MÖvzu 1 Mülki hüquq vƏ xüsusi hüquq § Mülki hüquq xüsusi hüququn bir sah



Yüklə 8,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə13/91
tarix06.05.2017
ölçüsü8,78 Mb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   91
§ 5. Mülki hüquq münasibətlərinin yaranmasının zəmini  

1. Mülki hüquq münasibətlərinin yaranmasının zəmini  

anlayışı  

Mülki hüquq münasibətləri öz-özünə, avtomatik yaranmır. Satıcı və alıcı arasında alqı-satqı, daşıyıcı və yük-

göndərən arasında daşıma, kirayə verən və kirayəçi arasında kirayə, borc verən və borc alan arasında borc, pod-

ratçı və sifarişçi arasında podrat, zərərvuranla zərərçəkən arasında delikt, sığortaçı ilə sığorta olunan arasında 

sığorta, müştəri ilə bank arasında bank hesabı, əmanətçi ilə kredit təşkilatı arasında bank əmanəti və digər hü-

quq münasibətləri özbaşına əmələ gəlmir. Bu münasibətlərin meydana gəlməsi üçün müəyyən zəmin lazımdır.  



Mülki hüquq münasibətlərinin yaranmasının zəmini dedikdə, bu münasibətlərin əmələ gəlməsinə dəlalət 

edən qabaqcadan lazım olan ilkin şərtlər başa düşülür. Hüquq elmində bu şərtlər iki yerə bölünür: 

 ümumi ilkin şərtlər; 



 xüsusi ilkin şərtlər.  



Ümumi ilkin şərtlər odur ki, onlar istənilən növ ictimai münasibətin (istehsal, iqtisadi, əxlaqi, siyasi, dini və 

digər münasibətlərin) yaranması üçün gərəkdir. Bu şərtlər özü iki cür olur. Birincisi, heç olmazsa, ən azı iki 



subyektin olması. Axı, yalnız bir subyekt öz-özü ilə necə münasibətə girə bilər? Bunu adam təsəvvürünə belə 

gətirə bilmir. Aydın bir həqiqətdir ki, subyekt öz-özü ilə hər hansı münasibətə daxil ola bilməz. Münasibətin 

yaranması üçün digər subyektin olması vacibdir. Hər bir ictimai münasibət, o cümlədən mülki hüquq münasibə-

ti insanların qarşılıqlı münasibəti olub, heç olmazsa, ən azı iki subyekt arasında müvcud olur. 



kincisi,  subyektlərin  mənafe,  məqsəd  və  ehtiyacları  onları  münasibətə  girməyə  məcbur  edir.  Məhz  bu 

amillərin təsiri altında subyektlər müxtəlif münasibətlərə, o cümlədən hüquq münasibətlərinə daxil olurlar. Bu 

yerdə dahi Marksdan sitat (tutalqa) gətirmək yerinə düşərdi. O, yazırdı ki, mənafe vətəndaş cəmiyyəti özvlərini 

bir-birilə bağlayır. Şəxs özünün hər hansı bir ehtiyacını nəzərə almadan heç nə edə bilməz. Daha sonra Marks 

göstərirdi ki, tarixi inkişaf necə olursa-olsun, onun bütün mərhələlərində hər bir insan şəxsi məqsəd güdür.  Bu 

məqsədə nail olmaq üçün insanlar müəyyən hərəkət edərək müxtəlif münasibətlərə girirlər. Bunun nəticəsində on-



 

80 


ların mənafeyi təmin olunur.  

Insanları  müxtəlif  münasibətlərə  girməyə  məcbur  edən  ehtiyaclar  məzmunca  müxtəlifdir.  Onlar  əsasən  iki 

cür olur: maddi ehtiyaclar; qeyri-maddi (mənəvi) ehtiyaclar.  Maddi ehtiyaclar iqtisadi məzmuna malik olan 

ehtiyaclardır. Məsələn, alıcını alqı-satqı, sifarişçini podrat, yük göndərəni daşıma, kirayəçini kirayə və s. hüquq 

münasibətlərinə girməyə vadar edən maddi ehtiyaclardır. Qeyri-maddi (mənəvi) ehtiyaclar isə iqtisadi məz-

mundan məhrumdur. Məsələn, əsərin yaradılması ilə müəlliflik hüquq münasibəti əmələ gəlir. Bu münasibətin 

yaranması isə maddi ehtiyacla yox, mənəvi (qeyri-maddi) ehtiyacla şərtlənir. Bax, göstərilən ehtiyacları təmin 

etmək niyyəti insanları müvafiq hüquq münasibətlərinə daxil olmalarına vadar edir. Özü də insanlar, insan bir-

likləri (qrupları) və kollektivləri arasında yaranan münasibətlər cəmiyyətdə meydana gəlir və fəaliyyət göstərir. 

Buna görə də həmin münasibətlər, təbiətdəki münasibətlərdən (əlaqələrdən) fərqli olaraq, ictimai və ya sosial 



münasibətlər adlanır.  

Amma  təkcə  ümumi  ilkin  şərtlər  real  hüquq  münasibətlərinin  yaranması  üçün  kifayət  etmir.  Bunun  üçün 

həm də xüsusi şərtlərin olması gərəkdir. Xüsusi ilkin şərtlər odur ki, onlar bütün ictimai münasibətlərin yox, 

yalnız hüquq münasibətlərinin, o cümlədən mülki hüquq münasibətlərinin yaranması üçün zəmin rolunu oyna-

yır. Bu şərtlər siyasi, əxlaqi, dini, istehsal, iqtisadi və s. münasibətlərin əmələ gəlməsi üçün əhəmiyyətə malik de-

yil. Onların yalnız hüquq münasibətlərinin meydana gəlməsi üçün rolu vardır. Buna görə də xüsusi ilkin şərtlərə 



hüquqi ilkin şərtlər də deyilir. Bax, xüsusi ilkin şərtlər ümumi ilkin şərtlərlə məcmu halında birləşərək hüquq 

münasibətlərinin,  o  cümlədən  mülki  hüquq  münasibətlərinin  əmələ  gəlməsinə  səbəb  olur.  Xüsusi  ilkin  şərtlərə 

aiddir:  

 mülki hüquq norması; 



 mülki hüquq subyektliyi; 

 mülki-hüquqi faktlar.  



Mülki hüquq münasibətləri yalnız mülki hüquq normaları əsasında yaranır və fəaliyyət göstərir. Axı, real-

faktiki konkret ictimai münasibətlər (məsələn, alqı-satqı, daşıma, kredit, icarə və digər ictimai münasibətlər) an-

caq mülki hüquq normaları ilə tənzimləndikdə mülki hüquq münasibətləri formasını alır. Mülki hüquq norması 

olmadan hər hansı bir mülki hüquq münasibətinin əmələ gəlməsindən söhbət gedə bilməz. Əgər mülki hüquq 



norması yoxdursa (əlbəttə, hüququn analogiyası istisna olmaqla), onda mülki hüquq münasibəti də yarana 

bilməz.  

2. Mülki hüquq subyektliyi 

Mülki hüquq subyektliyi mülki hüquq münasibətlərinin əmələ gəlməsinə dəlalət edən xüsusi (hüquqi) ilkin 

şə

rtlərdən biridir. Bu və ya digər subyektin mülki hüquq münasibəti iştirakçısı olmaq imkanı məhz mülki hüquq 



subyektliyi kimi anlayışla müəyyən olunur. Bu anlayış mülki hüquq münasibəti subyektini xarakterizə edir.  

«Mülki hüquq subyektliyi» termini mülki hüquq elmi dövriyyəsində və sivilistika doktrinasında istifadə olu-

nan  termindir.  Amma  həmin  termin  Azərbaycan  Respublikasının  müasir  mülki  qanunvericiliyinə  bəlli  deyil. 

Azərbayjan Respublikasının mülki qanunvericiliyi bu cür termini işlətmir.  

Lakin bunlara baxmayaraq, «hüquq subyektliyi» termini 50 ildən çoxdur ki, beynəlxalq aktlarda istifadə olu-

nur. Belə ki, Insan Hüquqlarının Ümumi Bəyannaməsinin (1948) 6-cı maddəsində göstərilir: harada olmasından 

asılı olmayaraq hər bir insanın özünün hüquq subyektliyinin tanınması hüququ var. Mülki və siyasi hüquqlar 

haqqında Beynəlxalq paktda (1966) da analoæi göstəriş ifadə olunmuşdur.  

Hüquq subyektliyi mülki hüquq elmində (sivilistika doktrinasında) mübahisə doüuran məsələlərdəndir. Hü-

quqşünas müəlliflərin hamısının bu məsələyə münasibəti birmənalı deyil. Onun barəsində hüquq elmində dörd 

cür konsepsiya yaranmışdır.  

Birinci konsepsiyanı S.N.Bratus əsaslandırmışdır. Onun fikrincə, hüquq subyektliyi dedikdə, hüquq qabiliyyəti 

(hüquq və vəzifələrə malik olmaq qabiliyyəti) başa düşülür. S.N.Bratus öz konsepsiyasının əsaslı olmasını belə 

izah edirdi: hüquq subyektləri hüquq və vəzifələrə malik olmaq qabiliyyətli şəxslərdir; hüquq və vəzifələrə malik 

olmaq qabiliyyəti isə hüquq qabiliyyəti adlanır; mülki hüquqların əksəriyyətini əldə etmək üçün təkcə hüquq qabi-

liyyətinin olması kifayət edir. Beləliklə, hüquq subyektliyi və hüquq qabiliyyəti eynimənalı anlayışlardır. Onun bu 

konsepsiyası bir çox alimlər tərəfindən dəstəklənmişdir. 

S.N.Bratusun konsepsiyası natamam xarakterə malik olub, hüquq subyektliyi kateqoriyasının həqiqi mahiy-

yətini açıqlamaüa imkan vermir. Bu konsepsiya məsələyə birtərəfli yanaşmanı ifadə edir. Hüquq subyektliyini 

yalnız hüquq qabiliyyəti ilə əhatə etmək və onları eynimənalı, sinonim, identik anlayışlar kimi işlətmək olmaz. 

Ona görə ki, bəzi kateqoriya şəxslər mülki hüquq qabiliyyətinə malik olsa da, bütün hüquq münasibətlərində 

subyekt kimi çıxış edə bilmirlər. Məsələn, ruhi xəstələrin mülki hüquq qabiliyyəti vardır, amma onlar mülki hü-

quq münasibətlərində subyekt kimi çıxış edə bilmirlər. Azyaşlılar mülki hüquq qabiliyyətinə malikdirlər, lakin 

xırda məişət xarakterli müqavilə münasibətlərindən (məsələn, kitab, dəftər, qələm, çörək, bulka və s. almaqdan) 



 

81 


savayı, özləri müstəqil surətdə digər müqavilə münasibətlərinə daxil ola bilmirlər.  Deməli, hüquq qabiliyyəti 

hüquq subyektliyi kateqoriyasının əsl sosial-hüquqi mahiyyətini aydınlaşdırmaüa imkan vermir.  

kinci konsepsiya O.S.Ioffe tərəfindən irəli sürülmüşdür. Bu konsepsiyaya görə, hüquq qabiliyyəti yalnız bə-

zi mülki hüquqların əldə edilməsi üçün kifayət edir. Digər əksər hüquqların əldə edilməsi üçün hüquq qabiliy-

yəti yetərli deyil. Bunun üçün fəaliyyət qabiliyyətinin (yəni şəxsin öz hərəkətləri ilə mülki hüquqlar əldə etmək 

və həyata keçirmək, özü üçün mülki vəzifələr yaratmaq və icra etmək qabiliyyətinin) olması gərəkdir. Buradan 

O.S.Ioffe belə bir nəticə çıxarırdı: hüquq subyektliyi hüquq qabiliyyətinin və fəaliyyət qabiliyyətinin birliyi de-

məkdir; hüquq subyektliyi hüquq qabiliyyəti ilə fəaliyyət qabiliyyətini əhatə edən kateqoriyadır; hüquq qabiliy-

yəti ilə fəlayyət qabiliyyətinin vəhdəti hüquq subyektliyi kateqoriyasını yaradır. 

Ş

übhəsiz ki, O.S.Ioffenin tezisində həqiqətə yaxın cəhətlər vardır. Amma bu konsepsiya da məsələyə birtə-



rəfli yanaşmanı nümayiş etdirir. Belə ki, mülki hüquq subyektliyinə təkcə mülki hüquq qabiliyyəti və mülki fə-

aliyyət qabiliyyətinin birliyini və vəhdətini ifadə edən kateqoriya kimi baxmaq olmaz. Məsələ burasındadır ki, 

bəzi  kateqoriya  subyektlərin  mülki  hüquq  və  fəaliyyət  qabiliyyəti  olmasına  baxmayaraq,  onlar  zərər  vurmaq 

nəticəsində əmələ gələn öhdəlik hüquq münasibətinin (delikt hüquq münasibətinin) subyekti ola bilmirlər. De-

məli, təkcə mülki hüquq və fəaliyyət qabiliyyətinin birliyi hüquq subyektliyi kateqoriyasını yaratmır. 

Üçüncü konsepsiyaya görə, hüquq subyektliyi «özündə hüquq və fəaliyyət qabiliyyətindən əlavə, həm də de-

likt qabiliyyətini birləşdirir. Bu konsepsiya tərəfdarları belə hesab edirlər ki, delikt hüquq münasibətinin sub-

yekti olmaq üçün şəxsin hüquq və fəaliyyət qabiliyyətinə malik olması kifayət etmir. Bunun üçün həmin şəxsin 

həm də delikt qabiliyyətli olması gərəkdir. Məsələn, fəaliyyət qabiliyyətli fiziki şəxs öz hərəkətlərinin mənasını 

başa  düşə  və  ya  onlara  rəhbərlik  edə  bilmədiyi  vəziyyətdə  mülki  hüquq  pozuntusu  törətdikdə,  vurduüu  zərər 

üçün məsuliyyət daşımır, yəni delikt hüquq münasibətinin subyekti hesab olunmur (MM-in 1107-ci maddəsi). 

Söhbət həm hüquq qabiliyyətinə, həm də fəaliyyət qabiliyyətinə malik olan fiziki şəxslərin zərər vurmasından 

və onların məsuliyyətə cəlb edilməməsindən gedir. Bu cür norma əvvəlki sovet mülki məcəllələrində də nəzər-

də tutulmuşdu. RF-in yeni MM-i də belə norma ifadə edir. Deməli, hüquq subyektinin öz vurduüu zərərə görə 

məsuliyyət daşımaq, cavab vermək qabiliyyəti (delikt qabiliyyəti) olmalıdır.  

Üçüncü konsepsiya tərəfdarlarının mövqeyinə görə, hüquq subyektliyi təkcə hüquq qabiliyyəti və fəaliyyət 

qabiliyyəti kimi iki anlayışı əhatə etmir. O, həm də delikt qabiliyyətini (vurduüu zərərə görə məsuliyyət daşı-

maq qabiliyyətini) özündə birləşdirir. Deməli, bu konsepsiyaya görə, hüquq subyektliyi hüquq qabiliyyəti, fəa-

liyyət qabiliyyəti və delikt qabiliyyəti kimi üç anlayışı əhatə edən kateqoriyadır. Lakin bu konsepsiya da mülki 

hüquq subyektliyi kateqoriyasının əsl sosial-hüquqi təbiətini dərindən və hərtərəfli açmaüa imkan vermir. Belə 

ki, bəzi kateqoriya subyektlər mülki hüquq qabiliyyətinə malik olsalar da, delikt qabiliyyətli subyektlər hesab 

olunmurlar. Məsələn, on dörd yaşına çatmamış azyaşlıların mülki hüquq qabiliyyəti vardır. Lakin bu cür kate-

qoriya şəxslər delikt qabiliyyətinə malik deyillər, yəni onlar vurduqları zərərin əvəzini ödəmirlər və ona görə də 

delikt hüquq münasibətlərinin subyekti kimi çıxış etmirlər. 

Dördüncü konsepsiyaya görə, hüquq subyektliyi hüquq qabiliyyəti, fəaliyyət qabiliyyəti və delikt qabiliyyəti 

kimi üç anlayışdan əlavə, həm də transfəaliyyət qabiliyyətini özündə birləşdirir. Bizim zənnimizcə, bu konsep-

siya tərəfdarlarının mövqeyi məsələyə daha dərindən və hərtərəfli yanaşmanı ifadə edir. Transfəaliyyət (latınja 

trans — vasitəsilə) qabiliyyəti, birincisi, şəxsin hüquq qabiliyyətinin digəşəxsin fəaliyyət qabiliyyəti ilə ta-



mamlanmasına imkan verir. Məsələn, on dörd yaşına kimi azyaşlılar, MM-in 29-cu maddəsində göstərilmiş 

ə

qdlər (müqavilələr) istisna olmaqla, müstəqil surətdə əqd (müqavilə) bağlaya bilməzlər. Bu, o deməkdir ki, on-



lar mülki hüquq münasibətlərində subyekt rolunda iştirak edə bilməzlər. Bəs azyaşlılar necə, hansı qaydada və 

kimin vasitəsilə əqd (müqavilə) bağlaya və bununla mülki hüquq və vəzifələr əldə edə bilərlər? Başqa sözlə de-

sək, azyaşlılar mülki hüquq münasibətlərində subyekt rolunda kimin vasitəsilə çıxış edə bilərlər? Mülki qanun-

vericilik  müəyyən  edir  ki,  on  dörd  yaşı  tamam  olmamış  azyaşlıların  əvəzinə,  əqdləri  (müqavilələri)  onların 

adından yalnız valideynləri, övladlıüa götürənlər və ya qəyyumlar bağlaya bilərlər (MM-in 29-cu maddəsinin 1-

ci bəndi). Fəaliyyət qabiliyyəti olmayan ruhi xəstələrin adından əqdləri (müqavilələri) onların qəyyumları bağ-

layırlar (MM-in 28-ci maddəsinin 8-ci bəndi). Belə təsəvvür yaranır ki, azyaşlıların, ruhi xəstələrin mülki hü-

quq qabiliyyəti digər şəxslərin — valideynlərin, övladlıüa götürənlərin və ya qəyyumların fəaliyyət qabiliyyəti 

ilə tamamlanır, birləşir. Bununla azyaşlılar, ruhi xəstələr həmin şəxslərin vasitəsilə mülki hüquq münasibətlə-

rində iştirak edir, mülki hüquq və vəzifələr əldə edir. Bu şəxslər öz hərəkətləri ilə azyaşlı və ruhi xəstələr üçün 

mülki  hüquq  və  vəzifələr  yaratmaq  qabiliyyətinə  malikdirlər.  Bu,  həmin  şəxslərin  transfəaliyyət  qabiyyətinin 

birinci tərəfini ifadə edir. Transfəaliyyət qabiliyyəti subyektin öz hərəkətləri ilə başqa şəxslər üçün hüquq 



və vəzifələr yaratmaq qabiliyyətidir. Bax, hüquq subyektliyi bu qabiliyyətdə ifadə olunur.  

kincisi,  transfəaliyyət  qabiliyyəti  şəxsin  qeyri-delikt  qabiliyyətinin  digər  şəxsin  delikt  qabiliyyəti  ilə 

tamamlanmasına, birləşməsinə imkan verir. Məsələn, on dörd yaşına çatmamış azyaşlı və ya ruhi xəstə mü-

 

82 


ə

yyən bir vətəndaşın (zərərçəkənin) əmlakına zərər vurur. Onlar mülki hüquq qabiliyyətinə malik olmalarına 

baxmayaraq, vurulmuş zərərin əvəzini ödəmirlər. Ona görə ki, azyaşlılar və ruhi xəstələr qeyri-delikt qabiliyyə-

tinə malikdirlər (MM-in 29-cu maddəsinin 3-cü bəndi və 1105-ci maddəsinin 1-ci bəndi). 

Bu, o deməkdir ki, həmin kateqoriya şəxslər ziyan vurmaqla bağlı yaranan mülki (delikt) hüquq münasibət-

lərində subyekt rolunda çıxış etmirlər. Vurulmuş zərərin əvəzini ödəmək vəzifəsini mülki qanunvericilik azyaş-

lının valideynlərinin, övladlıüa götürənlərin, qəyyumların və ruhi xəstələr üçün təyin edilmiş qəyyumların özə-

rinə qoyur. Azyaşlılar və ruhi xəstələr bu şəxslərin vasitəsilə delikt hüquq münasibətlərində çıxış edirlər. Həmin 

şə

xslər azyaşlıların və ruhi xəstələrin hərəkətləri nəticəsində əmələ gələn hüquq və vəzifələri öz özərinə götür-



mək qabiliyyətinə malikdir. Bu, onların transfəaliyyət qabiliyyətinin ikinci tərəfidir. Deməli, transfəaliyyət qa-

biliyyəti subyektin başqa şəxslərin hərəkətləri nəticəsində yaranan hüquq və vəzifələri öz özərinə götür-

mək qabiliyyəti deməkdir. Bax, hüquq subyektliyi bu qabiliyyətdə ifadə edilir. 

Dediklərimizdən belə çıxır ki, mülki hüquq subyektliyi mürəkkəb xarakterə malik olan sosial-hüquqi ka-



teqoriyadır. O, həm mülki hüquq qabiliyyətində, həm mülki fəaliyyət qabiliyyətində, həm delikt qabiliyyətin-

də, həm də transfəaliyyət qabiliyyətində ifadə olunur və təzahür edir. Məhz mülki hüquq subyektliyi nəticəsində 

şə

xslər mülki hüquq münasibətlərində subyekt rolunda çıxış edirlər. Axı, o, mülki hüquq münasibətlərinin ya-



ranmasına dəlalət edən məcburi hüquqi (xüsusi) ilkin şərtlərdən biridir. Mülki hüquq subyektliyi mülki hüquq 

münasibətlərinin əmələ gəlməsi üçün hüquqi zəmin rolunu oynayır. 



Mülki hüquq subyektliyi dedikdəşəxsin mülki hüquq münasibətlərinin iştirakçısı olmaq imkanı və ya 

qabiliyyəti başa düşülür ki, o, hüquq qabiliyyəti, fəaliyyət qabiliyyəti, delikt qabiliyyəti və transfəaliyyə

qabiliyyəti kimi anlayışlarda ifadə olunur. Yalnız bu dörd anlayışın birləşməsi və vəhdəti sosial-kateqoriya 

kimi mülki hüquq subyektliyini yaradır. Mülki hüquq subyektliyi qanun tərəfindən şəxslərə verilmiş hüquqi im-

kandır. Onu şəxsin özündən ayırıb, başqasına vermək və özgəninkiləşdirmək olmaz.  

Mülki hüquqla tənzimlənən ictimai münasibətlərin bütün iştirakçıları mülki hüquq subyektliyinə malikdirlər. 

Amma onların mülki hüquq subyektliyi eyni deyil. Fiziki şəxslərin mülki hüquq subyektliyi ümumi (univer-

sal) xarakter daşıyır. Bu, o deməkdir ki, fiziki şəxslər istənilən mülki hüquq münasibətində iştirak etmək im-

kanına və ya qabiliyyətinə malikdir. Hüquqi şəxslərin kommersiya təşkilatları kimi növləri də ümumi mülki hü-

quq subyektliyinə malikdir. Amma onların qeyri-kommersiya təşkilatı kimi növünün mülki hüquq subyektliyi 

xüsusi  xarakter  daşıyır.  Bu,  o  deməkdir  ki,  həmin  təşkilatların  yalnız nizamnamə  məqsədləri  ilə  bağlı  olan 

mülki hüquq münasibətlərində iştirak etmək qabiliyyəti vardır. Dövlətin mülki hüquq subyektliyi isə məhdud 



(məqsədli) xarakterə malikdir. Söz yox ki, onun hüquq subyektliyi ümumi (universal) xarakter daşıya bilməz. 

Bu, onu ifadə edir ki, dövlətin istənilən mülki hüquq münasibətində iştirak etmək qabiliyyəti yoxdur. Məsələn, 

dövlət bank əmanəti, pərakəndə alqı-satqı, bank hesabı, sığorta, nəqliyyat-ekspedisiya, ticarət agenti, françay-

zinq və digər hüquq münasibətlərində iştirak etmək qabiliyyətinə malik deyil. Bələdiyyələr də məhdud (məq-

sədli) hüquq subyektliyinə malikdirlər. Deməli, mülki hüquqla rəsmiləşdirilən və tənzimlənən ictimai münasi-

bətlərin bütün iştirakçıları — fiziki şəxslər (vətəndaşlar), hüquqi şəxslər, bələdiyyələr və Azərbaycan Respubli-

kası (dövlət) mülki hüquq subyektliyinə malikdirlər.  

Mülki  hüquq  subyektliyi  mürəkkəb,  çoxtərəfli  və  ümumiləşdirilmiş  kateqoriya  olub,  qeyri-bəsit  quruluşa 

(struktura) malikdir. O, bir-birilə qarşılıqlı əlaqədə olan dörd elementdən ibarətdir. Bu elementlərə daxildir: 

 mülki hüquq qabiliyyəti; 



 mülki fəaliyyət qabiliyyəti;  

 mülki delikt qabiliyyəti; 



 transfəaliyyət qabiliyyəti.  

Subyektin mülki hüquqlara malik olmaq və mülki-hüquqi vəzifələr daşımaq qabiliyyətinə mülki hüquq qa-

biliyyəti deyilir. Subyektin öz hərəkətləri ilə özü üçün hüquqlar əldə etmək və özü üçün vəzifələr yaratmaq qa-

biliyyəti mülki fəaliyyət qabiliyyəti adlanır. Mülki hüquq pozuntusuna görə, şəxsin məsuliyyət daşımaq, cavab 

vermək qabiliyyətinə delikt qabiliyyəti deyilir. Subyektin öz hərəkətləri ilə başqa şəxslər üçün hüquq və vəzi-

fələr  yaratmaq, habelə şəxslərin hərəkətləri nəticəsində əmələ gələn hüquq və vəzifələri öz özərinə götürmək 

qabiliyyəti transfəaliyyət qabiliyyəti adlanır.  

3. Mülki-hüquqi faktlar  

Qeyd etdik və göstərdik ki, mülki hüquq normaları və mülki hüquq subyektliyi mülki hüquq münasibətləri-

nin yaranmasının ilkin şərtləri hesab edilir. Mülki hüquq normaları kimi ilkin şərt mülki hüquq münasibətləri-

nin dinamikasının normativ əsası, mülki hüquq subyektliyi isə subyekt əsası sayılır. Normativ və subyekt kimi 

iki  əsas  konkret  mülki  hüquq  münasibətlərinin  yaranması  üçün  kifayət  etmir.  Mülki  hüquq  münasibətlərinin 

ə

mələ gəlməsi üçün həm də hüquqi faktların olması vacibdir.  



Mülki hüquq faktları mülki hüquq münasibətlərinin yaranmasının ilkin şərtlərindən biridir. Onlara hüquqi-

 

83 


faktiki  əsas  deyilir.  Mülki  hüquq  normaları  və  mülki  hüquq  subyektliyi  kimi  ilkin  şərtlər  bu  münasibətlərin 

ə

mələ gəlməsi üçün yalnız imkan yaradır. Mülki-hüquqi fatklar isə bu imkanı gerçəkliyə çevirir və mülki hüquq 



münasibətləri yaradır, dəyişdirir və ya xitam edir. Ona görə də sivilistika elmində hüquqi faktlara mülki hüquq 

münasibətlərinin əmələ gəlməsinin, dəyişməsinin və ya xitam olunmasının əsasları deyilir. Məsələn, mülki 

qanunvericilik dəmir yolu ilə yük daşınması barədə mülki hüquq normaları ifadə edir (normativ əsas). Daşıyıcı-

ya və yükgöndərənə qanunla daşıma münasibətinin iştirakçısı olmaq imkanı verilmişdir (subyekt əsası). Amma 

bu iki əsas özlüyündə daşıma hüquq münasibəti yaratmır. Lakin həmin əsaslar bu münasibətin əmələ gəlməsi 

üçün imkan yaradır. Daşıyıcı və yükgöndərən arasında yük daşıma müqaviləsi bağlanır. Bunun nəticəsində da-

ş

ıma hüquq münasibəti əmələ gəlir. Bu münasibətin əmələ gəlməsi üçün daşıma müqaviləsi əsas rolunu oyna-



yır. Deməli, daşıma müqaviləsi daşıma (mülki) hüquq münasibətinin əmələ gəlməsinə dəlalət edən hüquqi fakt-

dır (hüquqi-texniki əsas).  

Başqa bir misalda ata (miras qoyan) ölür. Bununla vərəsəlik (miras) açılır və hüquq münasibəti yaranır. De-

məli, atanın ölümü vərəsəlik hüquq münasibətinin meydana gəlməsi üçün əsas rolunu oynayan hüquqi faktdır. 



Mülki-hüquqi faktlar (sivilistikada hüquqi faktlar) dedikdə, real gerçəkliyin elə halları başa düşülür 

ki, mülki qanunvericilik bu halları mülki hüquq münasibətlərinin əmələ gəlməsinin, dəyişməsinin və ya 

xitam olunmasının əsası kimi nəzərdə tutur. Başqa sözlə desək, mülki hüquqda faktlar mülki-hüquqi nəticə-

lərin baş verməsini, yəni mülki hüquq münasibətlərinin əmələ gəlməsini, dəyişməsini və ya xitam olunmasını 

mülki qanunvericiliyin əlaqələndirdiyi və bağladığı həyati hallardır. Hüquqi faktlar olmadan hər hansı bir mülki 

hüquq münasibətinin əmələ gəlməsindən, dəyişməsindən və ya xitam olunmasından söhbət gedə bilməz. Bu cür 

faktlar yoxdursa, mülki hüquq münasibətləri də müvcud deyil.  

Mülki hüquqda faktlar sivilistika elminin ən başlıca və əsas məsələlərindən biridir. Bu məsələnin işıqlandı-

rılmasına  xüsusi  monoqrafiya  əsəri  həsr  edilmişdir.  Hüquq  ədəbiyyatında  həmin  məsələnin  öyrənilməsinə  və 

tədqiq olunmasına kifayət qədər diqqət yetirilir.  

Mülki-hüquqi faktlar üç başlıca xüsusiyyətə malikdir. Bu xüsusiyyətlər hüquqi fakt məsələsinin əsl və həqiqi 

mahiyyətini açmaüa imkan verir. 

Mülki-hüquqi  faktların  birinci  xüsusiyyəti  ondan  ibarətdir  ki,  onlar  real  gerçəkliyin  faktlarıdır.  Fəlsəfi 


Kataloq: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı

Yüklə 8,78 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   91




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə