  göstərirsə, təbii  suların  kimyəvi  və  fiziki  xüsu-

siyyətləri  hövzədə  gedən  bir  çox  proseslərin  obyektiv  indiqatoru   hesab  olunur. 

Zonal  təbii    proseslər  hidroloji  rejimin  əsas  göstəricilərində əks olunur.Məsələn , rütubətli  tropik  meşə  

zonasında  çaylar  çox  sulu  olub  axımın  qalınlığı  təxminən  1200mm  təşkil edir, yeraltı  axımın  payı  yüksək 

(50 % - ə  yaxın), suyun  temperaturu  da  daim  yüksək (25-27

0

 C) olur. Bu  zonanın  təbii  suları  ultra – şirin  



olub  tərkibində  həllolan  maddələrin  miqdarı  100mq/l – dən  az , hətta  bəzi  hallarda  10mq/l  təşkil  edir, hid-

rokarbonatlı – silisli  sinfə  daxildir, asılı  gətirmələr  çox  az  qatılıqlı  olub  50q/l – dən  az  təşkil  edir. 

Bozqır  zonada  axımın  qalınlığı  az  olub  il  ərzində  50  mm  təşkil  edir.Mövsüm  ərzində  çox  dəyişgən  

olur.Axım  əsasən  ( 80 % ) sutoplayıcı  hövzənin  səthi  ilə  axan  sularla  formalaşır.Suları  şirindir , lakin  tər-

kibində  çoxlu  duzlar ( 1000mq/l – ə  qədər ) olur , hidrokarbonatlı – kalsiumlu , bulanıqlıq  dərəcəsi  yüksək  

olub  500mq/l –ə  qədər  təşkil  edir. 

 

Su  ehtiyatları     

Su ən geniş istifadə olunan təbii ehtiyat hesab olunur. Dünyanın bütün mənbələrindən bir ildə götürülən su-

yun miqdarı 4000 km

3

  təşkil edir. Ən çox istifadə edilən neft və daş kömür kimi  təbii ehtiyatlardan istifadə 



olunması təxminən 3-4 dəfə azdır. 

Dünyanın bərpa olunan su ehtiyatlarından quru səthinə düşən yağıntıların ümumi cəmi təxminən ildə 120000 

km

3

 təşkil  edir. Əgər  bu  suyun  10 % - i təsərrüfatda  işlədilərək  qaytarılmazsa  bu  ekoloji  təhlükə  demək-



dir.Dünyanın  digər  real  bərpa  olunan  ehtiyatı  sayılan  çay  axınları  təxminən  ildə  40 000 km

3

  təşkil  edir, 



onun  12 000 m

3

 həcmindən  asan  istifadə  etmək  olur. 



   İçməli  su  ilə  təmin  olunma  ayrı – ayrı  ölkələr də  kəsgin fərqlənir: Qabonda  adambaşına  328000m

3

 su  



düşür, fars  körfəzi  ölkələrində  isə  praktiki  olaraq  su  ilə  təmin  olunma  sıfra  bərabərdir.adambaşına  500m

3

 



su və  ondan  aşağı  olduqda  aşağı  hədd  hesab  olunur. Adambaşına  1000m

3

  su  adətən  kritik  hədd  sayılır  



və  həmin  ölkədə  su  ehtiyatının  kəskin  qıt  olmasını  göstərir. 

 

157


Cədvəl 9.6 

 

Yerdə çay sularının illik axımı 

 

Qitələr 

İllik  axımın  həc-

mi,km

3

 

 

Axımın  layı, 

mm 

Avropa   

2950 

300 


Asiya   

12860 


286 

Afrika   

4220 

139 


Şimali  və  Mərkəzi Ameri-

ka 


5400 265 

Cənubi  Amerika   

8000 

445 


Avstraliya(Tasmaniya,Şri-

Lanka,Yeni Qvineya,Yeni 

Zenlandiya  ilə  birlikdə) 

1920 218 

Antarktida  ,Qrenlandiya 

 

ilə  birlikdə 



2800 164 

Planetimiz  üzrə  cəmi 38150 

252 

  

Su  təsərrüfatı  ölkənin  bütün  iqtisadiyyatını  müəyyənləşdirir. Misir, Suriya və Pakistanda  su  ilə  təmin  



olunma  səviyyəsi  adambaşına  1200-2200m

3

  təşkil  edir. 



Hazırda  əhalisi 110  mln  olan  15  ölkədə (məlumat  toplanan  145  ölkədə)  su  ilə  təmin  olunma  səviyyə-

si  adambaşına  500m

3

 – dan  aşağıdır. 



Cədvəl 9.7 

 

Əhalinin  adambaşına  il  ərzində  düşən   



su  ehtiyatı (m

3

 – lə ) 

 

Su ehtiyatlarının  miq-



darı  adambaşına  m

3

/il 

Qrupa düşən  

ölkələrin  sa-

yı(1990-cəil) 

2025-ci  ilə  həmin  

qrupa düşməsi  göz-

lənilən  ölkələrin  sa-

yı 

Son  dərəcə  az (< 500)  

15 

26 


Çox  az  (500-1000) 

12 


19 

Az  (1000-1500)  

58 

51 


Orta  (5000-10000) 

12 


10 

Yüksək  (> 10000) 

48 

39 


 

Əhalisi  120  mln  olan  12  ölkənin  su  resursları  aşağı  səviyyədədir (ildə  adambaşına  500 – 1000m

3

 ). Gös-


tərilən  27  ölkədə  su  qıtlığı əhalinin  həyatını  müəyyənləşdirir.Bu vəziyyət  «ya  olum  ya ölüm»məsələsi olub 

dövlətlər onun mühüm strateji  həllini  tapmalıdır. Əhalisi  3,4  mlrd  olan  58  ölkə  su  ehtiyatının  azlığı ildə 

adambaşına 1000-5000m

3

 şəraitində  yaşayır.1990-cı  ilə  dünya  əhalisinin  70 % -ni  təşkil  edən  80  ölkə  su  re-



surslarının  qıtlığı  problemi  ilə  üzləşir. (cədvəl 9.7). 

 


 

158


Øÿêèë 9.1. Éåð êöðÿñèíäÿ èëëèê éàüûíòûëàðûí çîíàë ïàéëàíìàñû  

(Xromov, 1968) 

 

Bunlar  əsasən  inkişaf etməkdə olan ölkələr olub suyun  çatışmaması onların sosial və iqtisadi inkişafına 



mühüm əngəl  hesab  olunur. 

Hazırda dünyanın əhalisi durmadan artmaqda davam edir, mövcud  su  ehtiyatlarının  həcmi  isə dəyişmədi-

yindən  onun  qıtlığı  vəziyyəti  pisləşəcəkdir. 

2025 –ci  ilə  artıq  dünyanın  1,4  mld. əhalisi olan  45  ölkədə  adambaşına  1000m

3

 - dan az su  düşəcəkdir. 



Dünya  əhalisinin dörddə  üçü  qədəri  təxminən  100  ölkədə  suyun  qıtlığı  şəraitində və ya başqa  sözlə  ekoloji, 

iqtisadi  və  siyasi  dayanıqsız təhlükəsi altında yaşayacaqdır. Əgər  təsərrüfatın  idarə  olunmasının mövcud üsul-

ları dəyişilməsə  suyun  keyfiyyətinin  pisləşməsi davam  edəcək  və  vəziyyət  daha  da  mürəkkəbləşəcəkdir. 

 

1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   75




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə