MÖvzu 1 Mülki hüquq vƏ xüsusi hüquq § Mülki hüquq xüsusi hüququn bir sah



Yüklə 8,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə14/91
tarix06.05.2017
ölçüsü8,78 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   91

mənada faktlar (latınca factum - edilmiş, baş vermiş) dedikdə, maddi dünyanın insan fəaliyyətinin və ya idra-

kının obyektini təşkil edən elə reallıqları, halları və hadisələri başa düşülür ki, onlar bizim şüurumuzdan kənar-

da və ondan asılı olmadan müvcuddur. Faktlar rolunda çıxış edən müxtəlif həyati hallar, hər şeydən əvvəl, təbi-

ə

t sahəsinə aiddir. Məsələn, insanın doüulması və ölümü, vaxtın keçməsi və s. bu cür faktlara misal ola bilər. 

Faktlar kateqoriyasına şamil olunan həyati hallar həm də sosial (ictimai) həyat sahəsinə aid ola bilər. Buna in-

sanların hərəkətlərini və əməllərini, məhkəmə qərarlarını, inzibati aktları misal göstərmək olar. Beləliklə, fakt-

lar yalnız xarici aləmin və maddi dünyanın halları ola bilər ki, bunlara da həyati hallar deyilir.  

Hüquqi faktların ikinci xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onlar dövlət tərəfindən rəsmən qanunvericilik qay-



dasında tanınan faktlardır, yəni həyati hallardır. Qanunvericilik qaydasında rəsmən dövlət tərəfindən tanın-

mayan həyati hallar hüquqi fakt hesab edilmir. Başqa sözlə desək, dövlət həyati halları özünün yaratdığı mülki 

hüquq  normalarında  nəzərdə  tutmalıdır.  Bu  normalar  isə  mülki  qanunvericilik  aktlarında  (qanunlarda,  qanun 

qüvvəli normativ aktlarda və s.) ifadə olunmalıdır. Deməli, həyati hallar yalnız mülki hüquq normalarında nə-

zərdə tutulduqda hüquqi fakt kimi tanınır və qəbul edilir. Əgər həyati hallar mülki hüquq normalarında göstəril-

məyibsə, onda həmin hallar hüquqi fakt statusu qazanmır.  

Həyat bir-birilə zəncir kimi bağlanan müxtəlif hərəkətlərdən, hadisələrdən, əməllərdən, hallardan, faktlardan 

və reallıqlardan ibarətdir. Şübhəsiz ki, dövlət onların hamısını hüquqi fakt kimi tanımır. Dövlət yalnız o həyati 

hallara hüquqi fakt kimi əhəmiyyət verir ki, onlar cəmiyyətin nisbətən daha mühüm mənafelərinə toxunsun, hü-

quqi tənzimetmə sferasına daxil olsun və müəyyən hüquqi nəticəyə gətirib çıxarsın. Bu isə onu göstərir ki, bu 

və ya digər həyati halın hüquqi fakt kimi tanınması tamamilə dövlətin hüquqyaratma orqanının (qanun-

vericinin), rəsmi hakimiyyətin iradəsindən asılıdır. Lazım gələrsə, onlar hər hansı bir həyati hala hüquqi fakt 

kimi əhəmiyyət verə bilərlər, zəruri olmazsa, yox. Buna görə də həyati halın hüquqi fakt kimi tanınması həyati 

prosesdə iştirak edənlərin iradəsindən asılı deyil.  

Eyni bir həyati hal dövlətin tanınmasından və münasibətindən asılı olaraq ayrı-ayrı müxtəlif dövrlərdə həm 

hüquqi fakt statusu əldə edə bilər, həm də etməyə bilər. Məsələn, Azərbaycan Respublikasının yeni Mülki Mə-

cəlləsi  qüvvəyə  minənə  kimi  daşınmaz  əmlakın  mülkiyyətçisi  olmayan  şəxsin  həmin  əmlaka  öz  əmlakı  kimi 

vicdanla, açıq və fasiləsiz sahibliyi (həyati hal) hüquqi fakt hesab edilmirdi. Belə ki, dövlət bu cür həyati halı 

hüquqi fakt kimi tanımırdı. Yeni MM qüvvəyə minəndən sonra dövlət ona hüquqi əhəmiyyət verdi. Belə ki, ye-

ni MM-in 179-cu maddəsinin 1-ci bəndinə görə, daşınmaz əmlakın mülkiyyətçisi olmayan şəxs, əgər on il ər-

zində ona öz əmlakı kimi vicdanla, açıq və fasiləsiz sahiblik edərdisə, bu əmlaka mülkiyyət hüququ əldə edirdi. 



 

84 


Deməli, dövlət göstərilən həyati halı mülki hüquq normasında nəzərdə tutmaqla onu hüquqi fakt kimi tanıyırdı. 

Bu hüquqi fakt isə mülkiyyət hüquq münasibətinin əmələ gəlmə əsası kimi çıxış edirdi. Hal-hazırda göstərdiyi-

miz  maddə  (179.1)  MM-dən  zıxarılmışdır  və  buna  görə  də  həmin  həyati  hal  dövlət  tərəfindən  tanınmır.  ndi 

dövlət bu halı daşınar əmlaka münasibətdə tanıyır (MM-in 181-ci maddəsinin 4-cü bəndi). 

Mülki-hüquqi faktların üçüncü xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onlar mülki hüquq normaları əsasında müəy-

yən hüquqi nəticəyə səbəb olur. Hüquqi nəticəsi olmayan həyati hallar hüquqi fakt hesab edilmir. Yuxarıda çək-

diyimiz misalda daşıma müqaviləsinin bağlanması kimi hüquqi fakt hansı hüquqi nəticəyə səbəb olur? Bu hü-

quqi fakt nəticəsində daşıma hüquq münasibəti və tərəflərin hüquq və vəzifələri yaranır. ×əkdiyimiz ikinci mi-

salda atanın ölümü ilə vərəsəlik hüquq münasibəti və bununla vərəsələrin hüquq və vəzifələri əmələ gəlir. Hü-

quqi fakt nəticəsində mülki hüquq münasibəti xitam da oluna bilər. Məsələn, müvafiq dövlət orqanının qərarı 

ilə  (hüquqi  fakt)  mülkiyyətçidən  əmlak  cəmiyyətin  mənafeyi  üçün  alınır  (MM-in  209-cu  maddəsi).  Bunun 

nəticəsində  mülkiyyət  hüquq  münasibətinə  xitam  verilir.  Hüquqi  fakt  nəticəsində  mülki  hüquq  münasibətləri 

dəyişə də bilər. Dediklərimizdən belə nəticəyə gələ bilərik ki, hüquqi faktların hüquqi nəticəsi mülki hüquq mü-

nasibətlərinin yaranmasından, dəyişməsindən və ya xitam olunmasından ibarətdir. 



Hüquqi nəticə dedikdə, mülki hüquq münasibətinin əmələ gəlməsi, dəyişməsi və ya xitam olunması və 

bu münasibəti təşkil edən subyektiv hüquq və vəzifələr başa düşülür. Mülki hüquq münasibətinin yaranma-

sı, dəyişməsi və xitam olunması bu münasibətin dinamikasının, yəni hərəkətinin ayrı-ayrı mərhələləridir.  



4. Hüquqi faktlar mülki hüquq münasibətlərinin hüquqi-faktiki əsası kimi  

Qeyd etdik ki, hüquqi faktlar mülki hüquq münasibətlərinin hüquqi-faktiki əsasıdır. Hüquqi-faktiki əsas kimi 

mülki hüquqda faktlar iki yerə bölünür:  

 sadə hüquqi faktlar;  



 mürəkkəb hüquqi faktlar.  

Ə

gər mülki hüquq münasibətlərinin yaranması, dəyişməsi və ya xitam olunması üçün hüquqi-faktiki əsas ki-



mi təkcə bir hüquqi fakt çıxış edərsə, buna sadə hüquqi faktlar deyilir. Məsələn, daşıma müqaviləsi daşıyıcı 

ilə yükgöndərən arasında daşıma hüquq münasibətinin, podrat müqaviləsi podratçı ilə sifarişçi arasında podrat 

hüquq  münasibətinin,  kirayə  müqaviləsi  kirayəyə  verənlə  kirayəçi  arasında  kirayə  hüquq  münasibətinin  və  s. 

ə

mələ gəlməsi üçün hüquqi fakt rolunu oynayır. Əsər barəsində müəlliflik hüquq münasibətinin əmələ gəlməsi 



üçün əsəri yaratmaq kimi fakt kifayət edir. Təkcə bir hüquqi fakt olduüu üçün onlar sadə hüquqi faktlar adlanır.  

Mürəkkəb hüquqi faktlar dedikdə, mülki hüquq münasibətlərinin əmələ gəlməsi, dəyişməsi və ya xitam 

olunmasının hüquqi-faktiki əsası kimi bir yox, iki və ya daha artıq hüquqi faktın çıxış etməsi başa düşülür. Bu 

cür hüquqi faktlar həm də hüquqi tərkib adlanır. Hüquqi tərkib dedikdə, mülki hüquq münasibətlərinin hüqu-

qi-faktiki  əsası  kimi  hüquqi  faktların  məcmusu  başa  düşülür.  Buraya  daxil  olan  hər  bir  hüquqi  fakt  müstəqil 

ə

həmiyyətə malik ola bilər. Məsələn, mühəndis ixtira edir. Ixtira (patent) hüquq münasibətinin əmələ gəlməsi 



üçün mühəndisin ixtiranı yaratması kimi təkcə bir fakt kifayət etmir. Bunun üçün ikinci bir hüquqi faktın, yəni 

səlahiyyətli  dövlət  orqanının  (Patent  Idarəsinin) həmin  həlli  (yəni  ixtira  kimi  təklif  olunan  texniki  nailiyyəti) 

təsdiqləmək və tanımaq kimi aktının olması vacibdir. Bax, ixtira yaratmaq, dövlət orqanının həmin həlli təsdiq-

ləmək və tanımaq kimi iki hüquqi faktın məcmusu hüquqi tərkibi əmələ gətirir. Hüquqi tərkiblərin özləri də iki 

cür olur: 

 sadə hüquqi tərkiblər; 



 mürəkkəb hüquqi tərkiblər.  



Sadə  hüquqi  tərkiblər  odur  ki,  bu  tərkiblərə  daxil  olan  hüquqi  faktlar  yalnız  birlikdə  götürülmüş  halda, 

ə

mələ  gəlmə  ardıcıllıüından  asılı  olmayaraq  mülki  hüquq  münasibətinin  əsası  kimi  çıxış  edir,  yəni  hüquqi 



nəticəyə səbəb olur. Burada hüquqi faktların hansı ardıcıllıqla əmələ gəlməsinin təfavütü və əhəmiyyəti yoxdur. 

Özü də həmin faktlar arasında qəti asılılıq əlaqələri müvcud deyil. Əsas və zəruri odur ki, həmin faktların ha-



mısı eyni vaxtda kompleks halında birləşərək, mülki hüquq münasibətlərinin hüquqi-faktiki əsası kimi 

çıxış etsin. Məsələn, iddiaçı və ya cavabdeh hərbi vəziyyətə keçirilmiş silahlı qüvvələrin tərkibində olduqda id-

dia müddətinin axımı dayandırılır (MM-in 379-cu maddəsinin 1-ci bəndinin 1-ci yarımbəndi). Burada iki hüqu-

qi  faktın  məcmusu  iddia  müddətinin  axımının  dayandırılmasına  səbəb  olur:  birinci  hüquqi  fakt  iddiaçı  və  ya 

cavabdehin silahlı qüvvələrin tərkibində olmasından ibarətdir; silahlı qüvvələrin hərbi vəziyyətə keçirilməsi isə 

ikinci hüquqi faktdır. Bu iki hüquqi fakt birlikdə müvafiq hüquqi nəticəyə səbəb olur. Həmin faktların hansı ar-

dıcıllıqla əmələ gəlməsinin hüquqi nəticənin meydana gəlməsi üçün əhəmiyyəti və təfavütü yoxdur. Belə ki, ola 

bilər, əvvəlcə silahlı qüvvələr hərbi vəziyyətə keçirilsin və bundan sonra iddiaçı və ya cavabdeh silahlı qüvvələ-

rin tərkibinə çaürılsın və  yaxud iddiaçı (və  ya  cavabdeh) silahlı qüvvələrin tərkibində olsun, sonra isə silahlı 

qüvvələr hərbi vəziyyətə keçirilsin.  

Mürəkkəb hüquqi tərkiblər dedikdə, hüquqi faktların elə bir məcmusu başa düşülür ki, bir-birilə qəti asılı-


 

85 


lıq əlaqəsində olan və dəqiq olaraq müəyyən ardıcıllıqla yaranan hüquqi faktlar birləşərək, mülki hüquq müna-

sibətinin əsası kimi çıxış edir, yəni hüquqi nəticənin yaranmasına səbəb olur. Burada hüquqi faktların hansı 



ardıcıllıqla yaranmasının əhəmiyyəti və təfavütü vardır. Özü də bu faktlar bir-birindən qəti surətdə asılı-

dır. Məsələn, təsərrüfatsızcasına saxlanan mədəni sərvətlər barəsində mülkiyyət hüquq münasibətinə xitam ve-

rilməsi üçün dəqiq olaraq müəyyən ardıcıllıqla yaranan bir neçə hüquqi faktın olması lazımdır: birincisi, mül-

kiyyətçinin mədəni sərvətləri təsərrüfatsızcasına saxlaması; bu sərvətlərin öz əhəmiyyətini itirmək təhlükəsinin 

yaranması; həmin sərvətlərin dövlətə satılması barədə məhkəmə qərarınının qəbul edilməsi; mədəni sərvətlərin 

dövlət tərəfindən satın alınması (MM-in 208-ci maddəsi). Başqa bir misalda fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsi 

üçün müəyyən ardıcıllıqla yaranan bir neçə hüquqi faktın məcmusu və kompleksi gərəkdir (MM-in 41-ci mad-

dəsinin 1-ci bəndi). Birincisi, fiziki şəxsin yaşayış yerində olmaması; ikincisi, fiziki şəxsin harada olması barə-

də məlumatın olmaması; üçüncüsü, həmin şəxsin harada olması barədə alınan axırıncı məlumatdan beş il müd-

dətinin keçməsi; dördüncüsü, məhkəmənin həmin şəxsin ölmüş hesab edilməsi barədə qərar çıxartması; beşinci-

si, VVADQ orqanının qeydiyyat aktı. Bu hüquqi faktlar birləşərək, ölmüş elan edilmiş fiziki şəxsin iştirak etdi-

yi nikah-ailə hüquq münasibətinə, müxtəlif qeyri-əmlak və əmlak hüquq münasibətlərinə xitam verilməsinə sə-

bəb olur. Başqa bir misalda mülkiyyətçinin çıxış etdiyi mülkiyyət hüquq münasibətinə müsadirə yolu ilə xitam 

vermək üçün bir neçə hüquqi faktın olması tələb edilir: mülkiyyətçinin cinayət etməsi; törədilmiş cinayətə görə 

sanksiya kimi məhkəmənin hökm çıxartması; əmlakın mülkiyyətçidən əvəzsiz alınması, yəni müsadirə etmək 

(MM-in 212-ci maddəsi). 

Dediklərimizdən belə nəticəyə gələ bilərik ki, mülki hüquq normasına uyüun olaraq mülki hüquq münasibət-

ləri iki və daha artıq hüquqi fakt əsasında yaranarsa, dəyişərsə və ya ləğv edilərsə, bu cür faktların məcmusu və 

kompleksi hüquqi tərkib adlanır. Hüquqi tərkib dedikdə, mülki qanunvericilikdə nəzərdə tutulan hüquqi 



nəticənin yaranması üçün kifayət edən və lazım olan hüquqi faktların məcmusu başa düşülür

Mülki hüquq münasibətlərinin əsası kimi hüquqi faktların dairəsi kifayət qədər müxtəlifdir. Mülki qanunve-

ricilik onların siyahısını verir (MM-in 14-cü maddəsi). Özü də dərhal qeyd etməliyik ki, bu, dəqiq, qəti xarak-

terli siyahı yox, təxmini siyahıdır. Ona görə ki, mülki hüquq münasibətləri mülki qanunvericilikdə nəzərdə tu-

tulmayan hüquqi faktlardan da əmələ gələ, dəyişə və ya xitam oluna bilər (MM-in 14-cü maddəsinin 1-ci bən-

di). Belə təsəvvür yaranır ki, mülki qanunvericilik özündə birbaşa nəzərdə tutulmayan hüquqi faktlardan mülki 

hüquq münasibətlərinin yaranmasına, dəyişməsinə və ya xitam olunmasına yol verir (icazə verir). Amma yara-

nan hüquqi nəticə mülki hüququn prinsiplərinə zidd olmamalıdır. Söhbət hüququn analogiya özrə tətbiqindən 

gedir. Deməli, mülki qanunvericilikdə birbaşa nəzərdə tutulmayan hüquqi faktlardan hüquqi nəticə ya-



rana bilər.  

Mülki qanunvericiliyin müəyyən etdiyi bu qaydanın müasir iqtisadi (əmlak) dövriyyənin inkişafı üçün böyük 

ə

həmiyyəti vardır. Komanda (sovet) iqtisadiyyatından bazar iqtisadiyyatına keçid dövrü üçün həmin qaydanın 



rolu xüsusilə vacib və mühüm xarakter daşıyır. Müasir dövr zəruri sosial-iqtisadi dəyişikliklərin və islahatların 

həyata keçirilməsi ilə xarakterizə olunur. Məhz kəskin dəyişikliklərlə müşayiət edilən bu cür şəraitdə iqtisadi 

(əmlak) dövriyyə, bazar əmtəə-pul mübadiləsi ilə bağlı olan bütün hüquqi faktları, istisnasız olaraq, mülki qa-

nunvericilik nəzərə almaq iqtidarında deyil. Aydın bir həqiqətdir ki, ölkə iqtisadiyyatının normal fəaliyyət gös-

tərməsi üçün lazım olan bütün mümkün hüquqi faktları mülki qanunvericilik qabaqcadan nəzərdə tuta bilməz. 

Təxirəsalınmaz elə bir şərait yaranar ki, bu şərait yeni hüquqi faktların dövlət tərəfindən rəsmən tanınmasını, 

yəni qanunvericiliyə müvafiq dəyişiklik və ya əlavələr edilməsini tələb etsin. Məlumdur ki, qanunvericiliyə bir-

dən-birə  dərhal,  avtomatik  olaraq  bu  cür  dəyişiklik  və  ya  əlavələr  etmək  mümkün  deyil.  Bu,  müəyyən  vaxt 

müddəti tələb edir. Belə bir vəziyyətdə mülki qanunvericiliyin müəyyən etdiyi, barəsində söhbət açdığımız mü-

vafiq qaydanın əvəzedilməz rolu və əhəmiyyəti vardır.  



5. Mülki-hüquqi faktların təsnifi  

Mülki-hüquqi  faktlar  kifayət  qədər  çoxsaylı  və  müxtəlifdir.  Bu  hüquqi  faktlar  sivilistika  elmində  müxtəlif 

ə

sas və meyarlara görə təsnif edilir.  



Mülki-hüquqi faktların təsnifinin həm nəzəri, həm də praktiki əhəmiyyəti vardır. Bu, hər şeydən əvvəl, mül-

ki-hüquqi faktların ayrı-ayrı növlərinin əsas xüsusiyyətlərinin müəyyən edilməsinə, onların dərindən başa dü-

ş

ülməsinə və hərtərəfli tədqiq olunmasına imkan verir. Bununla məhz hansı növ mülki hüquq münasibətinin ya-



ranması, dəyişməsi və ya xitam olunması müəyyənləşdirilir, bu münasibət iştirakçılarının hansı hüquqlara malik 

olması və hansı vəzifələr daşıması aydınlaşdırılır. Bununla mülki hüquq münasibətləri bir-birindən fərqləndiri-

lir. Bu da öz növbəsində mülki qanunvericiliyin dözgün tətbiq olunmasına imkan verir.  

Yaratdığı və doüurduüu hüquqi nəticənin növü kimi meyara və əlamətə görə hüquqi faktlar üç cür olur:  

 hüquqyaradıcı mülki-hüquqi faktlar;  



 hüquqdəyişdirici mülki-hüquqi faktlar; 



 

86 


 hüquq xitamedici mülki-hüquqi faktlar; 

 hüquq bərpaedici mülki-hüquqi faktlar. 



Hüquqyaradıcı mülki-hüquqi faktlar odur ki, mülki qanunvericilik mülki hüquq münasibətlərinin əmələ 

gəlməsini bu cür faktların olması ilə əlaqələndirir və bağlayır. Başqa sözlə desək, əgər mülki qanunvericilik hü-

quqi faktı mülki hüquq münasibətlərinin əmələ gəlməsinin hüquqi-faktiki əsası kimi nəzərdə tutarsa, onda bu 

cür faktlar hüquqyaradıcı mülki-hüquqi faktlar adlanır. Bu cür hüquqi faktlara çoxlu misallar çəkə bilərik. Mə-

sələn, alqı-satqı müqaviləsi əsasında alıcı satın aldığı əşya özərində mülkiyyət hüququ əldə edir. Bununla, mül-

kiyyət hüquq münasibəti  yaranır ki, alqı-satqı müqaviləsi bu münasibətin  yaranması üçün hüquqi fakt rolunu 

oynayır.  

Yazıçının əsər yazması müəlliflik hüquq münasibətinin meydana gəlməsinə əsas olan hüquqi faktdır. Zərər 

vurmaq delikt hüquq münasibətinin yaranmasına dəlalət edən hüquqi fakt sayılır. Mühəndisin ixtira etməsi və 

onun Patent Idarəsi tərəfindən təsdiq edilməsi (patent verilməsi) ixtira (patent) hüquq münasibətinin əmələ gəl-

məsi üçün hüquqi tərkib kimi çıxış edir.  

Hüquqdəyişdirici mülki-hüquqi faktlar odur ki, mülki qanunvericilik mülki hüquq münasibətlərinin də-

yişməsini məhz bu cür faktların olması ilə əlaqələndirir və bağlayır. Mülki hüquq münasibətlərinin dəyişmə-



si dedikdə, onun subyekt tərkibinin və ya hüquqi məzmununun dəyişməsi başa düşülür. Subyekt tərkibinin də-

yişməsi səlahiyyətli şəxsin və ya borclu şəxsin başqa şəxslə əvəz olunmasını ifadə edir. Tələbin gözəşti (veril-

məsi)  zamanı  öhdəlik  mülki  hüquq  münasibətlərində  subyekt  qismində  iştirak  edən  köhnə  səlahiyyətli  şəxs 

(kreditor) yeni səlahiyyətli şəxslə əvəz olunur (MM-in 194-cü maddəsinin 1-ci bəndi). Bu cür hallarda tələbin 

gözəşti  öhdəlik  mülki  hüquq  münasibətinin  subyekt  tərkibinin  dəyişməsinə  əsas  olan  hüquqi  fakt  kimi  çıxış 

edir. Məsələn, bank əmanəti hüquq münasibəti özrə səlahiyyətli şəxs (kreditor, əmanətçi) bankdan (borclu şəxs-

dən) əmanəti tələb etmək hüququnu öz qonşusuna (yeni səlahiyyətli şəxsə, yeni kreditora) gözəşt edir.  

Borcun köçürülməsi zamanı (ona ühdəliyin verilməsi də deyilir) öhdəlik hüquq münasibətlərində subyekt 

rolunda iştirak edən borclu şəxs başqası ilə (yeni borclu şəxslə) əvəz edilir (MM-in 522-ci maddəsi 1-ci bəndi). 

Məsələn, səxavətli sahibkar kredit hüquq münasibəti özrə kredit alan şəxsi əvəz edir və bununla krediti ödəmək 

vəzifəsi ona keçir (borcun köçürülməsi). Burada borcun köçürülməsi hüquqi fakt rolunu oynayır.  

Mülki-hüquqi faktlar əsasında hüquq münasibətlərinin hüquqi məzmunu (subyektiv hüquq və hüquqi 

vəzifələr) də dəyişə bilər. Məsələn, vətəndaş taxtadan tikilmiş bağ evini öz qonşusuna kirayəyə verir. Qonşunu 

təqsirli hərəkəti nəticəsində həmin ev yanır. Vətəndaş, şübhəsiz ki, artıq yanmış bağ evinin özünü qaytarmaq 

vəzifəsini icra edə bilməz. O, vurulmuş zərərin əvəzini qonşuya ödəyir. Bununla qonşunun bağ evinin özünü 

qaytarmaq vəzifəsi vurulmuş zərərin əvəzinin ödənilməsi vəzifəsi ilə əvəz olunur.  



Hüquq xitamedici mülki-hüquqi faktlar odur ki, mülki qanunvericilik mülki hüquq münasibətlərinə xitam 

verilməsini  məhz  bu  cür  faktlarla  bağlayır  və  əlaqələndirir.  Əgər  mülki  qanunvericilik  mülki-hüquqi  faktları 

mülki hüquq münasibətlərinə xitam verilməsinin əsası kimi nəzərdə tutarsa, onda belə halda hüquq xitamedici 

hüquqi faktlar göz qabağındadır. Bu kimi faktlara kifayət qədər çoxlu misallar çəkə bilərik. Məsələn, borc alan 

aldığı pul məbləüini nəzərdə tutulan müddətdə qaytarır. Bununla borc hüquq münasibətinə xitam verilir. Borcu 

qaytarmaq  hüquqi  faktdır.  Alqı-satqı  müqaviləsi  özrə  satıcı  əşyanı  alıcıya  verir.  Bununla  onun  əşya  özərində 

mülkiyyət hüququna (mülkiyyət hüquq münasibətinə) xitam verilir. Alqı-satqı müqaviləsi bağlamaq hüquqi fakt-

dır. Daşınar əşya məhv olur və bununla mülkiyyət hüquq münasibətinə xitam verilir. Əşyanın məhv olması hüqu-

qi faktdır. Rəssamla vətəndaş arasında onun portretinin (təsviri sənət əsərinin) yaradılması barədə bədii sifariş mü-

qaviləsi (müəlliflik müqaviləsi) bağlanır. Müqavilə bağlanan müddətdən bir az keçmiş rəssam ölür. Bununla hü-

quq münasibətinə xitam verilir. Rəssamın ölümü hüquqi faktdır.  

Hüquq bərpaedici mülki-hüquqi faktlar odur ki, mülki qanunvericilik subyektin əvvəllər itirdiyi hüquq və 

vəzifələrin bərpa edilməsini məhz bu faktların olması ilə bağlayır və əlaqələndirir. Bu kimi faktlar yeni mülki 

hüquq münasibəti yaratmır, yalnız əvvəllər müvcud olmuş və sonradan xitam edilmiş mülki hüquq münasibətini 

ə

vvəlki çərçivədə və hüdudlarda bərpa edir. Məsələn, məhkəmə qaydasında ölmüş elan edilmiş şəxs gəldikdə, 



onun iştirak etdiyi ailə-nikah, mülkiyyət və s. hüquq münasibətləri bərpa edilə bilər (MM-in 42-ci maddəsi).  

Subyektlərin iradəsindən asılı olması kimi meyara görə mülki-hüquqi faktların iki növü fərqləndirilir: 

 hüquqi hadisələr; 



 hüquqi hərəkətlər.  



Hüquqi hadisələr dedikdə, real gerçəkliyin elə hüquqi faktları başa düşülür ki, onlar insan iradəsindən asılı 

olmayaraq baş verir. Insanın doüulmasını və ölməsini, təbii fəlakəti, insanın yetkinlik yaşına çatmasını, müddə-

tin  keçməsi  və  s.  hüquqi  hadisələrə  misal  göstərə  bilərik.  Məsələn,  insanın  ölümü  bir  neçə  hüquqi  nəticə,  o 

cümlədən vərəsəlik hüquq münasibəti əmələ gətirir. Zəlzələ kimi hüquqi hadisə nəticəsində yaşayış evinin xeyli 

hissəsi daüılır. Baş verən bu cür hadisə sığortalının sığorta ödənişi almaq hüququnu yaradan hüquqi fakt rolunu 


 

87 


oynayır. Ara vermədən yaüan güclü və şiddətli yaüış nəticəsində kənd çayı aşıb-daşır, çobanın qoyun-quzusunu 

sel aparır. Bununla çobanın qoyun-quzu özərində mülkiyyət hüququna xitam verilir.  

Belə təsəvvür yaranır ki, mülki qanunvericilik mülki hüquq münasibətlərinin əmələ gəlməsini, dəyişməsini 

və ya xitam olunmasını hadisələrin baş verməsi ilə bağlayır və əlaqələndirir. Hadisələr isə, gördüyümöz kimi, 

insan iradəsindən asılı olmayaraq yaranır və inkişaf edir. Lakin bəzi hallarda hadisələr iradəvi mənşəyə ma-

lik olur. Iradəvi mənşəyə malik olma hadisələrin əmələ gəlməsinin insanın iradəvi fəaliyyəti ilə bağlılıüını və 

şə

rtlənməsini ifadə edir. Elə hadisələr vardır ki, həmin hadisələrin yaranması və baş verməsi insanın iradəvi fə-



aliyyəti ilə, onun iradəsi ilə bilavasitə bağlı olur. Məhz bu baxımdan, yəni hadisələrin baş verməsinin insanların 

iradəvi fəaliyyəti ilə bilavasitə əlaqədar olması kimi əlamətdən asılı olaraq hüquqi hadisələr özü iki yerə bölü-

nür:  



 mütləq hadisələr;  



 nisbi hadisələr.  



Mütləq hadisələr odur ki, bu cür hadisələrin baş verməsi, yaranması və inkişafı insanın iradəvi fəaliyyətin-

dən bilavasitə asılı olmur. Buraya aiddir: təbii fəlakət (zəlzələ, qar uçqunları, daşqın, tufan, qasırüa, şiddətli kü-

lək, ildırım və s.); fəslin dəyişməsi faktı; zamanın (vaxtın) keçməsi faktı; insanın təbii-bioloæi ölümü. Mütləq 

hadisələr təbii-obyektiv təbiət hadisələri ilə bağlı olur. Bunların meydana gəlməsində insanın iradəvi fəaliy-

yəti, iradəsi, istisnasız olaraq, hər hansı rol oynamır. Zəlzələ baş verir və vətəndaşın yaşayış evini yerlə yeksan 

edərək daüıdır. Bununla onun həmin evə olan mülkiyyət hüququna xitam verilir. Ildırım kənd sakininin bir baş 

inəyini məhv edir. Bunun nəticəsində onun mülkiyyət hüququ xitam edilir. Yaz fəsli gəlir, çayların donu açılır 

və nəqliyyat təşkilatı həmin zaylarda gəmi ilə yük daşıyır. Bununla daşıma hüquq münasibəti yaranır.  



Nisbi hadisələr odur ki, bu cür hadisələr şəxsin (subyektin) hərəkətləri və fəaliyyəti nəticəsində baş verir, 

amma onlar şəxsin (subyektin) hərəkətindən asılı olmayaraq inkişaf edir. Nisbi hadisələr iradəvi mənşəyə ma-



likdir. Məsələn, qisas almaq məqsədi ilə vətəndaş kənd sakininin taxtadan tikilmiş yaşayış evinə və ot tayasına 

qəsdən bilə-bilə od vurur və bunun nəticəsində yanüın baş verir. Yanüın həmişə bütün hallarda hadisə kateqori-

yasına şamil edilir. Ona görə ki, yanüının gedişi prosesinin özü insan iradəsindən, yəni insanın iradəvi fəaliyyə-

tindən asılı deyildir. Amma yanüın insanın qəsdən bilə-bilə od vurması kimi iradəvi hərəkəti nəticəsində baş ve-

rərsə, onda bu, o deməkdir ki, yanüın iradəvi mənşəyə malikdir. Buna görə də şəxsin od vurmaq kimi iradəvi 

hərəkəti nəticəsində baş verən yanüın nisbi hadisə hesab edilir. Əgər yanüın ildırım nəticəsində baş verərsə, on-

da  bu  cür  yanüın  mütləq  hadisəyə  aid  ediləcəkdir.  Ona  görə  ki,  belə  halda  yanüının  insanın  iradəvi  hərəkəti 

nəticəsində baş verməsindən söhbət gedə bilməz.  

Başqa bir misalda dalaşma zəminində vətəndaş öz qonşusunun başına küt alətlə zərbələr vuraraq onu öldü-

rür. Bununla bioloæi ölüm hadisəsi baş verir. Bioloæi ölüm bütün hallarda, həmişə hadisə kateqoriyasına aid 

olunur.  Ona  görə  ki,  bioloæi  ölüm  insan  orqanizmində  geriyə  dönməz  proseslərlə  və  patoloæi  dəyişikliklərlə 

müşayiət edilir. Bu proses və dəyişikliklərin qarşısını almaq isə qeyri-mümkün olub, insan iradəsindən asılı de-

yil. Amma hadisə olan bioloæi ölüm iradəvi mənşəyə malik ola bilər. Yuxarıda çəkdiyimiz misalda qonşunun 

bioloæi ölümü vətəndaşın cinayət hərəkəti nəticəsində baş verir. Ona görə də bu ölüm nisbi hadisə hesab edilir. 

Klinik ölüm halı isə hadisə kateqoriyasına şamil edilmir. Ona görə ki, bu cür ölümdə öz fəaliyyətini müvəqqəti 

dayandırmış ayrı-ayrı orqanların (ürəyin, böyrəklərin, baş beynin və s.) işini və orqanizmin yaşamaq qabiliyyə-

tini bərpa etmək mümkündür. Insanın doüulması iradəvi mənşəyə malik olduüu üçün nisbi hadisə hesab edilir.  

Müddət kateqoriyası nisbi hadisələrə şamil olunur. Ona görə ki, müddət obyektiv kateqoriyadır. Belə ki, 

müddətin  keçməsi  vaxtın  (zamanın)  ötməsi  kimi  obyektiv  qanunlara  tabedir.  Vaxtın  (zamanın)  ötməsini  hər 

hansı bir insan öz iradəvi fəaliyyəti və hərəkəti ilə dayandıra bilməz. Bununla belə, müddət haqqında danışanda 

burada,  ümumiyyətlə,  insanın  iradəvi  fəaliyyəti  və  hərəkəti  kimi  məsələni  inkar  etmək  və  nəzərə  almamaq 

mümkün deyil. Müddəəmələ gəlmə mənşəyinə görə iradəvi xarakter daşıyır. Belə ki, müddət və onun sər-

hədləri mülki qanunvericiliklə, tərəflərin sazişi ilə və ya məhkəmə tərəfindən müəyyən edilir. Dediklərimiz onu 

sübut edir ki, müddət nisbi hadisə olub, hüquqi faktların hər hansı bir xüsusi növü hesab edilmir. 

Mülki qanunvericilik mülki hüquq münasibətlərinin əmələ  gəlməsini, dəyişməsini və  ya xitam olunmasını 

müddətlə bağlaya və əlaqələndirə bilər (MM-in 367-ci maddəsi). Məsələn, beş il ərzində mülkiyyətçi olmayan 

şə

xs daşınar əmlaka öz əmlakı kimi vicdanla, açıq və fasiləsiz sahiblik edərsə, o, bu əmlaka mülkiyyət hüququ 



ə

ldə edir (MM-in 181-ci maddəsinin 4-cü bəndi). Bu halda beş il müddətin keçməsi mülkiyyət hüquq münasi-

bətinin əmələ gəlməsi üçün hadisə rolunu oynayır. Müəllifin ölümündən sonra əlli il müddətin keçməsi ilə mü-

ə

lliflik hüquq münasibətinə xitam verilir. Doxsan doqquz il müddət başa çatdıqda superfitsi (tikiliyə vərəsəlik) 



hüquq münasibəti xitam olunur (MM-in 250-ci maddəsinin 3-cü bəndi). 

Hüquqi hərəkətlər dedikdə, fiziki və hüquqi şəxslərin elə bir iradəvi hərəkəti başa düşülür ki, mülki qanun-

vericilik mülki hüquq münasibətlərinin əmələ gəlməsini, dəyişməsini və ya xitam olunmasını bu cür hərəkətlər-



 

88 


lə bağlayır və əlaqələndirir. Hüquqi hərəkətlərin edilməsi insanların şüurundan və iradəsindən asılıdır. On-

larda insanların iradəsi təzahür edir və ifadə olunur. Hüquqi hərəkətlərə çoxlu misallar çəkə bilərik: müqavilə 

(alqı-satqı, dəyişmə, icarə, podrat, sığorta, bank əmanəti, borc, kredit və digər müqavilələr) bağlamaq; başqası-

nın əmlakına ziyan vurmaq; elm, ədəbiyyat və incəsənət əsərləri yaratmaq; əsassız varlanma; dövlət orqanları-

nın aktları; məhkəmə aktları və s. 

Fəlsəfi  planda  və  mənada  hərəkət  materiyanın  mühüm  atributu,  müvcudluq  üsulu  olub,  təbiətdə  və 

cəmiyyətdə baş verən bütün prosesləri əhatə edir. Fəlsəfə öyrədir ki, aləmdə hərəkətsiz materiya ola bilmədiyi 

kimi, materiyasız da hərəkət yoxdur. Hüquqi mənada və planda hərəkət dedikdə isə insanların (subyektlərin, 

fiziki şəxslərin) və hüquqi şəxslərin hüquqi nəticə əldə olunmasına, yəni hüquq münasibətlərinin əmələ gəlmə-

sinə, dəyişməsinə və ya xitam edilməsinə yönələn iradəvi fəaliyyəti başa düşülür. Məsələn, alqı-satqı müqavilə-

si bağlamaq hüquqi hərəkətdir. Ona görə ki, bu cür hərəkət nəticəsində satıcı üçün mülkiyyət hüquq münasibə-

tinə xitam verilir, alıcı üçün isə mülkiyyət hüquq münasibəti əmələ gəlir. Hərəkət ona görə «hüquqi» adlanır ki, 

mülki hüquq bu hərəkəti hüquqi nəticənin yaranması, yəni mülki hüquq münasibətlərinin əmələ gəlməsi, dəyiş-

məsi və ya xitam edilməsinin əsası kimi nəzərdə tutur. Onları, sadəcə olaraq, mexaniki-fiziki hərəkətlər hesab 

etmək olmaz.  

Hüquqi nəticə yaratmaq üçün lazımdır ki, subyektin buna arzu və niyyəti olsun. Bu cür arzu və niyyət sub-

yektin hüquqi hərəkətlərində ifadə olunur. Deməli, hərəkətlər subyektin daxili iradəsini xaricən ifadə edə



formadır. Subyektin daxili iradəsi xaricən onun hərəkətlərində ifadə olunmazsa, mülki qanunvericilik bu cür 

hərəkətləri nəzərə almır və həmin hərəkətlər hüquqi fakt kimi çıxış etmir.  

Mülki-hüquqi faktların əsas hissəsini hüquqi hərəkətlər təşkil edir. Onlar hüquqi faktların ən geniş yayılmış 

növü hesab olunur. Onların xüsusi çəkisi hüquqi hadisələrə nisbətən müqayisəedilməz dərəcədə zoxdur. Müba-

hisəsiz olaraq göstərə bilərik ki, mülki hüquqda hüquqi faktların əsas kütləsini subyektlərin hərəkətləri təşkil 

edir. Bütün hüquqi hərəkətləri onların iradəvi xarakterə malik olması birləşdirir. Lakin onlar son dərəcə müxtə-

lifdir. Buna görə də sivilistika elmi mülki-hüquqi hərəkətlərin təsnifini verir.  

Mülki qanunvericilik aktlarının tələblərinə uyüun gəlib-gəlməməsi kimi əlamətə görə mülki hüquq elmi 

hüquqi hərəkətlərin iki cür növünü fərqləndirir: 

 hüquqauyüun hərəkətlər; 



 hüquqauyüun olmayan hərəkətlər.  

Mülki qanunvericilik aktlarının tələblərinə uyüun olaraq edilən hərəkətlərə hüquqauyüun hərəkətlər deyi-

lir. Bu cür hərəkətlər Konstitusiyanın, qanunların, prezident fərmanlarının, hökumət qərarlarının, bir sözlə, mülki 

qanunvericilik sisteminə daxil olan bütün normativ hüquqi aktların müəyyən etdiyi qayda və göstərişlərə zidd ol-

mur. Onlar hüquqi hərəkətlərin mütləq çoxluüunu təşkil edir. Hüquqauyüun hərəkətlərə bütün mülki-hüquqi mü-

qavilələri (məsələn, alqı-satqı, daşıma, faktorinq, françayzinq, komissiya, tapşırıq, konsessiya və digər müqavilə-

ləri), əqdləri (məsələn, vəsiyyəti, etibarnamə verməyi və s.) və s. misal çəkə bilərik. Belə təsəvvür yaranır ki, hü-

quqauyüun hərəkətlər mülki qanunvericilik aktlarının yol verdiyi, qadaüan etmədiyi və yasaqlamadığı hərəkətlər-

dir.  


Bəzi hallarda şəxslərin etdiyi hərəkətləri mülki qanunvericilik birbaşa nəzərdə tutmur. Onda, şübhəsiz ki, bu 

hərəkətlərin  hüquqauyüun  hərəkətlər  kateqoriyasına  aid  edilib-edilməməsini  müəyyənləşdirmək  xeyli  mürək-

kəbləşir və qəliz xarakter alır. Belə halda yaranmış vəziyyətdən çıxmaq üçün lazımdır ki, həmin hərəkətlərin 

mülki hüququn prinsiplərinə  uyüun  gəlib-gəlməməsi  müəyyənləşdirilsin.  Əgər  müəyyən  edilsə  ki,  həmin 

hərəkətlər mülki hüququn prinsiplərinə zidd deyildir, deməli, onlar hüquqauyüun hərəkətlərdir. Bu, onunla izah 

edilir ki, mülki hüquq münasibətləri fiziki və hüquqi şəxslərin mülki qanunvericilikdə nəzərdə tutulmayan hərə-

kətlərindən də əmələ gələ bilər. Amma bir şərtlə ki, həmin hərəkətlər mülki hüququn prinsiplərinə zidd olmasın 

(MM-in 14-cü maddəsinin 1-ci bəndi). 

Öz hüquqi əhəmiyyətinə görə bütün hüquqauyüun hərəkətlər sivilistika elmi tərəfindən iki yerə bölünür:  

 hüquqi əməllər;  



 hüquqi aktlar.  



Hüquqi  əməllər  elə  hüquqauyüun  hərəkətlərdir  ki,  şəxslər  bu  hərəkətləri  xüsusi  olaraq  müəyyən  hüquqi 

nəticə yaratmaq məqsədi olmadan etsələr də, həmin hərəkətlər hüquqi nəticəyə səbəb olur. Daha doürusu, əgər 

hər hansı bir şəxs özü üçün hüquqi nəticə yaratmaüı (mülki hüquq münasibətinin əmələ gəlməsini, dəyişdiril-

məsini və ya xitam olunmasını) xüsusi olaraq qarşısına məqsəd kimi qoymadan hərəkət edərsə, lakin bu hərəkət 

hüquqi nəticəyə səbəb olarsa (yəni mülki hüquq münasibəti yaradarsa, dəyişərsə və ya xitam edərsə), onda hə-

min hərəkət hüquqi əməl hesab ediləcəkdir. Deməli, xüsusi olaraq hüquqi nəticəyə — mülki hüquq münasibət-

lərinin yaranmasına, dəyişməsinə və ya xitam olunmasına yönəlməsə də, hüquqi nəticəyə səbəb olan hüquqauy-

üun hərəkətlərə hüquqi əməllər deyilir. Misala müraciət edək. Traktorçu yaz aylarında kəndli (fermer) təsərrü-



 

89 


fatına məxsus torpaq sahəsini şumlayarkən dəfinə aşkar edir. Torpaüa basdırılmış qızıl-zinət məmulatları onun-

la kəndli (fermer) təsərrüfatı arasında yarı bölünür. Traktorçu dəfinənin yarı hissəsinə mülkiyyət hüququ əldə 

edir. Lakin o, torpaüı şumlayarkən bu cür hüquqi nəticənin yaranmasını qarşısına xüsusi olaraq məqsəd kimi 

qoymamışdı. Deməli, onun həmin hərəkəti hüquqi əməldir. 

Başqa bir misalda kimyaçı alim laboratoriyada kimyəvi reaksiya aparır və təsadüfən elmə məlum olmayan 

yeni bir kimyəvi element kəşf edir. Bununla kəşf hüquq münasibəti əmələ gəlir. Deməli, alimin hərəkəti hüquqi 

ə

məldir. Ona görə ki, o, reaksiya apararkən yeni element kəşf etməyi öz qarşısına məqsəd kimi qoymamışdı. 



Daha başqa bir misalda gənc bir oülan öz nakam məhəbbəti barədə rayon qəzetlərində silsilə şerlər dərc etdi-

rir. Həmin oülanın şerlər yazması müəlliflik hüquq münasibətinin əmələ gəlməsinə səbəb olur. Belə ki, onun 

həmin şerlərə müəlliflik hüququ  yaranır. Amma öz nakam məhəbbəti barədə şer  yazan zaman gənc oülan öz 

qarşısına bu cür məqsəd qoymamışdı. Ona görə də onun şer yazmaq kimi hərəkəti hüquqi əməl hesab edilir.  

Subyektlərin xüsusi olaraq müəyyən hüquqi nəticəyə — mülki hüquq münasibətlərinin yaranmasına, dəyiş-

məsinə və  ya xitam olunmasına  yönələn hüquqauyüun hərəkətlərinə hüquqi aktlar (latınja actus — hərəkət) 

deyilir. Hüquqi aktların əhatə dairəsi həddən ziyadə genişdir. Hüquqi əməllərə münasibətdə onların xüsusi çəki-

si müqayisəedilməz dərəcədə çoxdur. Sivilistika elmi və mülki qanunvericilik hüquqi aktların üç növünü fərq-

ləndirir: 

 əqdlər; 



 inzibati aktlar; 

 məhkəmə aktları. 



Ə

qdlər dedikdə, mülki hüquq subyektlərinin elə hüquqauyüun iradəvi hərəkətləri başa düşülür ki, bu hərə-

kətlər müəyyən mülki-hüquqi nəticə əldə olunmasına yönəlir. Onlar mülki hüquq subyektlərinin iradəvi aktıdır. 

Ə

qdlər yalnız mülki-hüquqi nəticəyə nail olunması məqsədini güdür.  



Ə

qdlər mülki-hüquqi aktların əsas növünü təşkil edir. Onların dairəsi son dərəcə genişdir. Əqdlərə misal ola-

raq müqavilələri, vəsiyyət etməyi, etibarnamə verməyi, müsabiqə elan etməyi, hər hansı bir hərəkəti yerinə ye-

tirməyə görə xüsusi mükafat verməyi və s. göstərmək olar. Onlar hüquqi aktların ən geniş yayılmış növüdür.  

Hüquqi aktların ikinci növünü inzibati aktlar təşkil edir. Inzibati aktlar odur ki, onlar, bir qayda olaraq, in-

zibati hüquq münasibətlərinin yaranmasına, dəyişməsinə və ya xitam olunmasına yönəlir. Bu cür aktların veril-

məsinin əsas məqsədi, adətən, inzibati-hüquqi nəticə doüurmaqdan ibarətdir. Məhz buna görə də inzibati aktla-

rın çoxu mülki hüquq münasibətlərinin yox, inzibati hüquq münasibətlərinin əsası kimi çıxış edir. Bu isə o de-

məkdir ki, inzibati aktlar mülki-hüquqi faktlar kateqoriyasına daxil edilmir.  

Inzibati aktlar dövlət orqanları və yerli özünüidarə orqanları (bələdiyyələr) tərəfindən verilir. Özü də bu akt-

lar ümumməcburi davranış qaydası müəyyən etmir.  Ona  görə ki, həmin aktlar öz təbiətlərinə görə qeyri-

normativ aktlar hesab edilir. Məhz bu səbəbdən də inzibati aktlar konkret subyekt üçün inzibati hüquq müna-

sibəti yaradır, dəyişdirir və ya xitam edir. 

Bununla belə, bəzi inzibati aktlar təkcə inzibati hüquqi nəticə doüurmaq niyyəti ilə yox, həm də mülki-hü-

quqi nəticə yaratmaq məqsədilə verilir və qəbul edilir. Bu cür aktlar mülki hüquq münasibətlərinin əsası ki-

mi çıxış edir. Başqa sözlə desək, həmin aktlar nəticəsində mülki hüquq münasibətləri əmələ gəlir, dəyişir və ya 

xitam olunur. Özü də mülki qanunvericilik inzibati aktların mülki hüquqi nəticə doüurmaq imkanını və qabiliy-

yətini rəsmi surətdə nəzərdə tutur. Belə ki, dövlət orqanlarının və  yerli özünüidarə orqanlarının aktları mülki 

hüquq və vəzifələrin əmələ gəlmə əsası, yəni mülki hüquq münasibətlərinin əsası kimi çıxış edə bilər (MM-in 

14-cü maddəsinin 2-ci bəndinin 2-ci yarımbəndi). 

Hər şeydən əvvəl, inzibati aktlar mülki hüquq münasibətlərinin əmələ gəlmə əsası kimi çıxış edə bilər. 

Məsələn, şəhər icra hakimiyyəti orqanı vətəndaşa yaşayış evi üçün order verir. Bu, birincisi, həmin orqanla mü-

vafiq mənzil-istismar sahəsi (MIS) arasında inzibati hüquq münasibəti əmələ gətirir; ikincisi, order almış vətən-

daşla MIS arasında kirayə müqaviləsi bağlamaq özrə mülki hüquq münasibəti (kirayə hüquq münasibəti) yara-

dır. 

Bəzi hallarda inzibati akt mülki hüquq münasibətinin xitam olunmasına səbəb olur. Məsələn, müvafiq 



dövlət  icra  hakimiyyəti  orqanının  qərarı  ilə  torpaq  sahəsi  mülkiyyətçidən  dövlət  ehtiyacları  üçün  alına  bilər 

(MM-in 246-cı maddəsi). Bu akt nəticəsində mülkiyyətçinin torpaq sahəsi özərində mülkiyyət hüququna xitam 

verilir. Başqa bir misalda təbii fəlakətlər, texnoloæi qəzalar, epidemiyalar baş verdikdə və fövqəladə xarakter 

daşıyan  digər  hallarda  müvafiq  dövlət  orqanın  rekvizisiya  (həcz)  barədə  qərarı  ilə  əmlak  dəyəri  ödənilməklə 

mülkiyyətçidən cəmiyyətin mənafeyi üçün məcburi surətdə alına bilər (MM-in 209-cu maddəsinin 1-ci bəndi). 

Bu qərar vətəndaşın əmlak özərində mülkiyyət hüququna xitam verilməsinə səbəb olur.  

Mülki qanunvericilik dövlət və ya bələdiyyə orqanının aktını öhdəlik hüquq münasibətlərinin (öhdəlik-

lərin) xitam olunmasının əsası kimi nəzərdə tutur (MM-in 557-ci maddəsinin 1-ci bəndi). Məsələn, tərəflər al-


 

90 


qı-satqı müqaviləsi bağlayırlar. Onlar arasında öhdəlik hüquq münasibəti (alqı-satqı öhdəliyi) əmələ gəlir. La-

kin əşya alıcıya verilməmiş onun dövriyyədən çıxarılması barədə dövlət orqanı akt qəbul edir. Bununla alqı-sat-

qı öhdəliyinə xitam verilir. 

Bəzi mülki hüquq münasibətlərinin əmələ gəlməsi müvafiq dövlət orqanının qabaqcadan icazəsi olma-



dan, ümumiyyətlə, mümkün deyil. Məsələn, qəyyumluqda və himayədə olanın əmlakı özgəninkiləşdirilərkən, 

icarəyə və əvəzsiz istifadəyə verilərkən qəyyumluq və himayəçilik kimi dövlət orqanın qabaqcadan icazə ver-

məsi tələb olunur (MM-in 36-jı maddəsinin 2-ci bəndi). Bu cür icazə verilməsini nəzərdə tutan müvafiq akt qə-

bul edilməsə, alqı-satqı, dəyişmə, bağışlama, icarə və digər mülki hüquq münasibətlərinin əmələ gəlməsindən 

söhbət gedə bilməz.  

Dövlət orqanlarının mülki hüquq münasibətlərinin əsası kimi çıxış edən aktları arasında sahibkarlıq fəaliy-



yətinin ayrı-ayrı növləri üçün xüsusi icazə (razılıq) verilməsi barədə qaydalar mühüm yer tutur. Bu qayda-

lar Nazirlər Kabinetinin müvafiq qərarı ilə təsdiq olunmuşdu.  ndi isə xüsusi ijazənin (lisenziyanın) verilməsi 

prezidentin təsdiq etdiyi vahid qaydalar əsasında həyata keçirilir. Bu icazə (lisenziya) əsasında mülki hüququn 

subyekti  olan  hüquqi  şəxs  fəaliyyət  qabiliyyətini  həyata  keçirir,  ona  müəyyən  fəaliyyətlə  (məsələn,  daşıma, 

sığorta, bank, inşaat, beynəlxalq turizm və digər fəaliyyət növləri ilə) məşüul olmaüa hüquq verilir. Məsələn, 

Milli Bank tərəfindən verilən müvafiq xüsusi icazə (lisenziya) əsasında fəaliyyət göstərən banklar kredit, bank 

ə

manəti, bank hesabı, lizinq və digər mülki hüquq münasibətlərində iştirak edir. Nəqliyyat Nazirliyi hava yolu 



ilə sərnişin daşınması üçün nəqliyyat müəssisəsinə xüsusi icazə (lisenziya) verir. Daşımanı həyata keçirərkən 

həmin müəssisə ilə sərnişinlər arasında yaranan münasibətlər daşıma müqaviləsi (daşıma hüquq münasibəti) ilə 

rəsmiləşdirilir. Bəzi hallarda inzibati aktlar mülki hüquq münasibətlərinin əmələ gəlməsi anını şərtləndi-

rir. 

Dövlət qeydiyyatına almaq kimi akt bu cür inzibati aktlara misal ola bilər. Həmin akt olmazsa, mülki hü-

quq münasibəti əmələ gəlmir. Mülki qanunvericilik göstərir ki, dövlət qeydiyyatına alınmalı olan mülki hüquq 

münasibətləri onların qeydə alındığı andan əmələ gəlir (MM-in 14-cü maddəsinin 3-cü bəndi). Məsələn, daşın-

maz əşya satılarkən həmin əşyaya mülkiyyət hüququ (əşya ilə bağlı risklər, xərjlər və s.) alıcıya daşınmaz əmla-

kın dövlət reyestrində qeydiyyat anından keçir (MM-in 648-ci maddəsinin 2-ci bəndi). Belə təsəvvür yaranır ki, 

bəzi hallarda hüquqi hərəkətlərin dövlət qeydiyyatına alınması kimi inzibati akt mülki hüquqi nəticəyə sə-

bəb olur.  

Məhkəmə  aktları  mülki  hüquq  münasibətlərinin  əmələ  gəlməsinə,  dəyişməsinə  və  ya  xitam  olunmasına 

ə

sas olan hüquqi aktlardan biridir. Mülki qanunvericilik göstərir ki, məhkəmə aktları nəticəsində mülki hüquq 



münasibətləri əmələ gələ, dəyişə və ya xitam oluna bilər (MM-in 14-cü maddəsinin 2-ci bəndinin 3-cü yarım-

bəndi).  

Məhkəmə aktları, hər şeydən əvvəl, xüsusi hüquqi akt kimi mülki hüquq münasibətlərinin əmələ gəlmə əsası 

kimi çıxış edir. Məsələn, vətəndaş özünəməxsus torpaq sahəsində özbaşına yaşayış evi tikir. Özbaşına tikilmiş 

həmin evə vətəndaşın mülkiyyət hüququ məhkəmə qərarı ilə tanına bilər (MM-in 180-ci maddəsinin 3-cü bən-

di). Belə halda məhkəmə aktı nəticəsində yaşayış evi barəsində mülkiyyət hüquq münasibəti yaranır.  

Məhkəmə aktları, mülki hüquq münasibətlərinə xitam verilməsi üçün də əsas ola bilər. Məsələn, məhkəmə 

hökmü əsasında törədilmiş cinayətə görə sanksiya kimi əmlak mülkiyyətçidən əvəzsiz alınır, yəni müsadirə edi-

lir (MM-in 212-ci maddəsi). Belə halda mülkiyyətçinin əmlak özərində mülkiyyət hüququna xitam verilir. Baş-

qa bir misalda təsərrüfatsızcasına saxlanan mədəni sərvətlər məhkəmə qərarına əsasən dövlət tərəfindən satınal-

ma yolu ilə mülkiyyətçidən alınır (MM-in 208-ci maddəsinin 1-ci bəndi). 

Hüquqi hərəkətlərin ikinci növü hüquqauyüun olmayan hərəkətlərdir. Mülki qanunvericilik aktlarının tələb-

lərinə zidd olan hüquqi hərəkətlərə hüquqauyüun olmayan hərəkətlər deyilir. Bu cür hərəkətləri hüquqazidd 

hərəkətlər və ya hüquq pozuntuları da adlandırırlar. 

Hüquqazidd hərəkətlər odur ki, bu cür hərəkətlərin edilməsinə mülki qanunvericilik yol vermir, onu qadaüan 

edir və yasaqlayır. Bu hərəkətlər mülki qanunvericilik aktlarında ifadə olunan hüquqi göstərişləri pozur. Əgər 

mülki qanunvericilik mülki hüquq münasibətlərinin əmələ gəlməsini, dəyişməsini və ya xitam olunmasını hü-

quqazidd hərəkətlə bağlayırsa və əlaqələndirirsə, onda həmin hərəkətlər hüquqi faktlar kimi çıxış edir. Hüquqi 

fakt qismində çıxış edən hüquqazidd hərəkətlər müxtəlifdir.  



Zərər  vurmaq  hüquqazidd  hərəkətin  əsas  hissəsini  təşkil  edir.  Bunlara  deliktlər  deyilir.  Söhbət  fiziki 

şə

xsin şəxsiyyətinə, əmlakına, habelə hüquqi şəxsin əmlakına və işgözar nüfuzuna zərər vurmaqdan gedir. Mə-



sələn, sürücü minik avtomobilini yüksək sürətlə idarə edərkən səkidə dayanan vətəndaşı vurur və ona xəsarət 

yetirərək iki ayaüını sındırır. Zərərçəkən vətəndaş işə çıxmır və əmək haqqından məhrum olur. Bundan savayı, 

o,  saülamlıüının  pozulması  ilə  bağlı  əlavə  xərclər,  o  cümlədən  müalicəyə,  əlavə  qidalanmaya,  dava-dərman 

alınmasına  və  s.  xərclər  çəkir.  Bununla  zərərçəkən  vətəndaş  ziyana  düşür.  Zərərvuran  sürücü  həmin  ziyanın 



 

91 


ə

vəzini ödəməlidir. Sürücü ilə vətəndaş arasında ziyan vurmaqla bağlı mülki hüquq münasibəti (delikt hüquq 

münasibəti və ya delikt öhdəliyi) əmələ gəlir. 

Ə

sassız  varlanma  hüquqazidd  hərəkət  kimi  mülki  hüquq  münasibətlərinin  əsası  kimi  çıxış  edə  bilər. 

Ə

sassız varlanma hüquqi əsas olmadan əmlak əldə etmədir, başqasının əmlakından nə isə götürməkdir. Bunun 



nəticəsində  yaranan  mülki  hüquq  münasibətinə  görə  hüquqi  əsas  olmadan  varlanmış  şəxs  əldə  etdiyi  əmlakı 

mülkiyyətçinin özünə qaytarmalıdır (MM-in 1092-ci maddəsinin 1-ci bəndi). Məsələn, ata öz qonşusundan mü-

ə

yyən məbləödə borc pul alır və bir il keçdikdən sonra həmin pul məbləüini qaytarır. Bundan sonra o ölür. Və-



rəsə belə zənn edir ki, ata aldığı borc pulu qonşuya qaytarmamışdır. Ona görə də o, yenidən qonşuya pul verir. 

Qonşu əsassız varlanan, vərəsə isə məhrum olandır. Onlar arasında əsassız varlanmadan mülki hüquq münasi-

bəti yaranır. Bu münasibət özrə qonşunun əsas vəzifəsi qanunsuz (hüquqi əsas olmadan) əldə etdiyini vərəsəyə 

qaytarmaqdan ibarətdir. Əsassız varlanmaya çoxlu misallar çəkə bilərik: alıcının səhvən ikinci dəfə satın aldığı 

əş

yanın pulunu satıcıya ödəməsi; işçinin müəssisədən ezamiyyət pulu alması və ezamiyyətə getməməsi; kənd-



dən gəlmiş valideynin şəhərdə təhsil alan oülunun mənzilə görə kirayə haqqını səhfən ikinci dəfə ödəməsi və s.  

Müqavilə  öhdəliklərinin  icra  edilməməsi  hüquqazidd  hərəkətlər  kateqoriyasına  şamil  olunur.  Belə  halda 

borclu şəxs onun özərinə düşən vəzifəni (öhdəliyi) icra etmir və hüquq pozuntusuna, yəni hüquqazidd hərəkətə 

yol verir. Məsələn, alıcı alqı-satqı müqaviləsi özrə aldığı əşyanın pulunu ödəmir, kirayəçi kirayə müqaviləsinin 

müddəti başa çatdıqda əmlakı kirayə verənə qaytarmır, daşıyıcı (nəqliyyat müəssisəsi) daşıma müqaviləsi özrə 

yükü təyinat yerinə çatdırmır, borc alan borc müqaviləsi özrə aldıcı borcu borc verənə qaytarmır, podratçı (tikinti 

təşkilatı) podrat müqaviləsi özrə yaşayış evini tikmir və s.  



Hüquqdan sui-istifadə hüquqazidd hərəkətdir, hüquq pozuntusudur. Bu cür hərəkəti edən şəxsə sanksi-

yalar tətbiq edilir. Bu isə məsuliyyət hüquq münasibətinin əmələ gəlməsinə səbəb olur. Məsələn, vətəndaş aylıq 

15 faizlə öz qonşusuna borc pul verir. Vətəndaşın bu cür hərəkəti hüquqdan sui-istifadədir. Hüquq pozuntusu 

törədən vətəndaşa sanksiya tətbiq edilir: aldığı faizləri geri qaytarmaq; öz hərəkəti ilə qonşusuna vurduüu zərə-

rin əvəzini ödəmək. 

Cinayədə hüquqazidd hərəkətlərə (hüquq pozuntusuna) aiddir. Buna görə cinayət cəzası tətbiq edilir. Bu-

nunla bərabər, söz yox ki, cinayət nəticəsində vətəndaşın şəxsiyyətinə və ya əmlakına zərər vurulur. Belə halda 

mülki qaydada həmin zərərin əvəzi ödənilir.  

 

 

TÖVSIYƏ OLUNAN ƏLAVƏ ƏDƏBIYYAT 

Ioffe O.S. Pravootnoşeniə po sovetskomu qraædanskomu pravu. L., 1949 // V kniqe: Ioffe O.S. Qraædans-

koe pravo. Izbrannıe trudı. M., 2000.  



Ioffe O.S. Spornıe voprosı uçeniə o pravootnoşenii // Oçerki po qraædanskomu pravu. Sb. statey. Otv. red. 

O.S.Ioffe. L., 1957 // V kniqe: Ioffe O.S. Qraædanskoe pravo. Izbrannıe trudı. M., 2000. 

Ioffe O.S. Razvitie üivilistiçeskoy mısli v SSSR. ×astü 1. L., 1975 (qlava III - «Uçenie o qraædanskoy pra-

vosubjektnosti» // V kniqe: Ioffe O.S. Qraædanskoe pravo. Izbrannıe trudı. M., 2000). 



Tolstoy Ö.K. K teorii pravootnoşeniə. L., 1959.  

Xalfina R.O. Obhee uçenie o pravootnoşenii. M., 1974.  

Tarxov V.A. Qraædanskoe pravootnoşenie. Ufa. 1993.  

Sovetskoe qraædanskoe pravo. Uçebnik. Tom 1 / Pod red. V.P.QribanovaS.M.Korneeva. M., 1979.  

Sovetskoe qraædanskoe pravo. Uçebnik. ×astü 1 / Pod red. V.F.Maslova i A.A.Puşkina. Xarkov. 1983.  

Sovetskoe qraædanskoe pravo. Uçebnik. Tom 1 / Pod red. V.T.SmirnovaÖ.K.Tolstoqo, A.K.Örçenko. L., 

1982.  

Sovetskoe qraædanskoe pravo. Uçebnik. Tom 1 / Pod red. O.A.KrasavçikovaM., 1985.  

Qraædanskoe pravo. Uçebnik. ×astü 1 / Pod red. A.Q.Kalpina, A.I.Masləeva. M., 1997.  

Qraædanskoe pravo. Uçebnik. ×astü 1 / Pod red. A.P.Serqeeva, Ö.K.Tolstoqo. M., 1998.  

Qraædanskoe pravo. Uçebnik. Tom 1 / Pod red. E.A.Suxanova. M., 1998.  

Qraædanskoe pravo. Uçebnik. Tom 1 / Pod red. Z.I.Üıbulenko. M., 1998.  

Qraædanskoe pravo. Uçebnik. Tom 1 / Pod red. T.I.Illarionovoy, V.M.Qonqalo, V.A.Pletnevoy. M., 1998.  



Isakov V.B. Öridiçeskie faktı v sovetskom prave. M., 1984.  

Krasavçikov O.A. Öridiçeskie faktı v sovetskom qraædanskom prave. M., 1958.  

×erepaxin B.B. Pravopreemstvo po sovetskomu qraædanskomu pravu. M., 1962. 

Klünzinger E. Einführung in das bürgerliche Recht. München.1993. 

Larenz K. Allgemeiner Teil des deutschen Bürgerlichen Rechts. München.1989. 

Kaiser. Bürgerliches. Recht. Heidelberg: C.F. Müller. 1997. 

Dieter Schwab. Einführing in das Zivilrecht. Heidelberg: C. F. Müller. 1997. 

Gnneküerus L. Kurs qermanskoqo qracdanskoqo prava. Tom 1. Polutom 1. M., 1949. 

 

92 


Sakag Vaqaüuma, Toru Ariidzumi. Qracdanskoe pravo Əponii. Kniqa 1. M., 1983. 
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   91




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə