MÖvzu 1 Mülki hüquq vƏ xüsusi hüquq § Mülki hüquq xüsusi hüququn bir sah



Yüklə 8,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə2/91
tarix06.05.2017
ölçüsü8,78 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   91

lıca olaraq iki sahəni birləşdirir: mülki hüququ (Bürgerliches Rechts, 

Zivilrecht); ticarət hüququnu (Handelsrecht). Mülki hüquq qeyri-ticarət dövriyyəsinin müstəqil subyektləri 

arasındakı  əmlak  münasibətlərini,  habelə  ailə  münasibətlərini  və  bəzi  şəxsi  hüquqları  tənzimləyən  normaları 

birləşdirir. Ticarət hüququ isə tacirlər arasında xüsusi qarşılıqlı münasibətləri və ticarət əqdlərini nizama salan 

hüquq  normalarından  ibarətdir.  Bu  hüquqla  ticarət  xarakterli  münasibətlər  qaydaya  salınır.  Ticarət  hüququ 

ticarət dövriyyəsi ilə yaxından təmasda olan xüsusi hüquq normalarının məcmusudur. 

Fransada  həm  1804-cü  il  Mülki  Məcəlləsi,  həm  də  1807-ci  il  Ticarət  Məcəlləsi  qüvvədədir.  Almaniyada 

dövriyyə subyektlərinin əmlak münasibətləri (ticarət hüququ ilə qaydaya salınan ticarət xarakterli münasibətlər 

istisna  olmaqla)  Almaniya  Mülki  Qanunnaməsi  ilə  (1896),  ticarət  dövriyyəsi  və  ticarət  əqdləri  isə  Almaniya 

Ticarət Qanunnaməsi ilə (1897) tənzimlənir. Beləliklə, Almaniya, Fransa və s. xarici dövlətlərin hüquq sistem-

lərində iki məcəllənin - Mülki Məcəllənin və Ticarət Məcəlləsinin olması xüsusi hüququn dualizmini (latınca 

dua - ikilik) yaradır. Bu məcəllələrin münasibəti məsələsi xüsusi hüququn dualizm problemini ifadə edir. Konti-

nental (roman-german) hüquq sistemində bu problemin genezisi (əmələ gəlmə mənbəyi və mənşəyi) orta əsrlərə 

gedib çıxır. Ingilis-amerikan hüquq sistemində isə xüsusi hüququn dualizmi problemi müvcud deyil. Ona görə 

ki, bu hüquq sistemi, kontinental (roman-german) hüquq sisteminə məxsus olan qaydada, hüququn ümumi və 

xüsusi hüquq adlı iki sahəyə bölünməsini tanımır. 

Bununla  belə,  bəzi  ölkələrin  hüququ  xüsusi  hüququn  dualizminə  yox,  monist  sistemə  -  monizm  (latınca 

mono — tək, vahid) prinsipinə əsaslanır. Monizm dedikdə, ticarət dövriyyəsi normalarının mülki hüquqa tabe 

olması və onun sistemində qurulması, yəni ticarət münasibətlərinin mülki hüquq normaları ilə tənzimlənməsi 

başa düşülür. Məsələn, Italiya, Hollandiya və digər xarici ölkələrdə hüququn monist sistemi qəbul edilmişdir. 

Italiyada  həm  Mülki  Məcəllə  (1865),  həm  də  Ticarət  Məcəlləsi  (1865)  qüvvədə  olmuşdur.  Ticarət  Məcəlləsi 

1882-ci  ildə  mühüm  dərəcədə  yenidən  işlənilmişdir.  1942-ci  ildə  yeni  Mülki  Məcəllə  qəbul  edildi.  Bununla 

mülki və ticarət hüququ birləşdirildi. Beləliklə, dualizm hüququn monist sistemi (monizm) ilə əvəz edildi. 

Hollandiyanın 1807-ci ildə hazırlanmış Mülki Məcəlləsinin layihəsi monizm prinsipi əsasında qurulmuşdu. 

Amma o dövrdə Fransadan siyasi asılılıq Hollandiya hüququnun Fransa xüsusi hüququnun dualist sistemini qə-

bul etməsini şərtləndirdi. 1838-ci ildə həm Mülki Məcəllə, həm də Ticarət Məcəlləsi qəbul edildi ki, bu sənəd-

lərdə Fransa hüququnun güclü təsiri hiss olunurdu. 1947-ci ildə Hollandiyada yeni Mülki Məcəllənin layihəsi-

nin hazırlanmasına başlandı. 1976-cı ildə bu iş əsasən başa zatdı. Həmin məúəllə artıq 25 ildir ki, hissə-hissə 

qüvvəyə minməkdə davam edir. Bu proses hələ də başa zatmamışdır. Beləliklə, Hollandiya xüsusi hüququn du-

alist sistemindən imtina etmiş, monizm prinsipi əsasında qurulmuşdur. 

Avropa  hüquq  elmində  və  sivilistika  doktrinasında  xüsusi  hüququn  dualizmi  dedikdə,  kommersiya 

(ticarət) fəaliyyətini tənzimləyən normaların mülki hüquqdan ayrılması, yəni ticarət-kommersiya münasibətləri-

nin ayrıca olaraq ticarət hüquq normaları ilə tənzimlənməsi başa düşülür. Belə təsəvvür yaranır ki, xüsusi hüqu-

qun dualizmi problemi təkcə mülki və ticarət məcəllələrinin münasibəti məsələsi deyildir. Yalnız bu məcəllələ-

rin  qüvvədə  olması  və müvcudluüu  həmin  problemin  —  dualizm məsələsinin  əmələ  gəlməsinə  dəlalət  etmir. 

Elə hallar yarana bilər ki, Mülki Məcəllə və Ticarət Məcəlləsi müvcud olsun, amma xüsusi hüququn dualizmi 

problemi əmələ gəlməsin. Bu, o deməkdir ki, Mülki Məcəllənin və Ticarət Məcəlləsinin qüvvədə olması şərai-

tində də hüququn monist sisteminin (monizmin) yaranmasından söhbət etmək olar. Belə hal mümkündür. Məsə-

lən,  1838-ci  ildə  Hollandiyada  həm  Mülki  Məcəllə,  həm  də  Ticarət  Məcəlləsi  qüvvədə  olmuşdur.  Ticarət 

Məcəlləsinin birinci maddəsində güstərilirdi ki, Ticarət Məcəlləsinin müvafiq normasında birbaşa nəzərdə tutul-

duüu hal istisna olmaqla, Mülki Məcəllə, Ticarət Məcəlləsi ilə tənzimlənən bütün münasibətlərə tətbiq edilə bi-

lər. Bu göstərişin Hollandiya xüsusi hüququnun mülki və ticarət hüququnun birləşdirilməsi istiqamətində inki-

ş

afı  üçün  mühüm  əhəmiyyəti  oldu.  Bunun  nəticəsində  faktiki  olaraq  dualizmdən  hüququn  monist  sisteminə 



(monizmə) kezilməsinin başlanüıcı qoyuldu. 

Beləliklə, dualizmin müəyyən edilməsində təkcə Mülki Məcəllənin və Ticarət Məcəlləsinin müvcudluüu ki-

fayət etmir. Mülki hüquq xüsusi xarakterli münasibətləri tənzimləyir. Bu münasibətlərdə iştirak edən subyektlər 


 

hüquq bərabərliyinə malikdirlər. Ticarət hüququ da xüsusi hüquq münasibətlərini qaydaya salır. Bu münasibət-



lər də subyektlərin hüquq bərabərliyi prinsipi üzərində qurulur. Eyni növlü (cinsli) elə xüsusi hüquq münasibət-

ləri vardır ki, həmin münasibətləri tənzimləyən normalar qrupu həm Mülki Məcəllədə, həm də Ticarət Məcəllə-

sində  vardır.  Məsələn,  alqı-satqı,  saxlama  və  s.  haqqında  normalara  həm  Almaniya  Mülki  Qanunnaməsində, 

həm də Ticarət Qanunnaməsində rast gəlmək olar. ßqd, nümayəndəlik, borc müqaviləsi, icarə müqaviləsi və s. 

institutları həm mülki hüquq, həm də ticarət hüququ tanıyır. Bu cür klassik mülki hüquq institutları ticarət hü-

ququnun əsas institutları rolunda çıxış edir. Müxtəlif qrup normalar eynicinsli (növlü) xüsusi münasibətləri tən-

zimləyir ki, bu münasibətlər həm mülki hüququn, həm də ticarət hüququnun nizamasalma predmetinə daxildir. 

Bax, bu normaların sistem aidiyyəti və tabeziliyi xüsusi hüququn dualizminin müəyyən edilməsində mühüm və 

ə

sas rol oynayır.  



Xüsusi hüququn dualizminin əmələ gəlməsi, yəni kommersiya (ticarət) fəaliyyətini tənzimləyən normaların 

mülki hüquqdan ayrılması müəyyən səbəblə əlaqədar idi. Hər şeydən əvvəl, bunun əsas və başlıca səbəbi tacir 

silkinin  həyata  kezirdiyi  professional  fəaliyyətlə  baülı  idi.  Ticarət  dövriyyəsinin  inkişafı  və  güclənməsi, 

ticarətin canlanması tacir silkinin həyata kezirdiyi fəaliyyətin ayrıca və xüsusi olaraq tənzimlənməsini zərurətə 

zevirdi. Orta əsrlərdə Italiya, Fransa, Ingiltərə, Almaniya və digər dövlətlərin hər bir şəhərində bütün tacirlər, 

bir qayda olaraq, korporasiyalarda (ticarət gildiyalarında, yeni tacirlər ittifaqında) birləşirdilər. Bu cür birləşmə 

olmadan tacirlərin fəaliyyət göstərməsi və onların hüquqlarının müdafiə edilməsi mümkün deyildi. Tacirlər ara-

sında mübahisə ticarət gildiyasında baxılırdı. Hər bir ticarət gildiyası üçün adət hüququ yaranmışdı. Bu hüquq 

oxşar  işlərə  baxılarkən  tətbiq  edilirdi.  Həmin  hüquq  yazılmaüa  başladı.  Yazılmış  adətlər  ticarət  hüququnun 

mənbəyi  rolunu  oynayırdı.  Beləliklə,  tacir  silkinin  ayrıca  hüququ  yarandı.  Bu  hüququn  yaranmasına  belə  bir 

fakt da təsir göstərmişdi ki, o dövrdə mülki hüquq ticarət fəaliyyətini və dövriyyəsini lazımınca tənzimləmək və 

rəsmiləşdirmək iqtidarında deyildi. Tacirlərin həyata kezirdikləri professional ticarət fəaliyyəti prosesində mey-

dana gələn adətlər ticarət hüququnun formalaşmasına güclü təsir göstərdi. 

Nə qədim Romada, nə də erkən feodalizm dövründə Avropada ümumi mülki dövriyyə subyektləri ilə ticarət 

dövriyyə subyektlərinə fərq və təfavüt qoyulurdu. Roma hüququ dövriyyə subyektlərinin həyata kezirdikləri fə-

aliyyətin əlamətinə görə onları ayrı-ayrı kateqoriyalara (tacirlərə, qeyri-tacirlərə, sənətkarlara) bölmürdü. Ümu-

mi mülki təsərrüfat və ticarət dövriyyəsi subyektlərinin hamısı eyni statusa malik idilər. Bu, onunla izah olunur-

du ki, qədim Romada ticarət fəaliyyəti ilə məşüul olan subyektlərə çox da hörmətlə yanışılmırdı. Ticarət fəaliy-

yəti hörmətə malik deyildi. Ona görə də qədim Romada tacir silki yaranmadı. Tacir silkinin yaranmaması isə öz 

növbəsində ticarət hüququnun, şübhəsiz ki, əmələ gəlməsinə səbəb ola bilməzdi. 

Bir çox Avropa dövlətləri, o cümlədən ticarət hüquqununun yarandıüı və qüvvədə olduüu Hollandiya və Ita-

liya kimi ölkələr xüsusi hüququn dualizmindən imtina etmişdir. Bu, onunla izah olunur ki, cəmiyyətdə silki ay-

rı-sezkilik halları silinib aradan zıxmışdır. Ticarət hüququnun bir çox norma və prinsipləri mülki hüquq tərəfin-

dən qəbul edilmişdir. Ticarət hüququnun və mülki hüququn çoxsaylı normaları bir-biri ilə tamamilə qovuşmuş-

dur. 1865-ci ildə Kvebek əyalətinin (Kanada) Mülki Məcəlləsində ticarət hüququnun bir çox məsələlərini tən-

zimləyən normalar birləşdirildi. Bu əyalət Ticarət Məcəlləsi qəbul etməkdən imtina etdi. 1881-ci ildə Isvezrə 

özünün konstitusiya qaydasına görə Mülki Məcəllə yox, Öhdəlik Məcəlləsi qəbul etdi. Bu Məcəllədə həm mül-

ki hüquq, həm də ticarət hüquq öhdəlikləri birləşdirildi. 1907-ci ildə Isvezrədə Mülki Məcəllə qəbul edildi. Bu 

sənəd mülki hüququn qalan bütün digər məsələlərini federal səviyyədə tənzimlədi. Beləliklə, Isvezrə də xüsusi 

hüququn dualizmindən imtina etdi. 

Söylədiklərimizdən belə nəticəyə gələ bilərik ki, müxtəlif ölkələrin xüsusi hüquq sahəsi daxili sistem və tər-

kib baxımından yekcins olmayıb, bir-birindən fərqlənir. Bütün ölkələrin xüsusi hüququ daxili sistem və tərkib 

etibarilə üst-üstə düşmür. Bu həmin ölkələrin tarixi-ictimai və sosial-iqtisadi inkişafı ilə bağlıdır. Müasir qanun-

vericiliyin inkişaf tendensiyası xüsusi hüququn dualizm məsələsindən imtina etmək və monizm - vahid xü-



susi hüquq yolu ilə irəliləmək prinsipindən ibarətdir. 90-cı illərin əvvəllərindən başlayaraq öz mülki qanun-

vericiliyini dəyişən və təzələyən ölkələrdən hez biri Ticarət Məcəlləsi qəbul etməmiş və ticarət hüququnu ayır-

mamışdır. Indiki qanunvericilik vahid xüsusi hüquq yolu ilə inkişaf edir. Bununla belə, indiki dövrdə mülki hü-

quqda ticarət (kommersiya) dövriyyəsini və sahibkarlıq fəaliyyətini tənzimləyən normalar meydana gəlir. Mülki 

hüquq  həmin  bu  normaların  təsiri  altında  inkişaf  edir.  Bu  cür  tendensiya  (meyl)  və  təmayül  mülki  hüququn 

«kommersiyalaşdırılması»  adlanır.  Mülki  hüququn  «kommersiyalaşdırılması»  dedikdə,  mülki  hüquqda 

ticarət (kommersiya) dövriyyəsini və sahibkarlıq fəaliyyətini tənzimləyən normaların əmələ gəlməsi və nəzərdə 

tutulması başa düşülür. 

Ümumi hüquq (ingilis-amerikan) hüquq sisteminə (ailəsinə) gəldikdə isə qeyd etmək lazımdır ki, bu sistem, 

bir az əvvəldə göstərdiyimiz kimi, kontinental (roman-german) hüquq sistemində (ailəsində) müvcud olan qay-

dada formal cəhətdən hüququn xüsusi və ümumi hüquqa bölünməsini tanımır. Bildiyimiz kimi, müasir dövrdə 


 

ümumi hüquq (ingilis-amerikan) hüquq sistemi ilə kontinental hüquq sistemi arasında yaxınlaşma prosesi gedir. 



Bu yaxınlaşma prosesi ingilis-amerikan hüquq sistemində faktiki cəhətdən (formal cəhətdən yox) ümumi və xü-

susi  hüququn  fərqləndirilməsini  şərtləndirir.  Amma  ingilis-amerikan ailəsindəki xüsusi hüququn daxili sistemi 

kontinental hüquq ailəsi üzrə xüsusi hüququn daxili sisteminə uyğun gəlmir və üst-üstə düşmür. Belə ki, ingilis-

amerikan hüquq ailəsində xüsusi hüquq sahəsinə bir nezə müstəqil hissə daxildir: mülkiyyət hüququ; müqavilə 

hüququ; müəlliflik hüququ; patent hüququ; kompaniya (şirkət) hüququ; zərərin əvəzinin ödənilməsi hüququ və s. 

Bundan fərqli olaraq, kontinental hüquq ailəsində xüsusi hüquq sferasına əşya hüququ, öhdəlik hüququ və müstəs-

na hüquqlar kimi konstruksiyalar aid edilir. 

4. Sovet hüquq doktrinası və xüsusi hüquq konsepsiyası 

Inqilabaqədərki zar Rusiyasında da xüsusi hüququn dualizmi yaranmışdı. Tarixən xüsusi hüququn dualizmi 

həmişə iki halda təzahür etmişdir. Birinci hal iki məcəllələşdirilmiş aktın (Ticarət Məcəlləsinin və Mülki Qa-

nunnamənin) paralel müvcud olmasından ibarətdir. Almaniya və Fransa kimi dövlətlərdə xüsusi hüququn dua-

lizmi bu halda ifadə olunur. Biz, onun barəsində danışmışıq. Ikinci hal ticarət hüquq normalarının xüsusi qa-

nunvericilik aktlarına daxil edilməsindən ibarətdir. Göstərilən bu hal məcəllələşdirilməmiş hüquq sistemi şərai-

tinə uyğun gəlir. Axı, xüsusi hüququn dualizmi məcəllələşdirilməmiş hüquq sistemi şəraitində də müvcud ola 

bilər. Bundan əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, təkcə Mülki Məcəllənin (və ya Qanunnamənin) və Ticarət Məcəllə-

sinin (və ya Qanunnaməsinin) müvcud olub-olmaması xüsusi hüququn dualizminin yaranması üçün kifayət et-

mir. Inqilabaqədərki Rusiyada dualizm ikinci halda, yəni ticarət hüququ normalarının xüsusi qanunvericilik akt-

larına daxil edilməsində ifadə olunmuşdu. Inqilabaqədərki Rusiyada ticarət hüququ ticarət dövriyyəsi ilə yaxın-

dan təmasda olan xüsusi hüquq normalarının məcmusunu ifadə edirdi. Beləliklə, 1917-ci il Oktyabr inqilabına 

kimi Rusiyada xüsusi hüquq həm mülki hüquqla, həm də ticarət hüququ ilə təmsil olunmuşdu. Ticarət dövriy-

yəsinin normaları mülki hüquqa yox, ticarət hüququna tabe edilmişdi. Ayrıca olaraq ticarət hüququ müvcud idi. 

1917-ci  ildən  sonra  kontinental  hüquq  sistemi  üçün  xarakterik  olan  hüququn  dualizmindən,  yəni  hüququn 

ümumi və xüsusi hüquqa bölünməsindən sovet hüquq elmi imtina etmişdir. Rəsmi sovet hüquq doktrinası (el-

mi) hüququn xüsusi və ümumi hüquqa bölünməsi ideyasını qəbul etməmişdir. Sovet hüquq elmi belə hesab et-

mişdir  ki,  istehsal  vasitələri  və  üsulları  üzərində  ictimai  mülkiyyətə  və  planlı  təsərrüfata  əsaslanan  sosializm 

cəmiyyətində hüquq ümumi və xüsusi hüquq adlı sahələrə bölünə bilməz. Sovet hüquq elminə görə hüququn 

ümumi və xüsusi hüquqa bölünməsi ideyası guya süni-qondarma xarakter daşıyır və buræua quruluşunun ma-

hiyyətini maskalamaq və pərdələmək məqsədi güdür. Bununla belə, sovet hüququnun bu cür bölgünü tanıma-

masının başlıca və əsas səbəbi hüquq sisteminin xüsusiyyəti ilə yox, xüsusi mülkiyyət institutunun müvcud ol-

maması ilə baülı idi. 

Sovet hüququnda nəinki ümumi və xüsusi hüququn dualizmi, hətta xüsusi hüququn dualizmi də müvcud de-

yildi. Ona görə ki, sovet hüquq doktrinası xüsusi hüquq konsepsiyasını tanımayaraq qəbul etməmiş, ümumiy-

yətlə, xüsusi hüquq anlayışına mənfi münasibət bəsləmişdir. Xüsusi hüquq konsepsiyasını tənqid edən rəsmi so-

vet doktrinası belə hesab etmişdir ki, dövlət və ictimai mülkiyyətin hökm sürdüyü, planlı iqtisadiyyatın fəaliy-

yət göstərdiyi sosialist quruluşu ilə xüsusi hüquq bir araya sıüa bilməz. 

1920-ci ildə sivilist alimlərdən M.M.Aqarkov inqilabdan sonrakı yeni şəraitdə xüsusi hüquqdan istifadə edil-

məsi barədə məsələ qaldırmaüa təşəbbüs göstərdi. O, hesab edirdi ki, xüsusi hüquq vətəndaşların subyektiv hü-

quqlarının  həyata  kezirilməsi  sahəsində  tətbiq  oluna  bilər.  Amma  nə  sovet  qanunvericiliyində,  nə  də  hüquq 

doktrinasında tanınmış alimin mövqeyi öz əksini tapdı. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, sovet sivilistika doktri-

nası xüsusi hüquq konsepsiyasına mənfi münasibət bəsləmişdir. 

Rəsmi  sovet  hüquq  doktrinasının  xüsusi  hüquq  ideyasını  qəbul  etməməsi  və  tanımaması  Sovet  hökumətinin 

başzısı Xalq Komissarları Sovetinin sədri V.I.Leninin mövqeyi ilə baülı idi. V.I.Lenin 1922-ci ildə birinci sovet 

Mülki Məcəlləsinin layihəsinin hazırlıüı ilə əlaqədar olaraq Xalq ßdliyyə komissarı D.I.Kurskiyə yazdıüı məktub-

da göstərirdi ki, biz xüsusi hüququ tanımırıq, təsərrüfat sahəsində bizim üçün xüsusi hüquq yox, ümumi hüquq 

müvcuddur. Daha sonra V.I.Lenin tapşırırdı ki, xüsusi hüquq münasibətlərinə dövlət müdaxiləsinin tətbiq olun-

masını, habelə dövlətin xüsusi müqavilələri ləüv etmək hüququnu genişləndirin. Sovet dövlətinin banisinin irəli 

sürdüyü bu müddəa hüquq nəzəriyyəsi və təcrübəsi üçün uzun müddət metodoloæi əsas rolunu oynamışdır. 

Hal-hazırda yaşadıüımız müasir cəmiyyətdə iqtisadi-siyasi sistem köklü surətdə yenidən qurulur. ×oxukladlı 

iqtisadiyyat yaranır. Inzibati-amirlik sistemi aradan qaldırılır. Demokratik proseslər inkişaf edir. ßmrə əsaslanan 

komanda iqtisadiyyatından — sovet iqtisadiyyatından, yəni istehsal və bölgü haqqında bütün qərarların dövlət 

tərəfindən qəbul edilməsinə əsaslanan iqtisadiyyatın təşkili formasından imtina edilmişdir. Qanunvericilik qay-

dasında xüsusi mülkiyyət rəsmən tanınır. Bazar iqtisadiyyatı kimi iqtisadiyyatın yeni təşkili forması yaranır və 

inkişaf edir. Bu, dövlət təsiri və ya müdaxiləsi olmayan azad bazar iqtisadiyyatıdır. Bazar iqtisadiyyatı, iqtisa-

diyyatın təşkilinin elə bir formasıdır ki, bu forma istehsal və istehlak haqqında əsas qərarları qəbul edən ayrı-


 

ayrı  şəxslərin  və  xüsusi müəssisələrin  fəaliyyətini  əhatə  edir  və  nəzərdə  tutur.  Bax,  qeyd  etdiyimiz  bütün  bu 



amillər xüsusi hüququn leqallaşdırılmasının təbiiliyini, labüdlüyünü və mütləqliyini şərtləndirir. Xüsusi hüquq 

konsepsiyasını rəsmən tanımadan və qəbul etmədən vətəndaş cəmiyyətinin formalaşması, hüquqi dövlətin yara-

dılması və inkişafı, xüsusi sahibkarlıq fəaliyyətinin genişlənməsinə rəvaú verilməsi mümkün deyil. 

Kezən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində xüsusi hüquq üzrə Tədqiqat Mərkəzi «Rusiyada xüsusi hüququn tə-

şə

kkülü və inkişafı» adlı Proqram işləyib hazırladı. Bu proqram RF Prezidentinin 7 iyun 1994-cü il tarixli Fər-



manı ilə bəyənilmişdir. Bununla xüsusi hüquq RF-də rəsmən tanınmış və qəbul edilmişdir. Azərbaycan Respub-

likasında da xüsusi hüquq konsepsiyasının və ideyasının rəsmən tanınmasını günün ən vacib məsələlərindən bi-

ri hesab edirik. Ona  görə ki, xüsusi hüquq olmadan sabit bazar iqtisadiyyatının inkişafı, əsl və həqiqi xüsusi 

mülkiyyət institutunun yaranması, insanın təbii azadlıq və hüquqlarının həyata kezirilməsi mümkün deyil. 

Xüsusi hüququn tanınması dövlətin ali məqsədinin, yəni insan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının tə-

min edilməsinin (Konstitusiyanın 12-ci maddəsi) həyata kezirilməsi üçün hüquqi zəmin yaradır. Bu hüquq sa-

həsinin rəsmən qəbul edilməsi onu ifadə edir ki, onunla dövlətin və dövlət orqanlarının müdaxilə etməsinə hü-

quqi  qadaüa  qoyulduüu  və  ya  qanunla  məhdudlaşdırıldıüı  ictimai  həyat  sahələri  müəyyənləşdirilir.  Bunun 

nəticəsində vətəndaşların və şəxslərin azadlıq sferasına dövlətin özbaşına qarışmaq imkanı hüquqi cəhətdən ara-

dan  qaldırılır.  Xüsusi  hüquq  imkan  verir  ki,  dövlət  və  onun  orqanlarının  «birbaşa  əmr  verməsinin»  hədd  və 

dərəcəsi hüquqi cəhətdən qanuniləşsin, mülkiyyət azadlıüı və xüsusi təşəbbüskarlıq arasında sərhədlər azılsın. 

Uzun müddət cəmiyyətdə dövlət paternalizminin hər şeyə ixtiyarı zatmasına və qadir olmasına inanmaq kimi 

ictimai düşünúə formalaşmışdır. Bu, aüır psixoloæi yükdür. Postsosialist kezid dövrü şəraitində bu cür yükdən 

azad olunmaqda xüsusi hüququ tanımaüın böyük əhəmiyyəti vardır. Elə dövlətlər vardır ki, bu dövlətlərdə ha-

kim elita özlərini dövlətlə eyniləşdirir və ona bərabər tutur. Bununla onlar öz iradələrini zorla bütün cəmiyyətə 

qəbul etdirirlər. Bu dövlətlərdə hüquqa etatik yanaşma müvcuddur. Bu cür halların aradan qaldırılmasında hü-

ququn ümumi və xüsusi hüquqa bölünməsinin, xüsusi hüququn tanınmasının böyük əhəmiyyəti vardır. 

5. Xüsusi hüquq sistemi 

Azərbaycan Respublikasının yeni Mülki Məcəlləsi qəbul edilmişdir. Vacib rola malik olan bu hüquqi sənəddə 

xüsusi hüquq qəti olaraq rəsmən tanınmış və qanunvericilik qaydasında ifadə olunmuşdur. Mülki Məcəllədə nə-

zərdə tutulan anlayışlar məhz belə fikir süyləməyə əsas verir. Belə halda xüsusi hüquq və düvlətdaxili hüquq ara-

sındakı münasibəti aydınlaşdırmaq məsələsi ortaya çıxır. Şübhəsiz, Azərbaycan Respublikasının milli hüquq siste-

mində xüsusi hüququn yerinin müəyyən edilməsinin böyük nəzəri və təcrübi əhəmiyyəti vardır. 

Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan Respublikasının milli hüquq sistemi bəzi kontinental Avropa ölkələri-

nin  hüquq  sistemindən  fərqli  olaraq  xüsusi  hüququn  dualizmi  problemini  tanımır  və  qəbul  etmir

Azərbaycan Respublikasının hüququ monizm prinsipi — monist sistemi üzrə qurulur. Bütün bunlar o demək-

dir ki, kommersiya (ticarət) fəaliyyətini tənzimləmək üçün müvafiq normalar mülki hüquqdan ayrılmamış və 

ticarət hüququnu yaratmamışdır. Kommersiya (ticarət) fəaliyyətini və dövriyyəsini nizama salan normalar mül-

ki hüquqa tabe olmaqla, onun sisteminə daxildir. Yeni Mülki Məcəllə rəsmi surətdə sahibkarlıq (o cümlədən 

ticarət-kommersiya)  fəaliyyətini  mülki  hüququn  nizamasalma  predmetinə  daxil  edir  (13-cü  maddə).  Bu 

məcəllədə pərakəndə ticarət dövriyyəsini rəsmiləşdirən pərakəndə alqı-satqı müqaviləsi, topdansatış ticarət döv-

riyyəsini nizama salan mal göndərmə (tədarük) müqaviləsi, ticarət vasitəziliyini tənzimləyən ticarət agenti mü-

qaviləsi (o cümlədən broker, komissiya, konsessiya müqavilələri) kimi hüquqi konstruksiyalar nəzərdə tutulur. 

Yeni Mülki Məcəllə beynəlxalq ticarət dövriyyəsində geniş surətdə tətbiq edilən faktorinq, maliyyə lizinqi və 

franzayzinq kimi müqavilələri tənzimləyir. Bunlar onu nümayiş etdirir və təsdiqləyir ki, ölkəmizin müasir qa-



nunvericiliyi vahid xüsusi hüquq yolu ilə inkişaf edir, mülki hüquq isə kommersiyalaşdırılır (kommersi-

yalaşdırma), yəni özündə ticarət (kommersiya) dövriyyəsini tənzimləyən normaları birləşdirir. Həmin normala-

rın məcmusu kommersiya hüququ adlanır. 



Xüsusi hüququn sistemi dedikdə, onun tərkibinə daxil olan hüquq sahələrinin məcmusu və birliyi başa dü-

ş

ülür. Şübhəsiz ki, xüsusi hüquqa xüsusi münasibətləri qaydaya salan hüquq sahələri aiddir. Qeyd etmək lazım-



dır ki, hər bir ölkədə xüsusi hüququn sistemi tarixi-ictimai, sosial-siyasi, ictimai-iqtisadi, hüquq sisteminin milli 

xüsusiyyətləri və digər amillərdən asılı olaraq müəyyən edilir. Hez kəsə sirr deyildir ki, təmiz şəkildə və mütləq 

xarakterli ümumi hüquq sahəsi və ya xüsusi hüquq sahəsi yoxdur. Ümumi hüququn elementləri xüsusi hüquqa 

daxil olan sahələrdə təzahür edə bilər və yaxud əksinə, xüsusi hüququn elementlərinə ümumi hüquqa şamil edi-

lən sahələrdə rast gəlmək olar. Məsələn, mülki hüququn tərkib hissəsi olan ailə hüququ xüsusi hüquqa daxil edi-

lir (şübhəsiz ki, birbaşa yox, mülki hüququn vasitəsi ilə). Amma ailə hüququnda məhkəmə qaydasında nikahın 

pozulması, məhkəmə qaydasında valideynlik hüququndan məhrumetmə, məhkəmə qaydasında aliment alma ki-

mi elementlər ümumi hüquq elementləri hesab olunur. Ekologiya hüququnu biz ümumi hüquq sahəsinə aid et-

mişik. Lakin torpaüın alqı-satqısı, baüışlanması, vərəsəlik üzrə kezməsi, icarəyə verilməsi, girov qoyulması və 


 

digər əqdlər xüsusi hüquq elementləri hesab olunur. Bu cür münasibətlər xüsusi (mülki) hüquqla tənzimlənir. 



Söylədiklərimizdən belə nəticə zıxara bilərik ki, bu və ya digər hüquq sahəsini mütləq qaydada və təmiz şəkildə 

ümumi və yaxud xüsusi hüquqa daxil etmək mümkün deyil. Ümumi hüququn elementləri ilə xüsusi hüququn 

elementləri  arasındakı  münasibət  təsərrüfat  şəraitindən  və  həmin  şəraitin  (dövrün)  psixologiyasından  asılıdır. 

Xüsusi hüquqla ümumi hüquq arasında sərhədlər tarixən dəyişkən və dinamikdir. Məsələn, RF-də sovet döv-

ründə torpaq hüququ ümumi hüquq sferasına daxil idi. Həmin dövrdə torpaq üzərində dövlətin müstəsna mül-

kiyyət hüququ vardı. Buna görə də torpaq dövriyyədən zıxarılmışdı və müxtəlif əqdlərin (alqı-satqının, baüışla-

manın, vəsiyyətin, girovun, icarənin və s.) predmeti ola bilməzdi. RF-də kezən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərin-

dən başlayaraq yaranan bazar iqtisadiyyatı şəraitində, habelə həyata kezirilən torpaq islahatı nəticəsində dövlə-

tin torpaq üzərində müstəsna mülkiyyət hüququ ləüv edilmişdir. Indi RF-in qanunvericiliyinə görə torpaq həm 

də vətəndaşların və hüquqi şəxslərin xüsusi mülkiyyətində ola bilər. Onlar öz mülahizələri üzrə torpaq üzərində 

qanunla  qadaüan  edilməyən  istənilən  mülki-hüquqi  əqdlər  baülaya  bilərlər.  Beləliklə,  RF-də  torpaq  üzərində 

xüsusi mülkiyyət hüququnun təsbit olunması torpaq hüququnun xarakterinə prinsipial təsir göstərmişdir. Belə 

ki, RF-in torpaq hüququ özünün ümumi hüquq elementlərini saxlamasına baxmayaraq, müasir dövrdə xüsusi 

hüquqa şamil edilir. 

Tarixi  inkişafın  gedişində  bəzi  sahələrdə  ümumi  hüquqla  xüsusi  hüquq  arasında  sərhədlər  silinib  aradan 

çıxır. Bunun nəticəsində qarışıq ümumi hüquq münasibətləri (və ya institutları) və ya xüsusi hüquq münasibət-

ləri (və ya institutları) yaranır. Bundan əlavə, ümumi hüququn və xüsusi hüququn sistemi dövlətin hüquqyarat-

ma fəaliyyəti kimi subyektiv faktordan da müəyyən dərəcədə asılıdır. Bu faktor ümumi və xüsusi hüquq arasın-

dakı münasibətə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Ona görə də həm ümumi hüquqa, həm də xüsusi hüquqa 

daxil olan hüquq sahələrinin qəti formada təsnifini vermək qeyri-mümkündür.  

Beləliklə, yuxarıda söylədiyimiz fikirləri nəzərə alaraq Azərbaycan Respublikasının xüsusi hüququnun siste-

mini müəyyənləşdirə bilərik. Söhbət xüsusi hüquqa daxil olan müstəqil hüquq sahələrindən gedir. Xüsusi hü-



ququn sisteminə aid olunan başlıca və əsas hüquq sahəsi mülki hüquqdur. Mülki hüquq xüsusi hüququn 

özəyini, təməlini, bünövrəsini, necə deyərlər, úövhərini təşkil edir. O, xüsusi hüququn aparıcı, baza sahəsi he-

sab olunur. Sivil və qabaqcıl hüquq sistemlərində (məsələn, Almaniya, Italiya, Fransa, Hollandiya və s. dövlət-

lərin hüquq sistemlərində) də mülki hüquq xüsusi hüquq sferasının əsasını təşkil edir. Qədim Romada «xüsusi 

hüquq» və «mülki hüquq» identik (eyni) anlayışlar hesab olunurdu. Qeyd etdiyimiz kimi, Romada mülki hüquq 

(müasir mənada) xüsusi hüquq anlayışı ilə əhatə olunmuşdu. 

Müstəqil hüquq sahəsi olan əmək hüququna gəldikdə, qeyd etmək lazımdır ki, bu sahə xüsusi hüquqa şamil 

olunur. Bu, kontinental Avropa hüququ ənənələrinə uyğun gəlir. Belə ki, kontinental Avropa hüququnda, hər 

ş

eydən əvvəl, bu hüququn alman qolunda (hissəsində) əmək hüququ xüsusi-hüquqi təbiətə malikdir. ßmək hü-



ququnun  əmək  müqaviləsi,  əmək  haqqı,  iş  vaxtı,  istirahət  vaxtı,  əmək  intizamı  kimi  institutları xüsusi  hüquq 

institutlarıdır. Bununla belə, əmək hüququ ümumi hüquq münasibətlərindən və elementlərindən məhrum deyil. 

Məsələn, əmək hüququnun sosial təminat münasibətləri ümumi-hüquqi təbiətə malikdir.  

Beynəlxalq xüsusi hüquq xüsusi hüquq sisteminin bir hissəsini təşkil edir. O, daxili milli hüququn spesifik 

sahəsidir.  Beynəlxalq  xüsusi  hüquq  beynəlxalq  xarakterli  mülki  (əmlak),  ailə-nikah  və  əmək  münasibətlərini 

tənzimləyən hüquq normalarının məcmusudur. Üstünlük təşkil edən müvcud konsepsiyaya görə, bu sahə hər bir 

dövlətin daxili hüquq sisteminin tərkib hissəsidir. Beynəlxalq xüsusi hüququn nizamasalma predmetini beynəl-

xalq həyatda yaranan mülki xarakterli münasibətlər təşkil edir. Bunu bəzən beynəlxalq mülki münasibətlər də 

adlandırırlar. Sovet dövründə «xarici elementli» xüsusi münasibətləri tənzimləmək məqsədi ilə beynəlxalq xüsu-

si hüququn ayrılmasına təşəbbüs göstərilmişdir. O, sovet sivilistikasının «ailəsinə» daxil idi. Bundan əlavə, nəzə-

riyyədə bəzi vaxtlarda beynəlxalq xüsusi hüquq mülki hüququn tərkib hissəsi (yarımsahəsi) kimi nəzərdən keziri-

lirdi. Kontinental Avropa hüququnda beynəlxalq xüsusi hüquq mülki hüququn tərkib hissəsi (yarımsahəsi) sayılır.  

Beynəlxalq  xüsusi  hüquq  adının  (private  international  law)  işlədilməsini  ilk  dəfə  olaraq  1834-cü  ildə  Con 

Stori təklif etmişdir. XX əsrdə ingilis-amerikan doktrinasında bu terminlə bərabər, həm də «münaqişə hüququ» 

(conflict  of  law)  terminindən  istifadə  olunur.  Avropa  dövlətlərində  XIX  əsrin  40-cı  illərindən  başlayaraq  hər 

yerdə  «beynəlxalq  xüsusi  hüquq»  termini  (fransızca  droit  international  prive,  almanca  internationales 

privatrecht və s.) tətbiq edilir.  

ßvvəllər sovet hüququ ədəbiyyatında «beynəlxalq xüsusi hüquq» terminindən istifadə olunması əleyhinə fi-

kirlər söylənilirdi. Bu fikrin doüru və inandırıcı olmaması hüququn ümumi və xüsusi hüquqa bölünməməsi ilə 

izah olunur və əsaslandırılırdı. 

Beynəlxalq xüsusi hüquq özünün əsas hüquqi parametrlərinə görə həmişə xüsusi hüquq xarakterinə və təbiə-

tinə malik olmuşdur. Qabaqcıl və sivil hüquq sistemlərində də hez bir vaxt beynəlxalq xüsusi hüquq özünün xü-

susi  hüquq  xarakterini  itirməmişdir.  Biz  beynəlxalq  xüsusi  hüququ  mülki  hüququn  yarımsahəsi  hesab  edirik. 



 

10 


Odur ki, o, mülki hüququn tərkib hissəsi kimi xüsusi hüquqa aiddir.  

Ailə hüququnun xüsusi hüquqa daxil olmasına gəldikdə isə göstərmək istəyirik ki, bir çox müəlliflər hüqu-

qun müstəqil bir sahəsi kimi ailə hüququnu xüsusi hüquq sferasına daxil edirlər. Qabaqcıl, sivil və inkişaf etmiş 

hüquq sistemlərində ailə hüququ xüsusi-hüquqi xarakterə malikdir. Amma biz, ailə hüququnu müstəqil hüquq 

sahəsi  yox,  mülki  hüququn  yarımsahələrindən  biri  hesab  edirik.  Bu,  kontinental  Avropa  hüququ  ənənələrinə 

uyğun gəlir. Belə ki, bir çox Avropa ölkələrində ailə hüququ mülki hüququn tərkib hissələrindən (yarımsahələ-

rindən) biri kimi tanınır. Ona görə də ailə hüququ hüququn müstəqil sahəsi kimi yox, mülki hüququn vasitəsilə 

onun  tərkib  hissəsi  (yarımsahəsi)  kimi  xüsusi  hüquq  sferasına  şamil  olunur.  Müstəqil  olmayan  ailə  hüququ 

Azərbaycan  Respublikasının  xüsusi  hüquq  sistemində  mülki  hüququn  vasitəsilə  təmsil  olunur.  Bununla  belə, 

mülki hüququn ailə hüququ adlı yarımsahəsində dövlətin bəzi ailə hüquq münasibətlərinə qarışmasının şahidi 

oluruq. Dövlətin həmin müdaxiləsi əsasən yetkinlik yaşına zatmayan uşaqların, əmək qabiliyyəti olmayan ərin 

(arvadın) mənafeyini müdafiə etmək məqsədini güdür. Məsələn, himayələrində azyaşlı uşaq olan ərlə arvad ara-

sında nikaha məhkəmə qaydasında xitam verilir. Bu, onu göstərir ki, mülki hüququn ailə hüququ yarımsahəsin-

də ümumi-hüquqi xarakterli elementlər və münasibətlər var. 

Ticarət (kommersiya) hüququna gəldikdə qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan Respublikasının daxili mil-

li hüquq sistemində müstəqil hüquq sahəsi kimi bu cür hüquq ayrılmadıüına və fərqlənmədiyinə görə onun xü-

susi hüquqa aid edilməsi barədə söhbət gedə bilməz. Azərbaycan Respublikasında xüsusi olaraq ticarət (kom-

mersiya) hüququnun ayrılması üçün hər hansı bir amil, sosial-siyasi, ictimai-iqtisadi, milli-tarixi və digər əsas-

lar  yoxdur.  Ölkəmizdə  xüsusi  olaraq  ayrıca  ticarət  (kommersiya)  hüququnun  yaranması  və  inkişafı  üçün  hər 

hansı bir tarixi genezis (kök, mənbə) müvcud deyil. 

Bəzi  müəlliflər  korporativ  hüququnu,  habelə  müqavilə  hüququnu  müasir  xüsusi  hüququn  növləri  hesab 

edirlər. Inkişaf etmiş xarici hüquq sistemlərində hüquqi şəxslər haqqında mülki hüquq normalarının bazası əsa-

sında,  bir  qayda  olaraq,  adətən,  kommersiya  təşkilatlarının  (hüquqi  şəxslərin  bir  növünün)  statusu  haqqında 

qayda müəyyən edirlər. Bu qaydaların məcmusu və birliyi «kompaniya hüququ» («şirkət hüququ») anlayışı 

ilə əhatə olunur. Kompaniya hüququna korporativ hüququ da deyilir. Korporativ hüququ hüququn müstəqil sa-

həsi hesab edilmir. O, qeyri-müstəqil hüquqi qurumdur. Bu hüquqi qurum ya mülki hüququn hissəsi kimi, ya da 

ticarət hüququnun hissəsi kimi xüsusi hüquqa daxil edilir. 

Müqavilə hüququ da müstəqil hüquqi qurum sayılmır. O, mülki hüququn, daha doürusu, onun ən böyük və 

iri  yarımsahəsi olan öhdəlik hüququnun əsas institutudur. Müqavilə hüququ öhdəlik hüququnda üstün mövqe 

tutur.  Bu  institut  normal  iqtisadi  dövriyyəni  və  mübadilə  münasibətlərini  tənzimləyir.  O,  öhdəlik  hüququnun 

aparıcı hissəsidir. Müasir müqavilə hüququ kommersiyalaşdırılır (kommersiyalaşdırma). Belə ki, müqavilə hü-

ququnda sahibkarlıq (kommersiya) fəaliyyətini tənzimləyən normalar nəzərdə tutulmuşdur. Məsələn, sahibkar-

lıq sferasında tətbiq edilən franzayzinq, faktorinq, lizinq və digər müqavilələr barədə normalar bütövlükdə mülki 

(əmlak) dövriyyəyə güclü təsir göstərir. Söylədiklərimizdən belə təsəvvür yaranır ki, müqavilə hüququnun norma-

ları xüsusi-hüquqi təbiətə malikdir. Lakin o, müstəqil hüquqi qurum kimi yox, mülki hüququn tərkib hissəsi (insti-

tutu) kimi xüsusi hüquq sisteminə daxildir.  

Torpaq  hüququ  xüsusi  hüququn  sisteminə  daxil  olan  sahələrdən  biridir.  Torpaq  üzərində  şəxslərin  xüsusi 

mülkiyyət hüququnun qanunvericilik qaydasında rəsmən tanınması torpaq hüququnun xüsusi hüququn bir hissəsi 

kimi çıxış etməsini şərtləndirir. Bu, təbiidir. Belə ki, xüsusi hüquq, hər şeydən əvvəl, xüsusi mülkiyyət institutu-

nun yaranması və inkişafı ilə bağlıdır. Bununla belə, torpaq hüququnda ümumi-hüquqi xarakterli münasibətlər və 

elementlər vardır. Amma bunlar torpaq hüququnun xüsusi-hüquqi təbiətini və xarakterini dəyişdirmir.  

Beləliklə, Azərbaycan Respublikasının xüsusi hüquq sisteminə daxil olan hüquq sahələrini müəyyənləşdir-

mək olar. Özü də ümumi hüquqa aid edilən hüquq sahələrinə nisbətən həmin sahələrin dairəsi məhduddur: 

mülki hüquq;  

ə

mək hüququ; 



torpaq hüququ. 

Müasir dövrdə hüququn aqrar hüquq adlı müstəqil sahəsi ayrılmışdır. Müəlliflərin fikrincə, aqrar hüququ xü-

susi, kompleks xarakterli hüquq sahəsidir. Hüquq ədəbiyyatında «aqrar hüququ» termini əvəzinə, «kənd təsər-

rüfatı hüququ» terminindən də istifadə olunur.  

Müstəqil aqrar hüququ konsepsiyasının tərəfdarları belə hesab edirlər ki, kənd təsərrüfatında müxtəlif ictimai 

münasibətlər  yaranır və bu münasibətlərin hamısını məcmu halında götürəndə o, ənənəvi hüquq sahələrindən 

hər hansı birinin nizamasalma predmetinə daxil olmur. Bu münasibətlər aqrar münasibətləri adlanır ki, o, müx-

təlif növ ictimai əlaqələrin mürəkkəb kompleksindən ibarətdir. Göstərilən konsepsiya tərəfdarlarının fikrincə, 

bax, həmin münasibətlər aqrar hüququnu müstəqil hüquq sahəsi kimi ayırmaüa və fərqləndirməyə imkan verən 

meyar rolunu oynayır. 



 

11 


Düzdür, bir çox qabaqcıl və inkişaf etmiş xarici dövlətlərdə (məsələn, Almaniyada, ABŞ-da, Ingiltərədə, Ita-

liyada, Yaponiyada, Fransada və s.) artıq altmış ilə yaxındır ki, kənd təsərrüfatının hüquqi problemləri üzrə in-

tensiv tədqiqatlar aparılır və «Aqrar hüquq» adlı kurs tədris olunur. Kənd təsərrüfatı sahəsində sahibkarlıq fəa-

liyyətinin  hüquqi  tənzimlənməsini  öyrənmək  üçün  tədris  fənni  kimi  aqrar  hüququnun  ayrılması  mümkündür. 

Amma hüququn müstəqil sahəsi kimi aqrar hüququn ayrılmasının və fərqləndirilməsinin hez bir əsası yoxdur. 

Bu cür «qondarma» müstəqil hüquq sahəsinin yaranması üçün əsas meyarlar — hüquqi tənzimetmə predmeti və 

metodu müvcud deyildir.  

6. Xüsusi hüquq və təsərrüfat (sahibkarlıq) hüququ  

Xüsusi hüquq və təsərrüfat hüququ, habelə xüsusi hüquqla sahibkarlıq hüququ arasında münasibət məsələsi 

mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Təsərrüfat hüququ ilə və ya sahibkarlıq hüququ ilə xüsusi hüquq arasında əlaqənin 

xarakteri və təbiəti necədir? Bu iki anlayışı xüsusi hüquq sahəsinə aid etmək olarmı? Nəzəri ədəbiyyatda sahib-

karlıq hüququnun xüsusi hüquqa aid edilməsi barədə fikirlər səslənir. 

Təsərrüfat hüququ konsepsiyası XX əsrin əvvəllərində Qərb hüquq elmində əmələ gəlmişdir. Həmin dövrdə 

fransız hüquqşünası Dyuqinin adı ilə baülı olan sosial funksiya nəzəriyyəsi yaranmışdı. Bu nəzəriyyə ilə baülı 

olaraq Qərb hüquq elmində ilk dəfə olaraq kapitalist dövlətinin hüquq sistemi daxilində və zərzivəsində hüqu-

qun ümumi və xüsusi hüquqa bölünməsinə mənfi münasibət ifadə olundu və bu cür bölgü ideyası tənqid edildi. 

Dyuqinin sosial funksiya nəzəriyyəsinə görə hüquq yox, yalnız sosial funksiya tanıyan müasir cəmiyyətə sub-

yektiv hüquq yaddır və bu subyektiv hüquq öz yerini sosial funksiyaya verməlidir. Madam ki, subyektiv hüquq 

üz yerini sosial funksiyaya verir, onda hüququn ümumi və xüsusi hüquq adlı iki yerə bölünməsinin yerini vahid 

«sosial hüquq» tutmalı və əvəz etməlidir. 

Vahid  «sosial  hüquq»  yaradılması  ideyası  kapitalist  təsərrüfatının  hüquqi  tənzimlənməsi  sahəsində  ifadə 

olunmaüa  başladı.  Birinci  dünya  müharibəsi  azad  sahibkarlıq  fəaliyyətini  —  xüsusi  hüquq  münasibətlərinin 

ə

hatə dairəsini məhdudlaşdırdı. Təsərrüfat işlərinə birbaşa dövlət müdaxiləsi qaydası müəyyənləşdirildi. Bu hal 



isə  kapitalist  müəssisələrinin  təsərrüfat  fəaliyyətinin  hüquqi  tənzimlənməsinin  imperativliyini  (məcburiliyini) 

xeyli  genişləndirdi.  Bunun  nəticəsində  müəssisələrin  xüsusi  mülkiyyət  hüququ  və  müqavilə  azadlıüı  prinsipi 

mühüm dərəcədə məhdudlaşdırıldı. Belə bir şəraitdə Almaniyada müharibə və müharibədən sonrakı dövrdə tə-

sərrüfat hüququ nəzəriyyəsi irəli sürüldü. Bu nəzəriyyə ənənəvi olaraq xüsusi hüququ ümumi hüquqa qarşı qoy-

maüın ziddinə olaraq yaranmışdı. Təsərrüfat hüququ nəzəriyyəsinin yaradıcıları XX əsrin 20-ci illərinin alman 

sivilistikasının  tanınmış  nümayəndələri  (Gedeman,  Rumpf,  Nussbaum,  Holdşmitd  və  s.)  idilər.  Bu  nəzəriyyə 

Qərb hüquq ədəbiyyatının səhifələrində çox geniş surətdə işıqlandırılmışdı. 

Təsərrüfat hüququ nəzəriyyəsi dövlətin xüsusi hüquq münasibətlərinə qarışmasının və müdaxiləsinin güclən-

məsini ifadə edirdi. Həmin nəzəriyyənin müəllifləri təsdiq edirdilər ki, bu cür müdaxilə nəticəsində guya ümu-

mi hüquq ilə xüsusi hüquq arasında sərhədlərin silinməsi prosesi, habelə yeni hüququn yaranması prosesi gedir. 

Yaranan bu yeni hüquq sahəsi nə xüsusi hüquq, nə də ki ümumi hüquq sferasına şamil edilir. Həmin hüquq tə-

sərrüfat hüququ adlandırıldı. Təsərrüfat hüququ qanunvericiliyin spesifik qanadı, hüquq sisteminin xüsusi sahə-

si hesab edildi. Bu nəzəriyyə alman sivilisti Gedemanın 1910-cu ildə zapdan zıxmış kitabzasında əsaslandırıl-

mışdı. Onun Almaniyada yaratdıüı təsərrüfat hüququ nəzəriyyəsi bəzi kontinental Avropa ölkələrində, o cümlə-

dən SSRI-də, hər şeydən əvvəl, sovet Rusiyasında özünə dəstək tapdı. 1924-cü ildə Gedemanın bir sıra məqalə-

ləri rus dilinə tərcümə olunaraq Xarkovda nəşr edildi. Xüsusilə onun rus dilinə tərcümə olunmuş və zap edilmiş 

«Təsərrüfat hüququnun əsas cəhətləri» adlı məqaləsi daha geniş maraq doüurdu.  

XX əsrin 20-ci illərində təsərrüfat hüququ nəzəriyyəsi bir sıra sovet alimləri tərəfindən qəbul edildi. Sovet 

müəllifi A.Q.Hoyxbarq həmin dövrdə nəşr etdirdiyi əsərində təsərrüfat hüququ ideyasını və konsepsiyasını ifa-

də edirdi. O, fransız hüquqşünası Dyuqinin ardınúa subyektiv hüquqla sosial funksiyanı eyniləşdirirdi. Müəllif 

yazırdı  ki,  buræua  hüququnda  olduüu  kimi,  sosialist  hüququnda  da  ümumi  hüquqla  xüsusi  hüquq  arasındakı 

fərqlər itir. A.Hoyxbarq burdan belə bir nəticə zıxarırdı ki, bundan sonra mülki hüquq sahəsini saxlamaüın hez 

bir əsası və mənası yoxdur. Onun fikrincə, mülki hüquq həmişə və hər yerdə xüsusi hüquq kimi çıxış etmişdir 

və o, yalnız ümumi hüquqa qarşı qoyulmaq üçün müvcud olmuşdur. Müəllif belə hesab edirdi ki, əgər ümumi 

hüquqla xüsusi hüquq arasında sərhədlər itirsə, onda mütləq və hökmən mülki hüququn müvcudluüuna da son 

qoyulmalı, onun yerini təsərrüfat hüququ tutmalıdır. Təsərrüfat hüququnun işıqlandırılmasına kifayət qədər ge-

niş hüquq ədəbiyyatı həsr edildi. Müasir dövrdə də bu iş davam edir. 

Beləliklə, sovet dövründə təsərrüfat hüququ adlı yeni hüquq sahəsi əmələ gəldi. Sovet təsərrüfat hüququ tə-

sərrüfat qanunvericilik normalarından ibarət idi. Bu normalar sovet hüququnun əsasən iki sahəsi — inzibati hü-

quq və mülki hüquq adlı sahələri arasında bölüşdürülmüşdü. Belə ki, sovet inzibati hüququ sosialist təsərrüfatı-

nı idarə edən orqanların fəaliyyət qaydasını, quruluşunu və səlahiyyətlərini müəyyən edirdi. Sovet mülki hüqu-

qu isə sosialist təsərrüfat təşkilatları arasında müqavilə və digər əmlak münasibətlərini tənzimləyirdi. Şübhəsiz 



 

12 


ki, sovet dövlətinin təsərrüfat fəaliyyəti ilə baülı olan normalarının çoxu əsasən bu iki sovet hüquq sahəsində 

cəmləşmişdi. Bu cür normaların müvcudluüu isə sosialist tipli sovet dövlətinin xüsusi funksiyası — təsərrüfat-

təşkilati funksiyaya malik olması ilə izah edilirdi. Beləliklə, sovet hüququnun hər iki sahəsi sosialist təşkilatları-

nın təsərrüfat fəaliyyətini (inzibati hüquq idarəzilik sahəsində, mülki hüquq isə dəyər xarakterli əmlak münasi-

bətləri sahəsində) nizama salırdı. Bax, təsərrüfat fəaliyyəti haqqında inzibati hüquqla mülki hüquq arasında bö-

lüşdürülmüş normalar birləşdirilərək, onlardan sovet hüququnun təsərrüfat hüququ adlı müstəqil sahəsi yaradıl-

dı. 

Təsərrüfat hüququ ideyası və konsepsiyası hələ sovet dövründə hüquq ədəbiyyatında kəskin tənqid edilmiş-



dir.  1959-cu  ilin  may  ayında  SSRI  Elmlər  Akademiyasının  Hüquq  Institutu  bütövlükdə  təsərrüfat  hüququna 

həsr  edilmiş  elmi  sessiya  kezirdi.  Sessiyanın  bəzi  iştirakzıları  təsərrüfat  hüququ  ideyası  əleyhinə  zıxdılar. 

Məcəllələşdirmə məsələləri üzrə respublikalararası müşavirə (1959) iştirakzılarının çoxu bu nəzəriyyəyə mənfi 

münasibət bəslədilər. Diskussiya ümumi mətbuat səhifələrinə də kezdi. 8 mart 1959-cu ildə «Izvestiə» qəzetin-

də bir qrup sivilist alim (B.S. Antimonov, S.N. Bratus və başqaları) çıxış edərək təsərrüfat hüququ nəzəriyyəsini 

tənqid etdilər. 

Təsərrüfat hüququ konsepsiyasını kəskin tənqid edən tanınmış alim O.S. Ioffe göstərirdi ki, nə sovet hüququ 

sisteminin qurulması prinsipi, nə sovet hüquq elmi sisteminin təşkili forması, nə qanunvericilik, atbitrac və tə-

sərrüfat praktikası nəinki təkcə təsərrüfat hüququ konsepsiyasına əsas vermir, habelə, əksinə, onun nəzəri cəhət-

dən  səhv  və  elmi  baxımdan  nəticəsi  olmayan  nəzəriyyə  olmasını  azıq-aşkar  müəyyən  edir.  Müəllif  təsərrüfat 

hüququ nəzəriyyəsi tərəfdarlarına haqlı olaraq məsləhət görürdü ki, onlar qondarma, uydurma və süni məsələ-

lərlə məşüul olmayıb, öz yaradıcılıq güc və səylərini həqiqətən vacib və həyati əhəmiyyəti olan problemlərin 

tədqiqinə yönəltsinlər. 

Təsərrüfat hüququ ideyasını və konsepsiyasını kezmiş sovet iqtisadi quruluşu doüurmuşdu. Bazar iqtisadiy-

yatına kezid komanda iqtisadiyyatının, əmrə əsaslanan sovet təsərrüfat sisteminin müvcudluüuna son qoymuş-

dur. Buna görə də təsərrüfat hüququ nəzəriyyəsini doüuran sosial-iqtisadi əsaslar da yox olub getmişdir. Belə 

vəziyyətdə bu nəzəriyyənin nəzəri cəhətdən əsaslandırılması elə bir ciddi məsələyə zevrilmir. 

Bununla bərabər, qeyd etmək lazımdır ki, təsərrüfat hüququ ideyası tamamilə «ölüb getməmişdir». Elə bil ki, 

bu ideya «mürgüləməkdəymiş». Belə ki, bazar iqtisadiyyatı şəraitində təsərrüfat hüququ konsepsiyası başqa for-

mada  özünü  göstərməyə  başlayır.  Söhbət  bəzi  müəlliflərin  (V.S.Martemyanov,  V.V.Laptev,  N.Y.Kruqlova, 

V.K.Mamutov və b.) təsərrüfat hüququnun varisi kimi xüsusi olaraq müstəqil sahibkarlıq (təsərrüfat) hüququ 

yaratmaüa cəhd göstərmələrindən gedir. Sahibkarlıq (təsərrüfat) hüququ konsepsiyasının tərəfdarları belə hesab 

edirlər ki, xüsusi-hüquqi yanaşma iqtisadiyyata hər hansı bir dövlət müdaxiləsini aradan qaldırır, bu cür müda-

xiləyə yol vermir və həmin səbəbdən də sahibkarlıq (təsərrüfat) dövriyyəsini qaydaya salmaq üçün göstərilən 

yanaşma qəbuledilməzdir. Onların fikrincə, sahibkarlıq (təsərrüfat) hüququ zərzivəsində xüsusi və ümumi hü-

quq elementlərinin  «yeni birliyi»ni  yaratmaq lazımdır. Həmin müəlliflər  sahibkarlıq (təsərrüfat) hüququ kon-

sepsiyasını kapitalist bazar təsərrüfatının dövlət tənzimlənməsinin xüsusiyyəti ilə əsaslandırırlar. 

Bizim fikrimizúə, sahibkarlıq (təsərrüfat) hüququ kimi müstəqil hüquq sahəsinin ayrılması qondarıl-



ş, uydurulmuş, qeyri-təbii və süni məsələdir. Bunun hez bir elmi və praktiki əsası yoxdur. Bir nezə arqu-

mentə görə sahibkarlıq (təsərrüfat) hüququ konsepsiyası qəbuledilməzdir. Birincisi, dünya təcrübəsi göstərir ki, 

ümumi hüquq normalarından (elementlərindən) və xüsusi hüquq normalarından (elementlərindən) ibarət müstə-

qil hüquq sahəsi yaratmaq olmaz. Hələ XX əsrin 40-cı illərində fransız hüquqşünası N.Savatye təsərrüfat hüqu-

qu nəzəriyyəsini tənqid edərək ümumi hüquq normalarının «əzəli və qədim» xüsusi hüquq sferasına «girməsi-

nə» qarşı özünün kəskin etiraz səsini ucaltmışdı. Xüsusi hüquq xüsusi işlərə özbaşına dövlət müdaxiləsini istis-

na edir, buna yol vermir. Ümumi hüquq qaydaları və normaları isə öz hüquqi təbiətinə görə xüsusi hüquqi əsas-

ları məhdudlaşdırır və özünə tabe etdirir, onları üstələyir. Buna görə də ümumi və xüsusi hüquq elementlərinin 

müstəqil ayrıca bir hüquq sahəsində birləşdirilməsi qeyri-mümkündür. 

Ikincisi, hüquq sistemi obyektiv xarakter daşıyır. Bu, o deməkdir ki, hüquq sistemi müəyyən sahələrə bölün-

məsində ifadə olunan obyektiv quruluşa malikdir. O, subyektiv xarakter daşımır. Bu, onu ifadə edir ki, hüquq 

sisteminə daxil olan hər hansı bir sahəni bu və ya digər nəzəri konstruksiyanın köməyi ilə uydurmaq, qondar-

maq və yaratmaq olmaz. Elm yalnız müəyyən hüquq sahəsinin müvcud olma faktını müəyyənləşdirə və aşkar 

edə bilər. Müstəqil sahibkarlıq (təsərrüfat) hüququnun müvcudluüunu sahibkarlıq fəaliyyəti üzrə qanunvericilik 

kimi subyektiv fakt əsasında sübut etmək olmaz. Belə ki, qanunvericilik sahibkarlıq (təsərrüfat) fəaliyyətindən 

başqa, həm də müxtəlif məsələlər üzrə müvcuddur. Məsələn, hərbi qanunvericilik, vergi qanunvericiliyi, qiy-

mətli kaüızlar haqqında qanunvericilik, nəqliyyat qanunvericiliyi, elmi qanunvericilik, pensiya qanunvericiliyi 

və s. Buradan belə bir nəticə zıxarmaq olmaz ki, qanunvericiliyin hər qolu özündə hüququn müvafiq sahəsini 

ifadə edir. Müəyyən məsələlər üzrə qanunvericilik və hüquq sahəsi — bir-biri ilə üst-üstə düşməyən anlayışlar-


 

13 


dır. Hüquq sistemi və qanunvericilik sistemi elə anlayışlardır ki, onlar bir-biri ilə üst-üstə düşmür. Fəlsəfi plan-

da hüququn sistemi ilə qanunvericilik sistemi arasındakı münasibət məzmunla forma arasındakı münasibət ki-

midir. Qanunvericilik sahəsi hüquq sisteminin xariúən ifadəsidir, onun obyektivləşmiş formasıdır. Onların sayı 

hüquq sahələrindən xeyli çoxdur. Məsələn, RF-də 48 qanunvericilik sahəsi var. Hərbi qanunvericiliyin olması o 

demək deyildir ki, hüququn hərbi hüquq adlı sahəsi də müvcuddur. Və yaxud ticarət haqqında qanunvericiliyin 

ayrılması onu ifadə etmir ki, ticarət hüququ adlı müstəqil hüquq sahəsi əmələ gəlmişdir. Vergi qanunvericiliyi-

nin ayrıca olaraq nəzərdə tutulması ona dəlalət etmir ki, hüquq sistemində vergi hüququ adlı müstəqil sahə ya-

ranmışdır. Bununla belə, hüquq sahəsini məcəllə ilə də eyniləşdirmək olmaz. Məsələn, Vergi Məcəlləsinin ol-

ması ona dəlalət etmir ki, hüququn vergi hüququ adlı müstəqil sahəsi ayrılmalıdır. Və nəhayət, sahibkarlıq (tə-

sərrüfat)  fəaliyyəti  haqqında  qanunvericiliyin  olması  sahibkarlıq  (təsərrüfat)  hüququ  kimi  müstəqil  və  ayrıca 

hüquq sahəsinin fərqləndirilməsinə əsas vermir. Beləliklə, hüquq sisteminin obyektivliyi imkan vermir ki, sa-

hibkarlıq (təsərrüfat) hüququ kimi müstəqil hüquq sahəsi ayrılsın və fərqləndirilsin. Sahibkarlıq haqqında qa-

nunvericilik isə subyektiv xarakter daşıyır. 

Bununla bərabər, sahibkarlıq (təsərrüfat) hüququnu iki baxımdan ayırmaq və fərqləndirmək olar. Özü də dər-

hal qeyd etməliyik ki, hüquq sisteminə daxil olan müstəqil hüquq sahəsi kimi yox. Birincisi, qanunvericilik sa-

həsi (massivi) kimi sahibkarlıq (təsərrüfat) hüququnun fərqləndirilməsi və ayrılması mümkündür. Belə 

ki, sahibkarlıq (təsərrüfat) fəaliyyəti hüquqi tənzimetmənin obyektidir. Bu cür fəaliyyət hüququn müxtəlif sahə-

ləri — mülki, inzibati, maliyyə, əmək və digər sahələri tərəfindən hüquqi cəhətdən nizama salınır və tənzimlə-

nir.  Belə  təsəvvür  yaranır  ki,  sahibkarlıq  fəaliyyətinin  hüquqi  tənzimlənməsi  və  nizama  salınması  qarışıq  və 

kompleks xarakterə malikdir. Bu cür qarışıq məsələyə yaxından bələd olmaq üçün sahibkarlıq fəaliyyəti barədə 

mülki hüquq aktları, inzibati hüquq aktları, maliyyə hüquq aktları və s. sahibkarlıq (təsərrüfat) qanunvericiliyi 

adı altında birləşdirilə bilər. Belə halda burada həm xüsusi hüququn (mülki hüququn və s.), həm də ümumi hü-

ququn (maliyyə, inzibati və s. hüquq sahələrinin) elementləri və institutları əhatə olunur. 

Ikincisi, tədris fənni kimi sahibkarlıq (təsərrüfat) hüququ ayrıla bilər. Bu cür ayrılmanın əsas məqsədi 

sahibkarlıq fəaliyyətinin hüquqi tənzimlənməsini dərindən mənimsəmək və əhatəli öyrənməkdən ibarətdir. Mə-

sələn, magistratura pilləsində oxuyan tələbələr «Sahibkarlıq hüququ» adlı tədris fənni öyrənirlər. Son zamanlar 

biz «Sahibkarlıq (təsərrüfat) hüququ» adlı dərsliklərin və mühazirə kursunun nəşr edilməsinin şahidi oluruq. 

Beləliklə, hüquq sistemində sahibkarlıq (təsərrüfat) hüququ adlı müstəqil xüsusi hüquq sahəsinin yaradılması 

üçün  hər  hansı  bir  nəzəri-praktiki  əsas  yoxdur.  Sahibkarlıq  fəaliyyəti  əsasən  mülki  hüquqla  tənzimlənir

Mülki hüquqda elə xüsusi normalar vardır ki, bu normalar yalnız sahibkarların iştirak etdiyi münasibətlərə tət-

biq olunmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Həmin normalara aiddir: 

 sahibkarlıq fəaliyyəti haqqında norma (MM-in 13-cü maddəsi); 



 kommersiya təşkilatları haqqında normalar (MM-in 64-114-cü maddələri); 

 kommersiya təmsilziliyi (nümayəndəliyi) haqqında norma (MM-in 361-ci maddəsi); 



 ümumi müqavilə haqqında normalar (MM-in 400-cü maddəsi); 

 sahibkarlıq fəaliyyəti ilə baülı öhdəliyin icrasından birtərəfli imtina və ya bu öhdəliyin şərtlərinin birtərəfli 



dəyişdirilməsi haqqında norma (MM-in 430-cu maddəsinin 2-ci bəndi) və s. 

Bundan əlavə, mülki hüququn əqdlər, hüquqi şəxslər, müddətlər, əşya hüququ, öhdəlik və digər  məsələlər 

barədə müddəaları sahibkarların iştirak et-dikləri münasibətlərə tətbiq edilə bilər. Ona görə ki, həmin müddəa-

lar ümumi xarakterə malik olub, bütün dövriyyə iştirakzılarının hamısının — həm sahibkarların, həm də qeyri-

sahibkarların iştirak etdikləri münasibətlərə eyni dərəcədə və bərabər qaydada şamil olunur. Mülki hüquqda sa-

hibkarlıq fəaliyyətini tənzimləyən və qaydaya salan kifayət qədər  yetərli normalar vardır. Bu, o deməkdir ki, 

həmin fəaliyyəti qaydaya salmaq və rəsmiləşdirmək üçün hüquq sistemində sahibkarlıq (təsərrüfat) hüququ adlı 

xüsusi olaraq müstəqil hüquq sahəsinin ayrılmasına ehtiyaú yoxdur. Sahibkarlıq (təsərrüfat) fəaliyyətini nizama 

salmaq üçün mülki hüquq normaları kifayətdir. Ona görə də üzümüzü sahibkarlıq (təsərrüfat) hüququ konsepsi-

yasının və ideyasının tərəfdarlarına tutub, I.O. Ioffenin təbirincə, demək istəyirik ki, qondarma, uydurma və sü-

ni məsələlərlə məşüul olmayın (O.S.Ioffe bu cür məsləhəti təsərrüfat hüququ ideyasının tərəfdarlarına görmüş-

dü). 


7. Xüsusi hüququn əsas cəhətləri və prinsipləri 

Qeyd etdiyimiz kimi, xüsusi hüquq bazar iqtisadiyyatının fundamentini və əsasını təşkil edir. Bu hüquq iqti-

sadiyyatın təşkilinin bazar iqtisadiyyatı adlı forması ilə sıx surətdə bağlıdır. Komanda (sovet) iqtisadiyyatından 

fərqli olaraq, iqtisadiyyatın təşkilinin bu forması, yəni bazar iqtisadiyyatı dövlət təsiri və müdaxiləsi olmayan 

azad bazar iqtisadiyyatıdır. Bu iqtisadiyyat hər hansı xüsusi işə — istehsal və istehlak haqqında əsas qərarları 

qəbul edən ayrı-ayrı şəxslərin və xüsusi müəssisələrin fəaliyyətinə dövlətin özbaşına qarışmasını istisna edir. 

Xüsusi hüquq da xüsusi işlərə özbaşına müdaxilə olunmasını qəbul etmir. Xüsusi hüquq olmadan bazar iqtisa-


 

14 


diyyatının və təsərrüfatının normal və əsl inkişafından söhbət gedə bilməz. Deməli, xüsusi hüquq iqtisadiyyatın 

təşkilinin forması olan bazar iqtisadiyyatı üçün xarakterikdir. Odur ki, xüsusi hüquq bazar hüququdur. 

Xüsusi hüquq sahibkarlıüın əsası və bünövrəsidir. Sahibkarlıq fəaliyyəti (sahibkarlıq) bazar iqtisadiyyatının 

ə

sas və fərqləndirici əlamətlərindən biridir. Bu fəaliyyətin həyata kezirilməsinin əsas məqsədi gəlir (qazanc) və 



mənfəət əldə etməkdən ibarətdir. Sahibkarlıq fəaliyyəti əsasən iqtisadi cəhətdən azad olan insanların əməyinə 

ə

saslanır. Üçünün hər bir üzvü üçün iqtisadi azadlıüı təmin edən cəmiyyətdə bu fəaliyyət özünün ən yüksək tə-



rəqqi səviyyəsinə zatır. Ümumi mənada iqtisadi azadlıq dedikdə, insanın malik olduüu iqtisadi resurslar (kapi-

tal, iş qüvvəsi), habelə hazır məhsullar üzərində sərbəst surətdə sərəncam vermək hüququ başa düşülür. Xüsusi 

hüquq insanları iqtisadi azadlıq hüququ ilə təmin edir. Bu hüquq öz hüquqi təbiətinə görə normal sahibkarlıq 

dövriyyəsi və fəaliyyəti üçün nəzərdə tutulmuşdur. ßsl və həqiqi sahibkarlıq fəaliyyəti xüsusi hüquq olmadan 

həyata kezirilə bilməz. Buna gürə də xüsusi hüquq sahibkarlıq hüququdur

Xüsusi hüquq ayrı-ayrı şəxslər arasında, onların şəxsi-fərdi maraqları ilə  baülı olan əmlak münasibətlərini 

tənzimləyir. Bu hüquq fərdlərin öz aralarındakı münasibətləri müəyyənləşdirir. Xüsusi hüquq ayrı-ayrı şəxslərin 

— əmtəə istehsalzılarının, sahibkarların, mülkiyyətzilərin, biznesmenlərin, kommersantların və s. fəaliyyət sfe-

rasına aid olan hüquqdur. Bu elə bir sahədir ki, dövlətin tənzimləyici fəaliyyətinin həmin sahəyə bilavasitə mü-

daxiləsi  məhdudlaşır.  Xüsusi  hüquq  ayrı-ayrı  şəxslərə  öz  istək  və  mülahizələrinə  uyğun  istənilən  istiqamətdə 

hərəkət etmək ixtiyarı verir. Bu hüquq azadlıq və xüsusi təşəbbüskarlıq hüququdur. Onun əsas məqsədini, qayə-

sini və leytmotivini ayrı-ayrı şəxslərin maraq və mənafeyini təmin etmək təşkil edir. Buna görə də xüsusi hü-



quq şəxsi-azadlıq və fərdi-müstəqillik hüququdur

Xüsusi hüquq, bir qayda olaraq, əsasən üz xüsusiyyətlə xarakterizə olunur. Həmin bu üz xüsusiyyət onu hü-

ququn digər sferasından — ümumi hüquqdan fərqləndirməyə imkan verir. Qeyd etdik ki, xüsusi hüquq ayrı-ayrı 

şə

xslər (fərdlər) arasında yaranan əmlak münasibətlərini tənzimləyir. Bu münasibətlərdə iştirak edən subyektlə-



rin hüquqi statusu (vəziyyəti) xüsusi hüququn üz cür xüsusiyyətə malik olmasına dəlalət edir.  

Xüsusi hüququn birinci xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bu hüquqla tənzimlənən əmlak münasibətlərində işti-

rak edən subyektlər hüquq bərabərliyinə malikdirlər. Ümumi hüquq subordinasiya (tabezilik) sistemidir, ha-

kimiyyət  və  tabezilik  sahəsidir.  Xüsusi  hüquqla  tənzimlənən  münasibətlərdə  çıxış  edən  tərəflər  isə  hüquqi 

cəhətdən bərabərdirlər. Onlar arasında hakimiyyət və tabezilik əlaqələri yoxdur. Bu cür əlaqələr ümumi hüquq 

üçün xarakterikdir. Fransız hüquqşünası Vuaren yazır ki, ümumi hüquq fərdlə dövlət arasında münasibəti tənzim 

edir. ßgər münasibətə girən tərəflər arasında hakimiyyət və tabezilik əlaqəsi olarsa, onda həmin münasibətin xüsu-

si hüquqla tənzimlənməsindən və onun xüsusi hüquq münasibəti olmasından söhbət gedə bilməz. 

Xüsusi hüququn ikinci xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bu hüquqla nizama salınan münasibətlərdə çıxış edən 

tərəflər  iradə  müstəqilliyinə  və  sərbəstliyinə  malikdirlər.  Xüsusi  hüquq  ayrı-ayrı  şəxslərin  —  bazarda  öz 

məhsulunu satan əmtəə istehsalzılarının, mülkiyyətzilərin sərbəstliyi üçün geniş imkanlar verir. Xüsusi hüquq 

münasibətində iştirak edən tərəflər müqavilə baülayıb-baülamamasını, müqavilə baülanan zaman hansı müqabil 

tərəfi  sezib-sezməməyi,  müqaviləni  hansı  şərtlərlə  baülayıb-baülamamasını,  öz  mülkiyyət  hüququnu  müdafiə 

edib-etməməsini, məhkəməyə iddia verib-verməməsini, əmlak dövriyyəsində iştirak edib-etməməsini və s. öz ar-

zu, istək və iradələri əsasında müəyyənləşdirir və həll edirlər. Hez kəsin ixtiyarı zatmır ki, əmlak dövriyyəsində 

çıxış  edərkən,  müqavilə  baülayarkən,  müqavilə  üzrə  tərəf  müqabili  (kontragent)  sezərkən,  öz  əmlakı  üzrə 

sərəncam verərkən, vəsiyyətnamə tərtib edərkən və s. xüsusi hüquq subyektinə onun iradəsinin ziddinə olaraq tə-

sir göstərsin. 

Xüsusi hüququn üçüncü xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bu hüquqla nizama salınan münasibətlərdə iştirak 

edən subyektləəmlak müstəqilliyinə malikdirlər. ßmlak müstəqilliyi normal sahibkarlıq və ya təsərrüfat fə-

aliyyəti üçün əsas və vacib şərtdir. Bunsuz xüsusi hüquq münasibəti iştirakzısı əmlak dövriyyəsində çıxış edə 

bilməz. Belə ki, o, əmlak hesabına mənfəət və gəlir (qazanc) götürür. Bununla belə, bu tərəf özünün tərəf müqa-

bili (kontragenti) qarşısında üzərinə götürdüyü öhdəliyə gürə öz əmlakı ilə məsuliyyət daşıyır. 

Xüsusi  hüququn  mahiyyəti  onun  prinsiplərində  ifadə  olunur.  Bu  hüququn  əsas  prinsipləri  yeni  Mülki 

Məcəllədə qanunvericilik qaydasında təsbit olunmuşdur. Xüsusi hüququn əsas və başlıca prinsipləri bunlardır: 

 xüsusi hüquq subyektlərinin hüquq bərabərliyi prinsipi; 



 mülkiyyət toxunulmazlıüı prinsipi; 

 müqavilə azadlıüı prinsipi; 



 xüsusi işlərə kimsənin özbaşına qarışmasının yolverilməzliyi prinsipi və s. 

Xüsusi hüququn prinsipləri bütün sivil dünyanın qəbul etdiyi vətəndaş cəmiyyəti ilə sıx surətdə bağlıdır. Bu 

cəmiyyət  ayrılmaz  atributlarla  xarakterizə  olunur:  iqtisadi  azadlıq;  xüsusi  mülkiyyət;  sahibkarlıq;  bazar  sub-

yektlərinin hüquq bərabərliyi və müdafiəsi. Xüsusi hüququn prinsipləri bu atributlara əsaslanaraq onlarla vəh-

dətdə və qarşılıqlı əlaqədədir. 



 

15 


8. Mülki hüquq xüsusi hüququn əsası kimi 

Cəmiyyətin inkişaf tarixinə məlum olan ictimai təsərrüfat formalarından biri bazar iqtisadiyyatıdır. Bazar iqti-

sadiyyatı ideologiya olmayıb, zamanın təcrübəsindən zıxmış iqtisadi münasibətlərin məcmusudur. Bu iqtisadiyya-

ta əsaslanan hüquq sisteminin əsasını xüsusi hüquq təşkil edir. Xüsusi hüquq bəşər sivilizasiyasının ən mühüm na-

iliyyətlərindən biri olan bazarla sıx surətdə bağlıdır.  

Almaniya hüquq doktrinasında güstərilir ki, mülki hüquq xüsusi hüququn bir hissəsidir. Professor Karl La-

rens yazır ki, xüsusi hüququn daxilində biz ümumi xüsusi hüquq kimi mülki hüququ və bir nezə xüsusi sahəni 

fərqləndiririk. 



Xüsusi hüququn özünün əsasını və bazasını mülki hüquq təşkil edir. O, xüsusi hüququn aparıcı — baza 

sahəsidir. Dünyanın bütün milli hüquq sistemlərində mülki hüquq əsasən, bir qayda olaraq, əmlak münasibətlə-

rini tənzimləyir. Bu cür münasibətlər əmlakın subyektə məxsusluüu ilə baülı və ya əmlakdan istifadə ilə əlaqə-

dar yarana bilər. Həmin münasibətlər iqtisadi (əmlak) dövriyyə subyektləri arasında əmələ gəlir. Mülki (xüsusi) 

hüquq iqtisadi (əmlak) dövriyyəni tənzimləyərək, ona mülki hüquqi forma verir. Daha doürusu, o, əmtəə-pul 

mübadiləsini hüquqi cəhətdən rəsmiləşdirir. 



Mülki (xüsusi) hüquq bazarı, bazar əmtəə dövriyyəsini qaydaya salır. Bu dövriyyə əmtəənin bir şəxsdən 

digər  şəxsə  kezməsi  prosesində  əmələ  gəlir.  Iqtisadi  dövriyyə  mülki  hüququn  materiyasını  təşkil  edir.  ßmlak 

münasibətlərindən  başqa,  mülki  (xüsusi)  hüququn  hüquqi  nizamasalma  predmetinə  bəzi  qeyri-əmlak  münasi-

bətləri də daxildir. Beləliklə, mülki hüquq dedikdə, iqtisadi (əmlak) dövriyyə subyektləri — ayrı-ayrı şəxs-



lər (fiziki və ya hüquqi şəxslər) arasında yaranan xüsusi münasibətləri (əmlak münasibətlərini və qeyri-

ə

mlak münasibətlərini) tənzimləyən müstəqil hüquq sahəsi başa düşülür

Almaniya hüquq doktrinasında xüsusi hüquq baxımından mülki hüquqa belə anlayış verilir: mülki hüquq xü-

susi hüququn bir hissəsi olub bütün vətəndaşların hamısına şamil edilən xüsusi-hüquqi qaydaları əhatə edir.  

Bir çox dövlətlərin (məsələn, Almaniyanın, Fransanın, Isvezrənin, Avstriyanın və s.), o cümlədən Azərbay-

can Respublikasının mülki (xüsusi) hüququnun əsasını, bünövrəsini və təməlini Roma mülki (xüsusi) hüququ 

təşkil edir. Roma dühası və zəkası dünyada presedenti (oxşarı və tayı-bərabəri) olmayan hüquqi sistem yarat-

mışdı. Roma mülki (xüsusi) hüququ sözün əsl mənasında hüquqi mücüzə idi. Bu hüquq əmtəə sahibləri, mül-

kiyyətzilər və mal istehsalzıları arasında (satıcı - alıcı, borc verən - borc alan, saxlanca verən - saxlamaya qəbul 

edən və s.) yaranan bütün mühüm münasibətləri misilsiz dəqiqliklə rəsmiləşdirirdi. Formulların dəqiqliyi, səlis-

liyi və aydınlıüı ilə sezilən Roma hüququ bir çox hüquqi konstruksiyalar və anlayışlar müəyyən etmişdi ki, on-

lar dünyanın, demək olar, bütün sivil və qabaqcıl mülki (xüsusi) hüquq sistemləri tərəfindən qəbul edilmişdir. 

F.Engels yazırdı ki, Roma hüququ xüsusi mülkiyyətin hökmran olduüu cəmiyyətin ziddiyyətlərini və həyat şə-

raitini hüquqi cəhətdən klassik formada ifadə etmişdi və buna görə ondan sonrakı qanunvericiliklər bu hüquqa 

elə bir mühüm dəyişiklik edə bilmədi. Ona görə də dünyanın, o cümlədən Azərbaycan Respublikasının mülki 

(xüsusi) hüququ bəşəriyyətdə hüquqi inkişafı əsasən müəyyənləşdirdiyinə görə  «hüquqi incəsənətin və mədə-

niyyətin şah əsəri olan Roma mülki (xüsusi) hüququna», necə deyərlər, minnətdar olmalıdır. 

TÖVSIYƏ OLUNAN ƏLAVƏ ƏDƏBIYYAT 

Rimskoe zastnoe pravo. Uzebnik / Pod red. I.B. Noviükoqo, I.S. Pereterskoqo. M., 1999. 



Doædev D.V. Rimskoe zastnoe pravo. Uzebnik. M., 1999. 

Novitski I.B. Roma hüququ. Dərslik / Rus dilindən M.P. ßsgərovanın tərcüməsi. Bakı. 1999. 

Osnovnıe institutı qraædanskoqo pravo zarubeænıx stran / Pod red. V.V. Zalesskoqo. M., 1999. 

Qraædanskoe pravo. Uzebnik. Tom 1 / Pod red. E.A. Suxanova. M., 1999. 

Kaminka A.I. Ozerki torqovoqo prava. SPb., 1912. 

Qraædanskoe i torqovoe pravo kapitalistizeskix qosudarstv. Uzebnik / Pod red. E.A.Vasilüeva. M., 1993. 



Æamen S., Lakur L. Torqovoe pravo. M., 1993. 

Qraædanskoe i torqovoe pravo kapitalistizeskix qosudarstv. Uzebnik / Pod red. K.K. ßizkova. M., 1966. 

Qraædanskoe i torqovoe pravo kapitalistizeskix stran. Uzebnik / Pod red. V.P. Mozolina, M.I. Kulaqina. 

M., 1980. 



S.M.Salimov.  Sozdanie  qracdanskoqo  zakonodatelüstva  Azerbaydcanskoy  SSR  (1920-1923).  Avtoreferat 

dissertaüii na soiskanie uzennoy stepeni k. ü. n. Baku. 1970. 



Palandt. Bürgerliches Gesetzbuch. Kommentar. München.1999. 

Klünzinger E. Einführung in das bürgerliche Recht. München.1993. 

Larenz K. Allgemeiner Teil des deutschen Bürgerlichen Rechts. München.1989. 

 Kaiser. Bürgerliches. Recht. Heidelberg: C.F. Müller. 1997. 

Sakag Vaqaüuma, Toru Ariidzumi. Qracdanskoe pravo Əponii. Kniqa 1. M., 1983. 

 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   91




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə