MÖvzu 1 Mülki hüquq vƏ xüsusi hüquq § Mülki hüquq xüsusi hüququn bir sah



Yüklə 8,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə20/91
tarix06.05.2017
ölçüsü8,78 Mb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   91
§ 5. Fiziki şəxsin yaşayış yeri  

1. Yaşayış yeri anlayışı  

Mülki (əmlak) dövriyyədə subyekt rolunda çıxış etmək, öz hüquqlarını həyata keçirmək və qorumaq üçün 

vacibdir ki, fiziki şəxs dəqiq olaraq digər fiziki şəxslərdən ayrılsın, seçilsin və fərqlənsin. Bu, fərdiləşdirmə va-

sitələri ilə həyata keçirilir. Fiziki şəxsin mülki (əmlak) dövriyyədə seçilməsini təmin edən əsas  fərdiləşdirmə 



 

132


vasitəsi iki cür olur:  

 fiziki şəxsin adı; 



 fiziki şəxsin yaşayış yeri.  

Hər bir fiziki şəxsin ad hüququ vardır. O, mülki hüquq münasibətlərində özünün konkret müəyyən adı ilə çı-

xış  edir.  Ad  hüququ  fiziki  şəxsin  ən  mühüm  və  vacib  qeyri-əmlak  hüquqlarından  biridir.  Şəxsiyyətin  adının 

yüksəkdə durması onun daxili aləminin zəngin olmasına dəlalət edir. Ad hüququ onun ayrılmaz atributlarından 

biridir. Biz fəsillərin birində bu məsələyə geniş aspektdən toxunacaüıq. 

Mülki hüquq münasibətlərinin iştirakçısı kimi fiziki şəxsin ayrılmasını və seçilməsini təmin edən fərdiləşdirmə 

vasitələrindən biri onun yaşayış yeridir. Yaşayış yeri fiziki şəxsin daha dəqiq olaraq konkretləşdirilməsinə imkan 

verir. Belə ki, yaşadığımız həyatda bəzən adı, atasının adı və soyadı eyni olan və üst-üstə düşən iki müxtəlif fiziki 

şə

xsə təsadüf edirik. Amma yaşayış yerləri eyni olan və üst-üstə düşən iki müxtəlif şəxslə rastlaşmaq qeyri-müm-



kün hal sayılır.  

Fiziki şəxsin yaşayış yeri dedikdə, onun adətən yaşadığı yer başa düşülür (MM-in 27-ci maddəsinin 1-ci 

bəndi). Yaşayış yerinə verilən leqal anlayışdan məlum olur ki, mülki qanunvericilik fiziki şəxsin yaşayış yerinin 

müəyyənləşdirilməsini və təyin edilməsini onun «adətən yaşadığı yer» anlayışı ilə bağlayır və əlaqələndirir. Fi-

ziki şəxsin «adətən yaşadığı yer» dedikdə, nə başa düşülür? Məsələnin mahiyyətinə fikir versək, görərik ki, fizi-

ki şəxsin «adətən yaşadığı yer» elə onun «yaşamaüa adət etdiyi yer» mənasını ifadə edir. Bəs, fiziki şəxsin «ya-

ş

amaüa  adət  etdiyi  yer»  anlayışının  məzmununa  necə  aydınlıq  gətirmək  olar?  Bu  suala  cavab  vermək  üçün 



«Yaşayış yeri və olduüu yer özrə qeydiyyat haqqında» 4 aprel 1996-cı il tarixli qanunun 2-ci maddəsinə nəzər 

yetirmək lazımdır. Burada həmin anlayışın məzmunu açıqlanır. 



Fiziki şəxsin yaşamaüa adət etdiyi yer dedikdə, onun daimi və ya daha çox yaşadığı ev, mənzil, xidməti 

yaşayış sahəsi, yataqxana, qoca və əlil evləri və digər bu cür yaşayış yerləri başa düşülür. Odur ki, fiziki şəxsin 



daimi və ya daha çox yaşadığı yer, onun yaşayış yeri hesab olunur. Bu isə onu deməyə əsas verir ki, mülki 

qanunvericilik fiziki şəxsin yaşayış yerinin müəyyən edilməsini, birincisi, onun daimi və ya ikincisi, daha çox 

yaşadığı evlə, mənzillə və digər yaşayış yerləri ilə bağlayır. Məsələn, kənddən şəhərə işləməyə gələn vətəndaş 

zavodun yataqxanasında qalır. Yataqxana onun yaşayış yeri hesab olunur. Alim Bakı şəhərinin Nizami küçəsin-

dəki 10 saylı evdə qalır. Həmin ev onun yaşayış yeri hesab edilir. Qoca yaşlı şəhər sakinini qocalar (ahıllar) evi-

nə verirlər. Həmin ev onun yaşayış yeri sayılır. Belə təsəvvür yaranır ki, fiziki şəxsin yaşayış yeri onun iş yeri 



və əmlakının olduüu yerlə təyin edilmir.  

Fiziki  şəxsin  daimi  yaşadığı  yer  dedikdə,  həmin  şəxsin  yaranmış  şəraitə  və  vəziyyətə  görə  müəyyən  bir 

yerdə qərar tutması, yerləşməsi, yerini bərkitməsi, məskən salması başa düşülür. Fiziki şəxsin daimi yaşayış 



yeri onun eyni bir yerdə həmişəlik möhkəmləndiyi evdir, mənzildir, yataqxanadır, qocalar və əlillər evidir və s. 

Məsələn, Bakı şəhərində doüulub boya-başa çatan gənc Bakı Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirərək 

Gəncə şəhərinə polis müstəntiqi vəzifəsinə təyin edilir. Gənc işləyərək özünə mənzil alır, bununla orada məskən 

salır. Gəncə şəhərindəki həmin mənzil onun daimi yaşayış yeri sayılır. Gəncin doüulub boya-başa çatdığı, təhsil 

aldığı və valideynlərinin yaşadığı Bakı şəhəri isə onun daimi yaşayış yeri hesab edilmir. Özü də fiziki şəxsin 

daimi yaşadığı evdə mülkiyyətçi, kirayəçi və digər əsaslarla qalmasının məsələyə dəxli yoxdur. Məsələn, vətən-

daş uzaq Moskva şəhərinə işləməyə gedir və orada mənzil kirayəyə götürür. Onun Moskva şəhərində kirələdiyi 

ev daimi yaşayış yeri hesab edilir.  

Daimi yaşama fiziki şəxsin müvafiq yerdə hökmən uzun müddət yaşamasını ifadə etmir. Məsələn, yuxarıda-

kı misalda vətəndaşın Moskva şəhərində kirayəyə götürdüyü yaşayış evini onun daimi yaşayış yeri hesab etmək 

üçün həmin vətəndaşın göstərilən şəhərdə uzun müddət yaşaması tələb olunmur. Məsələn, vacib deyil ki, vətən-

daş Moskva şəhərində vur-tut 1 il, 2 il və ya 3 il və s. qalsın.  

Fiziki şəxslərin yaşadıqları həyat və göstərdikləri fəaliyyət elədir ki, onlar daim bir yerdə qərar tuta və məs-

kən sala bilmirlər. Belə ki, fiziki şəxslər bu və ya digər hallara görə bir yerdən başqa yerə hərəkət edərək müx-

təlif yerlərdə yaşayırlar. Buna görə də bu cür şəxslərin daimi yaşadığı bir yer olmur. Belə halda həmin şəxslərin 

yaşayış yeri necə müəyyən olunur? Mülki qanunvericilik bu suala cavab verərək göstərir ki, göstərilən hallarda 



fiziki şəxsin yaşayış yeri onun daha çox yaşadığı yerlə müəyyən edilir.  

Fiziki şəxsin daha çox yaşadığı yer dedikdə, onun daha uzun müddət, daha tez-tez olduüu yer başa düşülür. 

Bu elə bir yerdir ki, fiziki şəxs burada başqa yerlərə nisbətən daha çox yaşayır. Məsələn, Sumqayıtda yaşayan 

vətəndaş Bakıda işləyir. O, hərdənbir Bakıda olan evində də qalır. Bundan əlavə, bu vətəndaş yay istirahət gün-

lərini Xanlar rayonundakı Hacıkənddə olan evində keçirir. Söz yox ki, onun yaşayış yeri Sumqayıt hesab edilə-

cəkdir. Ona görə ki, burada vətəndaş digər yerlərə nisbətən daha çox yaşayır.  

Bəzi xarici ölkələrin, məsələn, Yaponiyanın mülki hüquq nəzəriyyəsində geniş yayılmış belə bir fikir müv-

cuddur ki, yaşayış yerini şəxsin yalnız müəyyən bir yerdə faktiki olaraq daimi yaşaması (obyektiv amil) kimi 


 

133


yox, həm də onun həmin yerdə əsas yer kimi məskən tutmaq məqsədinin olması (subyektiv amil) kimi başa 

düşmək  lazımdır.  Bu  cür  yanaşma  bir  sıra  Qərbi  Avropa  ölkələrinin,  məsələn,  Almaniyanın  mülki  hüququna 

uyğundur. Zənn edirik ki, şəxsin yaşayış yerinin müəyyən edilməsində subyektiv amil nəzərə almaq lazımdır. 

Məhz bu cür amildə şəxsin müəyyən yeri öz həyati mənafelərinin mərkəzi sezmək niyyəti ifadə olunur. 

Şə

xsin yaşayış yeri onu ifadə edir ki, o, həmişə müəyyən bir yerdə məkan salır, necə deyərlər, yerini bərki-



dir. Onun müvəqqəti olaraq faktiki yaşayış yerində olmaması yaşayış yerinin başqa yaşayış yeri ilə dəyişdiril-

məsinə dəlalət etmir. Ona görə mülki qanunvericiliyə görə şəxsin hər hansı səbəbdən öz yaşayış yerini müəyyən 

müddətə tərk etməsi onun yaşayış yerini itirməsinə əsas vermir (MM-in 27-ci maddəsinin 3-cü bəndi) Məsələn, 

şə

hərdə yaşayan geoloq uzun müddətə ekspedisiyaya gedir. O, şəhərdə yaşayış yerini saxlayır, itirmir. Başqa bir 



misalda şəhərdə evi olan dənizçi dəniz səyahətinə çıxır. Söz yox ki, o, yaşayış yerini itirmir. 

Fiziki şəxsin bir yox, bir neçə yaşayış yeri ola bilər (MM-in 27-ci maddəsinin 1-ci bəndi). Bizim ölkə qanun-

vericiliyinin bu cür göstəriş ifadə etməsi bəzi xarici ölkələrin mülki hüquq doktrinasında nəzərdə tutulan kon-

sepsiyaya uyğun gəlir. Məsələn, Yaponiya sivilistika doktrinasında yaşayış yerinin zoxsaylı olması kimi kon-



sepsiya əsaslandırılır. Tokio Universitetinin kezmiş dekanı professor S.Vaqasuma onu daha dözgün konsepsiya 

hesab edir. Bu konsepsiyaya görə, müəyyən şəxsin yaşayış yerinin sayı birdən zox ola bilər, yəni müəyyən şəxs 

iki və daha artıq yaşayış yerinə malik ola bilər. Ümumiyyətlə, Yaponiya sivilistika doktrinasında şəxsin yaşayış 

yerinin sayı məsələsində müəlliflərin fikirləri bir-birindən fərqlənir. Bu məsələni Azərbayjan Respublikasının 

1964-cü il MM-i həll etmirdi. Amma yeni MM yaşayış yerinin zoxsaylı olması konsepsiyasını rəsmən nəzərə 

alaraq  şəxsin  bir  neçə  yaşayış  yerinə  malik  ola bilməsi  haqqında  qayda nəzərdə  tutur.  Bu  konsepsiya  onunla 

izah edilir ki, iqtisadi (əmlak) dövriyyənin inkişafı, şəxsin iştirakzısı olduğu xüsusi (mülki) hüquq münasibətlə-

rinin mürəkkəbləşməsi və bu münasibətlərlə bağlılıq onun bir neçə yaşayış yerinə malik olmasına dəlalət edir. 

Fiziki şəxsin yaşayış yeri kifayət qədər dəqiqliklə müəyyən edilir və göstərilir. Kifayət qədər dəqiqlik dedik-

də, onun yaşadığı şəhərin və küçənin adının, evin sayının və neçənci mənzil olmasının göstərilməsi başa düşü-

lür. Məsələn, Bakı şəhəri, Nizami küçəsi, 5 saylı evin 10-cu mənzili.  

Fiziki şəxsin «yaşayış yeri» anlayışını onun «olduüu yer» anlayışından fərqləndirmək lazımdır. Fiziki şəxsin 



olduüu yer dedikdə, onun müvəqqəti yaşadığı mehmanxana, sanatoriya, istirahət evi, pansionat, kempinq, turist 

bazası, xəstəxana və bu cür digər ictimai yerlər, habelə yaşayış binası (özünün, qohumunun, tanışının və b.) ba-

ş

a düşülür. Belə yerlər onun yaşayış yeri sayılmır. Məsələn, vətəndaş Gəncə şəhərindən Bakı şəhərinə müalicə 



olunmaq üçün gəlir və xeyli müddət xəstəxanada qalır. Xəstəxana həmin vətəndaşın yaşayış yeri yox, olduüu 

yer hesab edilir. Başqa bir misalda kommersant öz işlərini həll etmək üçün Istanbul şəhərinə gedir və bir ay ora-

da mehmanxanada qalır. Mehmanxana belə halda onun yaşayış yeri yox, olduüu yer sayılır. Digər misalda din-

cəlməyə gedən şəxs Antalyada istirahət evində qalır. Istirahət evi onun olduüu yer hesab edilir. 

Bəzi ölkələrin, məsələn, Yaponiyanın qanunvericiliyində şəxsin olduğu yer rezidensiya (latınja residens — 

olma, qalma, yaşama) anlayışı ilə əhatə olunur. Yaşayış yeri ilə rezidensiya arasında fərq ondan ibarətdir ki, ya-

ş

ayış yeri hər hansı şəxsin müəyyən yeri öz həyati mənafeyinin mərkəzi sezmək məqsədinin olması ilə xarakte-



rizə edilir. Rezidensiya özün bu cür məqsədin olması tələb edilmir. 

Mülki hüquq üçün fiziki şəxsin olduüu yer yox, məhz onun yaşayış yeri əhəmiyyətə malikdir. Ona görə ki, 

bir çox mülki-hüquqi hadisələrin əmələ gəlməsi məhz fiziki şəxsin  yaşayış  yeri ilə əlaqədardır. Onun olduüu 

yer isə bu cür hadisələrin yaranması ilə bağlı deyildir.  

Fiziki şəxsin yaşayış yeri müvafiq sənədlərlə müəyyən edilir. Şəxsiyyət vəsiqəsi Azərbaycan Respublikası 

vətəndaşının, qeydiyyata alınma haqqında vəsiqə 30 gündən artıq Azərbaycan Respublikasında yaşayan əcnə-

binin (xarici ölkə vətəndaşının), xüsusi nümunəli şəxsiyyət vəsiqəsi isə Azərbaycan Respublikasında daimi ya-

ş

ayan vətəndaşlıüı olmayan şəxsin yaşayış yerini təyin edən sənədlərdir. Bu sənədlərdə fiziki şəxslərin yaşayış 



yeri özrə qeydiyyata alınması göstərilir. Qeydiyyat əsasında müəyyənləşdirmək mümkün olur ki, şəxsin yaşayış 

yeri haradadır. Deməli, qeydiyyat fiziki şəxsin yaşayış yerini müəyyən etməyə imkan verən yazılı sübut-



dur. 

Bəzən vətəndaş qeydiyyata alındığı yaşayış yerində yox, faktiki olaraq başqa yerdə yaşayır. Bu halda yaşayış 

yeri necə təyin edilir? Faktiki yaşadığı yeri onun yaşadığı yer hesab etmək olarmı? Qanun vətəndaşın yaşayış 

yerinin onun şəxsiyyət vəsiqəsində göstərilən qeydiyyat əsasında təyin olunması qaydasını müəyyən edir. 

Buna görə də deyə bilərik ki, göstərilən halda vətəndaşın yaşayış yeri faktiki yaşadığı yer yox, qeydiyyata alın-

dığı yer hesab edilir.  

2. Yaşayış yerinin seçilməsi 

Yaşayış yeri seçmək hüququ fiziki şəxsin mülki hüquq qabiliyyətinin məzmununa daxil olan elment-

lərdən (hüquqi imkanlardan) biridir. Belə ki, fiziki şəxslər yaşayış  yeri seçmək hüququna malikdirlər. Bu, 

ə

sas və vacib insan hüquqlarından biri kimi beynəlxalq sənədlərdə ifadə olunmuşdur. BMT-nin «Insan hüquqla-



 

134


rının ümumi Bəyannaməsi»nin 13-cü maddəsinə görə hər bir insanın hər bir dövlətin hüdudlarında özünə yaşa-

yış yeri seçmək hüququ var. Bu hüquq həm də Konstitusiya qaydasında təsbit edilmişdir. Konstitusiyanın 28-ci 

maddəsinin 2-ci hissəsində göstərilir ki, qanuni surətdə Azərbaycan Respublikasının ərazisində hər kəs özünə 

yaşayış yeri seçə bilər.  



Yaşayış yeri seçmək hüququ qeyri-maddi nemətlərdən, şəxsi qeyri-əmlak hüquqlarından biridir. Fizi-

ki şəxsin yaşamasını, müvcud olmasını və toxunulmazlıüını təmin etməyə yönələn bu nemət onun özündən ay-

rılmaz olub, maddi (əmlak) məzmundan məhrumdur. O, fiziki şəxsi fərdiləşdirmək xüsusiyyətinə malikdir.  

Hər bir fiziki şəxs ona verilmiş hüquqi imkandan istifadə edərək özü, bir qayda olaraq, könüllü surətdə, is-



təyinə uyüun gələn yaşayış yeri seçir. Yaşayış yeri seçərkən mülki fəaliyyət qabiliyyəti olan fiziki şəxs özü-

nün iradəsini ifadə edir. Beləliklə, mülki qanunvericilik fiziki şəxslərin müstəqil və sərbət surətdə özlərinə yaşa-

yış yeri seçmək hüququ prinsipini möhkəmləndirir və bununla ümumi qayda müəyyən edir.  

Ümumi qayda ilə bərabər, mülki qanunvericilik iki kateqoriya şəxsin yaşayış yerinin təyin edilməsi barədə 

xüsusi qayda müəyyənləşdirir. Bu isə o deməkdir ki, qanunda nəzərdə tutulan hallarda fiziki şəxsin özünə yaşa-

yış yeri seçmək hüququ prinsipi məhdudlaşır, bu prinsipdən istisnaya yol verilir. Həmin kateqoriya şəxslər öz 

istək və mülahizələri əsasında yaşayış yeri seçmək hüququna malik deyillər. Onlara aiddir: on dörd yaşına çat-

mamış şəxslər; qəyyumluq altında olan şəxslər.  



On dörd yaşı tamam olmayan yetkinlik yaşına çatmayanların yaşayış yeri onların qanuni nümayəndələ-

rinin (müvafiq olaraq valideynlərinin, övladlıüa götürənlərin və ya qəyyumların) yaşayış yeri hesab edilir. Qa-

nun valideynlik hüquqlarını itirmiş valideynlərin yanında bu şəxslərin yaşamasını qadaüan edir (MM-in 27-ci 

maddəsinin  2-ci  bəndi).  Bildiyimiz  kimi,  on  dörd  yaşınadək  şəxslərin  valideynləri  məhkəmə  tərəfindən  vali-

deynlik hüquqlarından məhrum edilərsə, onda həmin şəxslər özərində qəyyum təyin edilir. Qəyyumun yaşayış 

yeri bu şəxslərin yaşayış yeri sayılır.  

Boşanma nəticəsində valideynlər ayrı  yaşadıqda uşaqların  yaşayış  yeri onların razılıüı ilə müəyyən edilir və 

həll olunur. Valideynlər arasında uşaüın kimin yanında yaşamasını müəyyən etmək barədə razılıq əldə edilməyə 

də bilər. Bu cür halda mübahisə məhkəmə qaydasında həll edilir. Məhkəmə uşaüın kimin yanında yaşamasını həll 

edərkən onun hüquq və mənafeyini, rəyini nəzərə alır.  



14  yaşından  18  yaşınadək  şəxslərin  yaşayış  yerini  mülki  qanunvericilik  həmin  şəxslərin  valideynlərinin 

yaşayış yeri ilə bağlamır. Belə çıxır ki, bu kateqoriya şəxslər valideynlərinin razılıüı ilə özlərinə yaşayış yeri 



seçə bilərlər. Himayədə olan uşaqlara gəldikdə isə onlara mülki qanunvericilik icazə verir ki, on altı yaşına çat-

dıqda qəyyumluq və himayəçilik orqanının razılıüı ilə himayəçidən ayrılıqda yaşasın (MM-in 35-ci maddəsinin 

6-cı bəndi). Bundan belə nəticəyə gələ bilərik ki, himayədə olan uşaqlar 16 yaşından etibarən yaşayış yeri seçə 

bilərlər. Himayədə olan məhdud fəaliyyət qabiliyyətli şəxslər isə yalnız himayəçinin razılıüı ilə özünə yaşayış 

yeri seçə bilərlər. 

kinci kateqoriya şəxslər qəyyumluq altında olan şəxslərdir. Söhbət fəaliyyət qabiliyyəti olmayan kəmaüıl-



lardan və ruhi xəstələrdəgedir. Bu kateqoriya şəxslərin yaşayış yeri onlar özərində təyin edilmiş qəyyumla-

rın yaşayış yeri ilə müəyyən olunur. Onların yaşayış yeri qəyyumların yaşayış yeri hesab olunur (MM-in 27-

ci maddəsinin 2-ci bəndi). 

Emansipasiya əsasında və ya nikah yaşının aşaüı salınması qaydasında ailə quran və bununla vaxtından əv-

vəl tam mülki fəaliyyət qabiliyyəti əldə edən şəxslər yaşayış yeri seçməkdə sərbəstdirlər. Onlar istədikləri yeri 

özlərinə yaşayış yeri seçə bilərlər.  

Fiziki şəxslərin yaşayış yeri seçmək hüququ mütləq xarakter daşımır. Bu, o deməkdir ki, həmin hüquq qa-

nunda nəzərdə tutulan hallarda məhdudlaşır. Belə ki, sərhəd zonalarında, qapalı hərbi şəhərciklərin ərazilərində, 

ekoloæi  fəlakət  zonalarında,  infeksiya  və  zəhərlənmə  ilə  bağlı  xüsusi  şərtlər  və  reæimlər  qoyulmuş  yerlərdə, 

fövqəladə və ya hərbi vəziyyət elan olunmuş ərazilərdə, habelə müharibə, səfərbərlik elan olunan hallarda fiziki 

şə

xslər yaşayış yeri seçə bilməzlər. 



Fiziki şəxslərin borcudur ki, onlar yaşayış yeri və olduüu yer özrə qeydiyyata alınsınlar. Bu qeydiyyatın əsas 

məqsədi ölkə ərazisində yaşayan şəxslərin uçota alınması, sosial müdafiə, pensiya təminatı, hərbi xidmətə çaüı-

rış, məhkəmə qərarlarının icrası və s. üçün lazımi şərait yaratmaqdır.  

Yaşayış yeri özrə qeydiyyata alınmaq üçün fiziki şəxsin qanunda nəzərdə tutulan müvafiq sənədləri təqdim 

etməsi lazımdır. Bu sənədlərə aiddir: ərizə-anket; şəxsiyyət vəsiqəsi və ya doüum haqqında şəhadətnamə; yaşa-

yış sahəsinə köçmək üçün əsas verən sənəd (mülkiyyət hüququnun qeydiyyat vəsiqəsi və s.); fiziki şəxsə yaşa-

yış sahəsi verən şəxsin ərizəsi. 

3. Yaşayış yerinin hüquqi əhəmiyyəti  

Yaşayış yeri mülki hüquq üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. Təsadüfi deyil ki, Yaponiya qanunvericiliyinə 

görə, yaşayış yeri hər bir insanın «həyatının əsası» hesab edilir (MM-in 21-ci maddəsi). Yaşayış yeri şəxsin öz 


 

135


həyati mənafelərinin mərkəzi kimi sezdiyi məkandır. Bir çox mülki hüquq hadisələrinin yaranması məhz fiziki 

şə

xslərin yaşayış yeri ilə bağlıdır. Onların hüquq və mənafelərinin qorunmasında yaşayış yerinin rolu böyükdür.  



Yaşayış yerinin hüquqi əhəmiyyəti, hər şeydən əvvəl, mülki hüquq sahəsində təzahür edir. Belə ki, bəzi öh-

dəliklərin (öhdəlik hüquq münasibətlərinin) icrası yeri borclu fiziki şəxsin yaşayış yeri ilə müəyyən edilir (MM-

in 426-cı maddəsinin 2-ci bəndinin 3-cü yarımbəndi). 

Mirasın açıldığı yer miras qoyan (ölmüş) fiziki şəxsin yaşayış yeri ilə müəyyən edilir (MM-in 1147-ci mad-

dəsinin 1-ci bəndi). Mirasın açıldığı yerin təyin edilməsi vacib praktiki əhəmiyyətə malikdir. Məhz bu yerə görə 

vərəsəliyə çaüırılan şəxslərin dairəsi müəyyən edilir, miras qəbul və ya ondan imtina olunur, habelə vərəsəlik 

hüquqlarının rəsmiləşdirilməsi üçün digər hərəkətlər həyata keçirilir. Məsələn, mirasın açıldığı yeri müəyyən et-

məklə vərəsəlik şəhadətnaməsi almaq üçün hansı notariat kontoruna müraciət olunması dəqiqləşdirilir.  

Fiziki şəxsin xəbərsiz itkin düşmüş və ya ölmüş elan edilməsi məhz onun yaşayış yeri ilə bağlıdır. Növbəti 

paraqraf bu məsələnin işıqlandırılmasına həsr edilmişdir.  

Yaşayış yerinin hüquqi əhəmiyyəti həm də mülki-prosessual hüquq sahəsində təzahür edir. Belə ki, mülki 

işlər özrə məhkəmə aidiyyətinin təyin edilməsi fiziki şəxsin yaşayış yeri ilə bağlıdır. Bu məsələdə onun mühüm 

ə

həmiyyəti vardır.  



Hüquqtətbiqetmə praktikasında belə bir qayda mühüm rol oynayır: fiziki şəxsin həmişə öz yaşayış yerində 

olması güman və ehtimal edilir, yəni şəxsin öz yaşayış yerində olması prezumpsiyası müəyyənləşdirilir. Bu-

na görə də həmin yerə (şəxsin müəyyən müddət burada olmamasına baxmayaraq) rəsmi çaüırış vərəqələri, məh-

kəmə bildirişləri və s. göndərilir.  

Beləliklə, bir sıra mülki-hüquqi hərəkətlər fiziki şəxslərin yaşayış yerində həyata keçirilir. Yaşayış yeri hü-

quqi əhəmiyyətə və rola malik olan anlayışdır.  



§ 6. Fiziki şəxsin xəbərsiz itkin düşş elan edilməsi.  

Fiziki şəxsin ülmüş elan edilməsi 

1. Fiziki şəxsin xəbərsiz itkin düşş elan edilməsi  

Yaşadığımız həyatda elə faktlarla rastlaşır və özləşirik ki, şəxs uzun müddət yaşayış yerində olmur və görün-

mür. Onun olduüu yer məlum olmur. Bu şəxsin harada olması barədə məlumat da olmur. Necə deyərlər, «onu 

gördüm» söyləyən tapılmır. Həmin şəxsi axtarıb tapmaüa təşəbbüs göstərmək nəticə vermir. Bu şəxs müxtəlif 

xarakterli mülki hüquq münasibətlərinin iştirakçısı olduüu hallarda isə vəziyyət xeyli dərəcədə daha çətin və qə-

liz olur, mürəkkəb xarakter alır. Məsələn, o, borc hüquq münasibətində borc alan qismində çıxış edə bilər. Əgər 

o, yaşayış yerində olmazsa, onda borc verən borcu almaq imkanından tam məhrum olur. Başqa bir misalda mü-

ə

yyən bir şəxs nisyə (kreditlə) satıcıdan mal ala bilər. Əgər həmin şəxsin olduüu yer məlum olmazsa, satıcı ma-



lın pulunu necə və kimdən ala bilər? Şübhəsiz, bu cür hallarda borclar ödənilmir və kreditorların (borc pul verə-

nin, nisyə mal satanın və s.) mənafelərinə zərər vurulur.  

Bundan əlavə, uzun müddət yeri məlum olmayan və yaşayış yerində görünməyən ailə başçısının himayəsin-

də və öhdəsində qeyri-əmək qabiliyyətli şəxslər (uşaqlar, qoca valideynlər və s.) dolanacaq xərcləri almaqdan 

məhrum olurlar. Bu şəxslər belə halda ailə başçısını itirməyə görə pensiya almaq üçün müraciət də edə bilmir-

lər. ×ünki onların hələ ailə başçısı vardır. Axı, ailə başçısı olan şəxsin uzun müddət yerinin məlum olmaması 

hələ onun itirilməsinə, həyatına son qoyulmasına dəlalət etmir. Sözsöz, bu halda yaşayış yerində uzun müddət 

görünməyən  ailə  başçısının  himayəsi  və  öhdəsində  olan  qeyri-əmək  qabiliyyətli  şəxslərin  mənafelərinə  zərər 

vurulur.  

Daha sonra uzun müddət yeri məlum olmayan şəxsin əmlakı nəzarətsiz və baxımsız qalır, ona lazımınca qul-

luq göstərilmir, bu əmlaka zərər vurula bilər. Məsələn, uzun müddət yaşayış yerində görünməyən kənd sakini-

nin malik olduüu mal-qaranın, qoyun-quzunun və s. vaxtında yemlənməməsinin, lazımi qaydada bəslənməməsi-

nin nə ilə nəticələnəcəyi məlum deyildir. Aydın məsələdir ki, bu cür halda uzun müddət yaşayış yerində görün-

məyən şəxsin özünün əmlak mənafeyinə ziyan vurula, bu mənafe təmin olunmaya bilər. 

Beləliklə, göstərilən məqamlarda şəxsin uzun müddət yerinin məlum olmaması hüquqi cəhətdən qeyri-mü-

ə

yyənliyə səbəb olur. Bu cür qeyri-müəyyənlik isə vətəndaşların, hüquqi şəxslərin (təşkilat, idarə və müəssisə-

lərin), habelə dövlətin hüquq və mənafelərini pozur. Bəs vəziyyətdən necə çıxmalı, hüquqi jəhətdən qeyri-mü-

ə

yyənliyi necə aradan qaldırmalı? Mümkün ola biləcək arzuolunmaz nəticələrin yaranmasının qarşısını necə al-



malı? Bu məsələləri həll edib yoluna qoymaq üçün mülki qanunvericilik xüsusi xarakterli müvafiq qaydalar 

(normalar) müəyyən edir. Həmin qaydaların (normaların) məcmusu iki hüquq institutunu yaradır. Onların va-

sitəsi ilə hüquqi jəhətdən qeyri-müəyyənlik halları aradan qaldırılır. Bu institutlara aiddir:  

 xəbərsiz itkin düşmə institutu;  



 ölmüş elan etmə institutu. 

Xəbərsiz itkin düşmə institutu bir çox xarici ölkələrin qanunvericiliyinə məlumdur. O, roman-german (konti-


 

136


nental) hüquq ailəsi (sistemi) ölkələri üçün xarakterikdir. Məsələn, Fransa Mülki Məcəlləsinin birinci kitabının 

beşinci bölməsi, Italiya Mülki Məcəlləsinin birinci kitabının dördüncü bölməsi xəbərsiz itkin düşmə institutuna 

daxil olan normaları əhatə edir (20-47-ci maddələr). Bu institut Almaniya Mülki Qanunnaməsinin «Ümumi his-

sə» adlı birinci kitabının birinci bölməsində də nəzərdə tutulmuşdur (§ 14-17). Amma müstəqil hüquq institutu 

kimi xəbərsiz itkin düşməni ingilis-amerikan hüquq (ümumi hüquq) ailəsi tanımır.  

Xəbərsiz itkin düşmə institutu bizim ölkənin yeni mülki qanunvericiliyinə də məlumdur. Azərbaycan Res-

publikası MM-in 40-cı  maddəsində ifadə olunan normalar xəbərsiz itkin düşmə ilə bağlı olan münasibətlərin 

tənzimlənməsinə həsr edilmişdir. Bu institut köhnə 1964-cü il Mülki Məcəlləsində də (18-ci maddə) nəzərdə tu-

tulmuşdu.  

Xəbərsiz  itkin  düşmə  anlayışı  hüquq  institutu  mənasını  bildirməkdən  savayı,  həm  də  hüquqi  akt  mənasını 

ifadə  edir.  Hüquqi  akt  mənasında  xəbərsiz  itkin  düşmə  dedikdə,  şəxsin  olduüu  yeri  müəyyənləşdirmə

mümkün olmadıqda, həmin şəxsin yaşayış yerində uzun müddət olmaması faktının məhkəmə qaydasında 

təsdiqlənməsi  başa  düşülür.  Qanunda  nəzərdə  tutulan  qaydalardan  (normalardan)  istifadə  etməklə  maraqlı 

şə

xslər müvafiq dövlət orqanlarına müraciət etməklə bu hüquqi aktı həyata keçirirlər. Həmin aktın əsas məqsədi 



hüquqi  cəhətdən  qeyri-müəyyənliyi  aradan  qaldırmaqdan,  mümkün  ola  bilən  arzuolunmaz  mənfi  nəticələrin 

qarşısını almaqdan və fiziki şəxslərin hüquqlarını (və ya mənafelərini) müdafiə etməkdən ibarətdir.  

Xəbərsiz itkin düşmə institutunun əhəmiyyəti böyükdür. Ziddiyyətli və keşməkeşli keçid dövrü adlanan müasir 

zamanda bu institutun rolu daha da artır. Belə ki, yaşadığımız müasir zaman keçmiş SSRI dövlətinin daüılması və 

parçalanması dövrünə təsadüf edir. Bu dövr isə millətlərarası və etnik zəmində baş verən münaqişələrlə müşayiət 

olunur. Həmin münaqişələr nəticəsində bəzi vətəndaşların daimi yaşadığı yerdə uzun müddət onların harada ol-

ması haqqında məlumat olmur, onların olduüu yeri müəyyənləşdirmək müşkül məsələyə çevrilir. Bu vəziyyətdə 

xəbərsiz itkin düşmə institutundan istifadə olunur.  



2. Fiziki şəxsin xəbərsiz itkin düşş hesab edilməsi 

Fiziki şəxsin xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilməsinin əsasını nəyin təşkil etməsi, bu cür hesab etmənin əsa-

sında nəyin durması məsələsi sivilistika elmində mübahisə doüurur. Bu barədə, yəni xəbərsiz itkin düşmüş he-

sab edilməyin əsası barədə üç konsepsiya yaranmışdır: fiziki şəxsin ölümü prezumpsiyası (ehtimalı); fiziki şəx-

sin yaşaması prezumpsiyası (ehtimalı); fiziki şəxsin itkin düşməsi faktını təsdiqləmək konsepsiyası.  

Birinci konsepsiyanın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, fiziki şəxsin xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilməsinin 

ə

sasını onun ölümü prezumpsiyası (ehtimalı) təşkil edir. Bu konsepsiya ilə çətin ki razılaşmaq olar. Ona görə 



ki, fiziki şəxsin ölümü prezumpsiyası (ehtimalı) onun ölmüş elan edilməsinin əsasını təşkil edir. Göstərilən hə-

min konsepsiya mülki hüquq elmində özünə dəstək tapmamışdır.  



kinci  konsepsiyaya  görə  fiziki  şəxsin  xəbərsiz  itkin  düşmüş  hesab  edilməsinin  əsasında  onun  yaşaması 

prezumpsiyası (ehtimalı) durur. Ona görə ki, fiziki şəxsin saü olmamasını (ülümünü) ehtimal və güman etmə-

yə hələ kifayət qədər əsas yoxdur. Bu konsepsiya da əsl həqiqəti ifadə etmir.  



Üçüncü konsepsiya tərəfdarları belə hesab edirlər ki, fiziki şəxsin itkin düşmüş elan edilməsinin əsasında 

hər hansı bir prezumpsiya (ehtimal) durmur. Nə fiziki şəxsin ölməsi, nə də ki fiziki şəxsin yaşaması və ya saü 

qalması  prezumpsiyası  (ehtimalı)  onun  xəbərsiz  itkin  düşmüş  hesab  edilməsinin  əsasını  təşkil  edə  bilməz. 

Onun əsasında yalnız fiziki şəxsin itkin düşməsi faktını təsdiqləmək, yəni onun saü qalması və ya ölməsi 

məsələsini həll etməyin mümkün olmaması faktını müəyyən etmək durur. Bizim fikrimizcə, üçüncü konsepsiya 

tərəfdarlarının mövqeyi daha əsaslı, daha inandırıcı və daha aülabatandır. Doürudan da, fiziki şəxs xəbərsiz it-

kin düşmüş hesab ediləndə onun əsasını həmin şəxsin itkin düşməsi faktını təsdiqləmək təşkil edir. 

Mülki qanunvericilik yalnız məhkəmə yolu ilə fiziki şəxsin xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilməsi haqqında 

qayda müəyyən edir. Məhkəmədən savayı başqa hər hansı bir dövlət orqanının buna ixtiyarı çatmır.  

Fiziki şəxsin xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilməsi prosedurası Mülki-Prosessual Məcəllə ilə nizama salınır. 

Bu məcəllənin 32-ci fəslində (312-316-cı maddələr) ifadə olunan normalar həmin məsələ ilə bağlı olan münasi-

bətilərin tənzimlənməsinə həsr edilmişdir. Özü də məhkəmənin baxdığı bu məsələ xüsusi icraat qaydasında ba-

xılan işlər kateqoriyasına aiddir. Buna görə də maraqlı şəxslər iddia ərizəsi yox, müvafiq şəxsin xəbərsiz itkin 

düşmüş hesab edilməsi barədə ərizə ilə məhkəməyə müraciət edirlər. Maraqlı şəxs rolunda itkin düşən şəxsin 

ə

ri (arvadı), öhdəsində və himayəsində olan qeyri-əmək qabiliyyətli valideynlər, onun borclu olduüu kreditorlar 



və digər kateqoriya şəxslər çıxış edə bilərlər.  

Məhkəmə  yalnız  qanunda  nəzərdə  tutulan  hüquqi  tərkib  olduqda  fiziki  şəxsin  xəbərsiz  itkin  düşmüş  elan 

edilməsi barədə qərar qəbul edə bilər. Bu hüquqi tərkib iki faktın məcmusundan ibarətdir: 

 fiziki şəxsin olduüu yerin məlum olmamasından, yəni onun harada olması haqqında məlumatın yoxluüun-



dan;  

 fiziki şəxsin iki il ərzində yaşayış yerində görünməməsindən.  



 

137


Göstərilən bu iki faktın məcmusu məhkəməyə əsas verir ki, o, fiziki şəxsin itkin düşmüş hesab edilməsi haq-

qında qətnamə çıxarsın. Bu faktları sübut etmək üçün hakim itkin düşən haqqında məlumat verə bilən şəxsləri 

— qonşuları, ev qulluqçularını və digər kateqoriya şəxsləri aydınlaşdırır, habelə müvafiq orqan və təşkilatlar-

dan (işlədiyi müəssisədən, mənzil istismar sahəsindən, polis orqanlarından) onun barəsində məlumat alır. Am-

ma hakimin ixtiyarı yoxdur ki, maraqlı şəxslərin özərinə itkin düşən şəxsi axtarmaq vəzifəsi qoysun və həvalə 

etsin. Qanun ona bu cür səlahiyyət vermir. Itkin düşən şəxsləri axtarmaq polis orqanlarının funksiyalarına daxil 

olan məsələdir.  

Bəzən şəxs qəsdən bilə-bilə uzun müddət yaşayış yerində olmur, yəni müəyyən səbəbə görə fiziki şəxsin ol-

duüu yer məlum olmur. Məsələn, şəxs vurulmuş zərərin əvəzini ödəməmək və ya aliment verməmək və ya ver-

gini ödəməmək üçün qaçıb gizləndiyinə görə uzun müddət  yaşayış  yerində görsənmir və  ya törətdiyi  cinayət 

ə

məlinə görə məsuliyyətə cəlb olunmaqdan yaxa qurtarmaq üçün başqa yerdə gizlənir. Bu kateqoriya şəxslərin 



xəbərsiz itkin düşmüş elan edilməsi barədə məhkəmə qərar qəbul edə bilməz. Qaçıb gizlənən cinayətkar barə-

sində axtarış elan edilir.  

Fiziki şəxsin xəbərsiz itkin düşmüş elan edilməsi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən faktlardan biri onun iki 

il ərzində yaşayış yerində görünməməsindən ibarətdir. Iki il müddət hansı vaxtdan və necə hesablanır? Mülki 

qanunvercilik bu suala cavab vermək məqsədi ilə həmin müddətin hesablanması üçün xüsusi qayda müəyyən 

edir (MM-in 40-cı maddəsinin 2-ci bəndi). Bu qaydaya görə iki il müddəti fiziki şəxsin itkin düşməsi haqqında 

son məlumatların alındığı gündən hesablanır. Məhkəmə son məlumatı fiziki şəxsin yazdığı axırıncı məktubla, 

ş

ahidlərin (valideynlərin, övladların, qonşuların və s.) verdiyi ifadələrlə və digər sübutetmə vasitələri ilə əldə 



edə bilər. Bəzən itkin düşmüş şəxsin haqqında son məlumatı almaq mümkün olmur, müşkül məsələyə çevrilir. 

Bu cür halda iki il müddəti itkin düşmüş şəxs haqqında axırıcı məlumat alınandan sonra gələn ayın birinci gü-

nündən hesablanmaüa başlayır. Bəzi hallarda ayı da müəyyən etmək mümkün olmur. Onda sonrakı ilin yanvar 

ayının biri əsas kimi götürülür və bu vaxtdan iki il müddəti hesablanmaüa başlayır.  

Işə baxaraq məhkəmə şəxsin xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilməsi barədə müvafiq qətnamə çıxarır. Bu qət-

namə hüquqi əhəmiyyəti olan faktın, yəni fiziki şəxsin xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilməsi faktının müəyyən 

edilməsi üçün əsasdır. Beləliklə, iki il yaşayış yerində görünməyən və olduüu yer məlum olmayan fiziki şəxs it-

kin düşmüş hesab edilir.  



3. Fiziki şəxsin xəbərsiz itkin düşş hesab edilməsinin  

hüquqi nəticələri  

Fiziki şəxsin xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilməsi müəyyən hüquqi nəticələrə səbəb olur. Birinci hüquqi 



nəticə  ondan  ibarətdir  ki,  itkin  düşmüş  hesab  edilən  şəxsin  əmlakı  onun  qanun  özrə  vərəsələrinin  etibarlı 

idarəçiliyinə keçir. Qanun özrə vərəsələrin bu əmlakı idarə etmək, ondan fayda götürmək hüququ vardır. Onlar 

bu əmlakdan itkin düşmüş şəxsin himayəsində və öhdəsində olan qeyri-əmək qabiliyyətli şəxslərə (valideynlə-

rə, uşaqlara və s.) dolanacaq xərcləri verirlər və mülki hüquq münasibətləri özrə borclarını ödəyirlər (məsələn, 

borc müqaviləsi özrə olan borcunu ödəyirlər, nisyə alqı-satqı müqaviləsi özrə malın pulunu verirlər və s.).  

Xəbərsiz itkin düşmüş fiziki şəxsin qanun özrə vərəsələri olmaya da bilər. Bundan əlavə, bu şəxsin əmlakı-

nın idarə olunması zərurəti yarana bilər. Belə halda həmin əmlakın etibarlı idarəetməyə verilməsi barədə məh-

kəmə qərar qəbul edir. Kimin və hansı şəxsin etibarlı idarəçi təyin edilməsi məsələsini qəyyumluq və himayəçi-

lik orqanı həll edir. Bu şəxslə, yəni əmlakın etibarlı idarəçisi ilə qəyyumluq və himayəçilik orqanı əmlakın eti-

barlı idarə etməyə verilməsi haqqında müqavilə bağlayır. Etibarlı idarəçi bu müqavilə əsasında fəaliyyət göstə-

rir. Həmin müqavilə MM-in 37-ci maddəsi ilə tənzimlənir.  

Etibarlı idarəçi müqaviləyə uyüun olaraq itkin düşmüş hesab edilən şəxsin mənafeyinə və xeyrinə istənilən 

hərəkət edə, o cümlədən istənilən əqd bağlaya bilər. Əqdi o, öz adından bağlayır və etibarlı idarəçi rolunda çıxış 

etdiyini qarşı tərəfə (əqdi bağlayan digər tərəfə) bildirir. Etibarlı idarəçinin istifadə nəticəsində əmlakdan gəlir 

və bəhər götürmək hüququ vardır.  

Etibarlı idarəçi itkin düşmüş hesab edilən şəxsin əmlakı hesabına kreditorlarla hesablaşır, onlara olan borcla-

rı ödəyir. Bundan əlavə, onun borcudur ki, itkin düşmüş hesab edilən şəxsin öhdəsində olan qeyri-əmlak qabi-

liyyətli şəxslərə (uşaqlara, valideynlərə, həyat yoldaşına və s.) dolanacaq xərcləri versin. Ona görə ki, xəbərsiz 

itkin düşmüş hesab edilən şəxsin özərinə bu kateqoriya şəxsləri saxlamaq vəzifəsi qoyulmuşdur.  



kinci hüquqi nəticə ondan ibarətdir ki, ər (arvad) xəbərsiz itkin düşmüş hesab edildikdə, VVADQ orqa-

nında arvadın (ərin) ərizəsi əsasında nikaha xitam verilir. Bir qayda olaraq, yetkinlik yaşına çatmayan ümu-

mi uşaqları olan ər (arvad) arasında bağlanmış nikah yalnız məhkəmə yolu ilə xitam edilir. Itkin düşmə halında 

isə yetkinlik yaşına çatmayan ümumi uşaqlarının olmasından asılı olmayaraq nikahın məhkəmə qaydasında pozul-

ması tələb edilmir.  



Üçüncü hüquqi nəticə ondan ibarətdir ki, fiziki şəxsin xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilməsi onun verdiyi 

 

138


etibarnamənin xitam edilməsinə səbəb olur (MM-in 365-ci maddəsinin 1-ci bəndinin 7-ci yarımbəndi). Mə-

sələn, vətəndaş öz qonşusuna minik avtomobini sürmək üçün etibarnamə verir. Vətəndaş məhkəmə qaydasında 

xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilir. Bununla qonşuya verilən etibarnamə qüvvədən düşür, yəni etibarnaməyə xi-

tam verilir. Qonşu bununla minik avtomobini idarə etmək hüququnu itirir.  



Dördüncü hüquqi nəticə ondan ibarətdir ki, xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilən şəxsin öhdəsində olan qey-

ri-əmək  qabiliyyətli  ailə  özvlərinin  pensiya  qanunvericiliyinə  uyüun  olaraq  ailə  başçısını  itirməyə  görə 

pensiya almaq hüququ yaranır. Bu hüququ həyata keçirmək üçün maraqlı şəxslər müvafiq dövlət orqanlarına 

müraciət edirlər.  

Xəbərsiz itkin düşmə fiziki şəxsin saü qalması və yaşaması prezumpsiyasını (ehtimalını) itirmir, əksinə, onu 

saxlayır. Buna görə də xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilən şəxs gələ və ya onun olduüu yer aşkar edilə bilər. Be-

lə halda məhkəmə maraqlı şəxslərin (fiziki şəxsin özünün, onun ailə özvlərinin və s.) ərizəsi əsasında yeni qət-

namə ilə özünün əvvəl çıxarmış olduüu qətnaməsini ləğv edir. Məhkəmə qətnaməsi xəbərsiz itkin düşmüş şəx-

sin əmlakının etibarlı idarə olunması haqqında müqavilənin ləğv edilməsinə səbəb olur. Bundan əlavə, həmin 

qətnamə xəbərsiz itkin düşmə faktından yaranan digər hüquq münasibətlərinin xitam olunması üçün əsasdır.  

Itkin düşmüş hesab edilən ər (arvad) gəlib çıxdığı hallarda, nikah bərpa oluna bilər. Bunun üçün vacibdir ki, 

ə

r və arvadın hər ikisi birgə ərizə ilə VVADQ orqanına müraciət etsinlər. Bu məsələ məhkəmə qaydasında həll 



olunmur. Ər və ya arvaddan biri əgər şəxs xəbərsiz itkin düşmüş hesab edildikdən sonra yeni ailə qurubsa, yeni 

nikaha giribsə, onda nikah bərpa oluna bilməz.  



4. Fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsi  

Mülki hüquq münasibətlərində yaranan qeyri-müəyyənliyin aradan qaldırılması həm də fiziki şəxsin ölmüş 

elan edilməsi kimi hüquq institutu ilə təmin olunur. Bu institutu əvvəlki 1964-cü il MM-i də tanıyırdı. Həmin 

məcəllənin 21-ci maddəsi vətəndaşın ölmüş elan edilməsi ilə bağlı olan münasibətləri tənzimləyirdi. Ölmüş elan 

etmə  institutu  bir  çox  xarici  ölkələrin  qanunvericiliyinə  də  məlumdur.  Onu  Almaniyanın,  Italiyanın,  RF-in, 

ümumiyyətlə, roman-german hüquq ailəsi ölkələrinin qanunvericiliyi də tanıyır. Məsələn, Fransa qanunvericili-

yi dənizdə itkin düşən şəxsin ülmüş elan edilməsi barədə qayda nəzərdə tutur (MM-in 88-92-ci maddələri). Al-

maniya Mülki Qanunnaməsi xəbərsiz itkin düşməklə bağlı olaraq şəxsin ülmüş elan edilməsi özrə münasibətin 

tənzimlənməsinə xüsusi diqqət yetirir (§ 14-17). Yaponiya qanunvericiliyinə görə, itkin düşmədən yeddi il kez-

dikdən  sonra  (və  ya  ülüm  təhlükəsi  yaradan  vəziyyətin  başa  çatmasından  sonra)  şəxs  ülmüş  elan  edilə  bilər 

(MM-in 31-ci maddəsi). Müstəqil hüquq institutu kimi ölmüş elan etmə ingilis-amerikan hüquq ailəsinə məlum 

deyildir.  

Fiziki şəxsin xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilməsi hüquqi cəhətdən qeyri-müəyyənliyi tam aradan qaldırmır, 

onu yalnız dəf edir, maneəni aşır. Belə ki, xəbərsiz itkin düşmüş hesab edildiyi zaman fiziki şəxs bəzi hüquq 

münasibətlərinin iştirakçısı olmaqda davam edir. Məsələn, xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilən şəxs malik oldu-

üu yaşayış evinə və digər əmlaka sahiblik, əmlakdan istifadə və onların özərində sərəncam vermək hüququnu 

həyata keçirə bilmir. Amma buna baxmayaraq həmin şəxs yaşayış evi və digər əmlakla bağlı mülkiyyət hüquq 

münasibətlərinin subyekti kimi qalır. Onun mülkiyyət hüququna xitam verilmir. Belə ki, əşyaya sahiblik, əşya-

dan istifadə və onun barəsində sərənjam hüquqlarından məhrum olsa da, mülkiyyətzi yenə də mülkiyyətzi ola-

raq qalır. 

Hüquq münasibətlərində qeyri-müəyyənliyi yalnız fiziki şəxsin təbii ölümü (fizioloæi və bioloæi ölümü) ara-

dan qaldıra bilər. Fiziki şəxsin uzun müddət olduüu  yer məlum deyilsə  və onun olduüu  yeri müəyyən etmək 

qeyri-mümkündürsə, bu, fiziki şəxsin saü olmamasını, ölməsini güman və ehtimal etməyə əsas verir. Onda belə 

halda  həmin  şəxs  ölmüş  elan  edilir  ki,  bu,  onun  təbii  ölümünə  bərabər  tutulur.  Həmin  münasibətlər  müvafiq 

mülki hüquq normaları ilə tənzimlənir ki, bu normaların məcmusu fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsi institutunu 

yaradır. 

Fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsi həm də hüquqi aktdır. Bu aktın əsasını fiziki şəxsin ölməsi prezumpsiyası 

(ehtimalı) təşkil edir. Hüquqi akt mənasında fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsi dedikdə, onun saü olmaması-

nın  və  yaşamamasının  məhkəmə  qaydasında  ehtimal  və  güman  edilməsi  başa  düşülür.  Bu  aktı  fiziki  şəxsin 

ölüm faktının müəyyənləşdirilməsindən fərqləndirmək lazımdır. Fiziki şəxsin ölüm faktının müəyyənləşdiril-



məsi o halda lazımdır ki, ölənin cəsədi (meyidi)  olmadığına görə tibbi rəy  almaq qeyri-mümkün  olsun. Belə 

halda  fiziki  şəxsin  ölməsini  sübut  edən  faktlar  vardır.  Məsələn,  vətəndaş  ara  vermədən  güclü  yaüan  yaüış 

nəticəsində aşıb-daşan çayda öz qonşusunun batmasının şahidi olur. Fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsi aktında 

isə onun ölümünü sübut edən fakt yoxdur. O, yalnız ehtimala və güman etməyə əsaslanır. Belə ki, fiziki şəx-

sin ölmüş elan edilməsi ölüm faktının özünü yox, yalnız onun ölüm prezumpsiyasını (ehtimalını) hüquqi cəhət-

dən möhkəmləndirir. 

Fiziki şəxs yalnız məhkəmə qaydasında ölmüş elan edilə bilər. Bu münasibətlər mülki-prosessual qanunveri-


 

139


ciliklə tənzimlənir. Mülki Prosessual Məcəllənin 32-ci fəslində (312-316-cı maddələrdə) ifadə olunan normalar 

həmin münasibətlərin qaydaya salınmasını nəzərdə tutur. Özü də xəbərsiz itkin düşmə işləri kimi ölmüş elan et-

mə işləri də məhkəmənin xüsusi icraat qaydasında baxdığı işlər kateqoriyasına aiddir.  

Maraqlı şəxslər özlərinin yaşadıqları yerin məhkəməsinə şəxsin ölmüş elan edilməsi barədə ərizə ilə (iddia 

ə

rizəsi ilə yox) müraciət edirlər. Məhkəmə həmin ərizəyə baxaraq, yalnız müvafiq hüquqi tərkib olduqda, şəx-



sin ölmüş elan edilməsi barədə qərar qəbul edə bilər. Bu hüquqi tərkib üç hüquqi faktdan ibarətdir:  

 fiziki şəxsin uzun müddət yaşayış yerində olmamasından;  



 fiziki şəxsin olduüu yer haqqında məlumatın olmaması və bu məlumatın alınmasının qeyri-mümkünlü-



yündən;  

 fiziki şəxsin olduüu yer barədə axırıncı (son) məlumatın alındığı gündən beş il müddətin keçməsindən.  



Mülki qanunvericilik şəxsin ölmüş elan edilməsinin onun xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilməsindən birbaşa 

asılı olmasını müəyyənləşdirmir. Bu, o deməkdir ki, şəxsi ölmüş elan etmək üçün qabaqcadan və əvvəlcədən 

onun hökmən xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilməsi tələb olunmur və məcburi deyil. Şəxs xəbərsiz itkin düşmüş 

hesab edilmədən də birbaşa ölmüş elan edilə bilər. Əgər şəxsin yaşayış yerində onun harada olması barədə beş 

il ərzində məlumat olmazsa, onda onu xəbərsiz itkin düşmüş hesab etmədən ölmüş elan etmək mümkündür.  

Bununla bərabər, qeyd etmək lazımdır ki, iki il ərzində yaşayış yerində görünməyən şəxs xəbərsiz itkin düşmüş 

hesab edildikdən 3 il müddət keçdikdən sonra (cəmi 5 il, yəni 2+3 il) ölmüş elan edilə bilər. Bunun üçün qəyyum-

luq və himayəçilik orqanı fiziki şəxsin ölmüş hesab edilməsi barədə ərizə ilə məhkəməyə müraciət edir (MM-in 

40-cı maddəsinin 4-cü bəndi). Deməli, xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilən şəxs üç il müddət keçdikdən sonra öl-

müş elan edilə bilər.  

Mülki qanunvericilik bəzi kateqoriya şəxslərin ölmüş elan edilməsi üçün qısaldılmış xüsusi müddətlər mü-

ə

yyən edir. Ölüm təhlükəsi törədən və ya müəyyən bir bədbəxt hadisədən həlak olmasını güman etməyə əsas 



verən şəraitdə xəbərsiz itkin düşən şəxslər üçün altı aylıq müddənəzərdə tutulur. Bu müddət bədbəxt hadisə-

nin və ya ölüm təhlükəsi törədən digər halların baş verdiyi gündən hesablanır. Bədbəxt hadisə və ölüm təhlükə-

si törədən hal dedikdə, zəlzələ, vulkan püskürməsi, gəmi qəzası, qasırüa, tufan, yanğın, yüksək dağ ekskursiya-

sı, geoloci ekspedisiya, yer sürüşməsi və digər faktlar başa düşülür. Məsələn, zəlzələ olur və bunun nəticəsində 

şə

xs xəbərsiz itkin düşür. Belə hallarda həmin şəxsi ölmüş elan etmək üçün 5 il gözləmək lazım deyil. Bunun 



üçün qanunun nəzərdə tutduüu altı aylıq müddət kifayət edər. Başqa bir misalda vulkana  yaxın olan bir qrup 

mütəxəssis geoloæi axtarış-kəşfiyyat işləri görən zaman vulkan püskürür. Bunun nəticəsində həmin qrupa daxil 

olan şəxslər xəbərsiz itkin düşürlər. Onları da ölmüş elan etmək üçün altı ay müddət tələb olunur. Belə ki, gös-

tərilən şəraitdə fiziki şəxsin ölməsini güman etməyə tam əsas yaranır.  

Hərbi əməliyyatlarla əlaqədar xəbərsiz itkin düşmüş hərbi qulluqçular və digər şəxslərin ölmüş elan edilməsi 

üçün mülki qanunvericilik iki il nəzərdə tutur. Bu müddət hərbi qulluqçuların və digər şəxslərin itkin düşmə ta-

rixindən yox, hərbi əməliyyatların qurtardığı gündən başlayır. Məsələn, elə hesab edək ki, 2003-cü ilin may ayı-

nın 1-də hərbi əməliyyatlar qurtarır. Hərbi əməliyyatlarla əlaqədar itkin düşən hərbi qulluqçunu ölmüş elan etmək 

üçün tələb edilən iki il müddət bu tarixdən hesablanır, yəni 2005-ci ilin may ayının 1-dən (2003-cü ilin may ayı-

nın 1-i + 2 il) həmin şəxsləri ölmüş elan etmək olar. Bu qayda onunla izah olunur ki, görülən tədbirlər nəticəsində 

ə

sirlikdə olan hərbi qulluqçular qaytarıla bilər və ya onların həlak olması dəqiq olaraq müəyyənləşdirilə bilər.  



Məhkəmə göstərilən faktlar olduqda fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsi haqqında qətnamə qəbul edir. Bu qət-

namə VVADQ orqanına göndərilir. O, həmin şöbə tərəfindən vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının qeydiyyatı kitabı-

na şəxsin ölməsi barədə qeyd etmək üçün əsas rolunu oynayır. Şəxsin ölüm günü məhkəmə qətnaməsinin qanu-

ni qüvvəyə mindiyi günlə müəyyən edilir, yəni məhkəmə qətnaməsinin qanuni qüvvəyə mindiyi gün fiziki şəx-

sin ölüm günü sayılır (MM-in 41-ci maddəsinin 3-cü bəndi). VVADQ orqanı maraqlı şəxslərə fiziki şəxsin ölü-

mü haqqında şəhadətnamə verir.  

Bəzi kateqoriya şəxslərin (bədbəxt hadisədən həlak olduüunu güman etməyə əsas verən şəraitdə xəbərsiz it-

kin düşən şəxslərin, hərbi əməliyyatlarla əlaqədar xəbərsiz itkin düşmüş hərbi qulluqçuların və digər şəxslərin) 

ölüm günü məhkəmə qətnaməsinin qanuni qüvvəyə mindiyi günlə müəyyən edilmir. Məhkəmə həmin şəxslərin 

həlakının ehtimal və güman edildiyi günü onların ölüm günü saya bilər (MM-in 41-ci maddəsinin 4-cü bəndi).  



5. Fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsinin hüquqi nəticələri  

Fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsi onun ölməsi, yaşamaması və saü qalmaması prezumpsiyasına (ehtimalına) 

ə

saslanan hüquqi faktdır. Hüquqi fakt olduüu üçün o, müəyyən hüquqi nəticəyə, yəni mülki hüquq münasibətlə-



rinin yaranmasına, dəyişməsinə və ya xitam olunmasına səbəb olur. Fiziki şəxsin ölmüş hesab edilməsi hüqu-

qi nəticə doüurmaq xüsusiyyətinə görə onun fizioloæi və bioloæi ölümünə bərabər tutulur. Fizioloæi və 

bioloæi  ölüm  (faktiki  ölüm)  kimi  fiziki  şəxsin  ölmüş  elan  edilməsi  də  müəyyən  hüquqi  nəticəyə  səbəb  olur. 

Amma fizioloæi və bioloæi ölümün (faktiki ölümün) doüurduüu hüquqi nəticələri fiziki şəxsin ölmüş elan edil-


 

140


məsinin  doüurduüu  hüquqi  nəticələrlə  eyniləşdirmək  olmaz.  Belə  ki,  fiziki  şəxsin  ölmüş  elan  edilməsi  onun 

mülki hüquq qabiliyyətinə xitam verilməsinə səbəb olmur.  

Fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsinin fiziki şəxsin mülki hüquq qabiliyyətinə xitam verib-verməməsi mülki 

hüquq elmində (sivilistika doktrinasında) mübahisə doüuran məsələlərdəndir. Bəzi müəlliflər göstərirlər ki, fizi-

ki şəxs ölmüş elan edilərkən onun hüquq qabiliyyətinə xitam verilir. Onlar öz mövqelərinin əsaslı olmasını belə 

sübut edirlər ki, ölmüş elan etmə fiziki şəxsin ölməsi kimi eyni hüquqi nəticələrə səbəb olur. Bunun əksi olan 

mövqeyin tərəfdarları isə qeyd edirlər ki, hüquq qabiliyyəti fiziki şəxsin özündən ayrılmazdır və buna görə də 

təkcə ölüm haqqında ehtimal və güman hüquq qabiliyyətinin xitam edilməsinə dəlalət edə bilməz.  

Bizim zənnimizcə, ikinci qrup müəlliflərin fikirləri həqiqətə daha yaxındır. Belə ki, fiziki şəxsin ölmüş elan 

edilməsi onun saü olmaması prezumpsiyasına (ehtimalına) əsaslanır. Ehtimala əsaslanan ölüm yox, yalnız bio-

loæi və fizioloæi ölüm (faktiki ölüm) fiziki şəxsin mülki hüquq qabiliyyətini xitam edə bilər. Dediklərimizi sü-

but etmək üçün təkcə bunu demək kifayətdir ki, ölmüş elan edilmiş şəxs gələ və ya onun olduüu yer aşkar edilə 

bilər və yaxud fiziki şəxs ölmüş elan edilən vaxta kimi ölə bilər. Bundan əlavə, ölmüş elan edilən fiziki şəxs hə-

qiqətən saü qala və hüquqi əhəmiyyətli hərəkətlər edə bilər. Məsələn, alqı-satqı və digər əqdlər bağlaya bilər. 

Bu hərəkətlər və əqdlər etibarlı sayılır. Bu isə onu ifadə edir ki, ölmüş elan edilən şəxs mülki hüquq qabiliyyəti-

ni həyata keçirir. Ölmüş elan edildiyi halda da fiziki şəxs mülki hüquq qabiliyyətinə malik ola bilər. Fikrimizi 

yekunlaşdıraraq söyləyə bilərik ki, mülki hüquq qabiliyyəti fiziki şəxsin doüulması ilə bir dəfə əmələ gəldiyi 

kimi, onun faktiki ölümü (fizioloæi və bioloæi ölümü) ilə də bir dəfə xitam olunur. Yapon sivilistika dokt-

rinası da analocimüvqedə dayanaraq göstərir ki, yalnız faktiki ülüm hüquq qabiliyyətinin xitam edilməsinə sə-

bəb ola bilər. 

Fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsi aktının doüurduüu hüquqi nəticələrdən biri vərəsəlik hüquq münasibəti-



nin  yaranmasıdır.  Belə  ki,  fiziki  şəxsin  məhkəmə  tərəfindən  ölmüş  elan  edilməsi  ilə  miras  açılır  (MM-in 

1145-ci maddəsi). Mirasın açılması isə vərəsəlik hüquq münasibətinin əmələ gəlməsi deməkdir. Bu andan öl-

müş elan edilmiş şəxsin vərəsələri vərəsəliyə çaüırılırlar. Onlar miras əmlakı (ölmüş elan edilmiş şəxsin yaşayış 

evini, minik avtomobilini, bankdakı pul vəsaitini, qiymətli kaüızları və s.) qəbul etmək hüququ əldə edirlər. Be-

ləliklə, fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsi aktı fiziki şəxsin bütün hüquq və vəzifələrinin onun vərəsələrinə keç-

məsinə səbəb olur.  

Fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsinin doüurduüu hüquqi nəticələrdən biri şəxsi xarakter daşıyan öhdəlik 

hüquq münasibətlərinin (öhdəliklərin) ləğv edilməsidir. Belə ki, əgər borclunun şəxsi iştirakı olmadan icra 

mümkün deyilsə, onun ölmüş elan edilməsi öhdəliyin xitamına səbəb olur (MM-in 558-ci maddəsinin 1-ci bən-

di). Məsələn, nəşriyyat təşkilatı ilə müəllif (yazıçı) arasında komediya æanrında dram əsərinin yaradılması ba-

rədə müəllif müqaviləsi bağlanır. Yazıçı ölmüş elan edilir. Bununla öhdəlik hüquq münasibətinə xitam verilir.  



Nikahın pozulması fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsinin doüurduüu hüquqi nəticələrdən biridir. Ailə qanun-

vericiliyi ərin (arvadın) ölmüş elan edilməsini nikaha xitam verilməsinin əsaslarından biri hesab edir.  

Fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsinin doüurduüu hüquqi nəticələrdən biri ondan ibarətdir ki, bu akt fiziki şəx-

sin  öhdəsində  olan  qeyri-əmək  qabiliyyətli  şəxslərə  pensiya  qanunvericiliyinə  uyüun  olaraq  pensiya  al-

maq, müavinət almaq hüququ verir.  

6. Ölmüş elan edilmiş şəxsin gəlməsinin hüquqi nəticələri  

Qeyd etdik ki, fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsi fiziki şəxsin ölüm faktına yox, yalnız onun ölməsi prezump-

siyasına  (ehtimalına)  əsaslanır.  Bu  hal  isə  ölmüş  elan  edilmiş  şəxsin  gəlməsi  və  ya  onun  olduüu  yerin  aşkar 

edilməsi imkanını istisna etmir. Belə ki, ölmüş elan edilmiş şəxs gələ və ya onun olduüu yer aşkar edilə bilər. 

Belə halda həmin şəxsin özü və ya digər maraqlı şəxslərdən biri ərizə ilə məhkəməyə müraciət edir. Məhkəmə 

ə

rizəyə baxaraq yeni qətnamə ilə özünün əvvəl çıxarmış olduüu qətnaməni ləğv edir.  



Qətnamə VVADQ orqanına göndərilir. Bu qətnamənin əsasında vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının qeydiyyatı 

kitabında şəxsin ölməsi barədə qeyd ləğv edilir. Həmin hal müəyyən hüquqi nəticəyə səbəb olur. Özü də dərhal 

qeyd edirik ki, ölmüş elan edilmiş şəxs gəldikdə onun mülki hüquq qabiliyyətini bərpa etmək lazım gəlmir 

və tələb olunmur. Ona görə ki, göstərdiyimiz kimi, fiziki şəxsin ölmüş elan edilməsi onun mülki hüquq qabi-

liyyətinin xitam olunmasına səbəb olmur. Necə deyərlər, mülki hüquq qabiliyyəti ləğv olunmamışdı ki, yenidən 

bərpa olunsun.  

Ölmüş elan edilən fiziki şəxs gəldikdə, onun subyektiv hüquqlarının bərpa edilməsi vacibdir. Hər şeydən 

ə

vvəl, həmin şəxsin mülkiyyət hüququnu bərpa etmək lazım gəlir. Söhbət bu şəxsin mülkiyyətində olan əmla-



kın onun özünə qaytarılmasından gedir. Mülki qanunvericilik əmlakın qaytarılması özrə münasibətləri tənzim-

ləmək üçün xüsusi qayda müəyyən edir (MM-in 42-ci maddəsinin 2-4-cü bəndləri). Bu qaydaya görə fiziki şəx-

sin malik olduüu əmlakın qaytarılması iki amildən asılıdır: birincisi, əmlakın naturada saxlanılmasından; ikinci-

si, həmin əmlakın başqa şəxslərə keçməsi əsaslarından. Bu iki amilə görə mümkün olan üç hüquqi nəticə yara-



 

141


nır.  

Birinci hüquqi nəticə fiziki şəxsə məxsus olan və onun ölmüş elan edilməsindən sonra əvəzsiz olaraq hər 

hansı başqa şəxsə verilən və naturada qalan (saxlanan) əmlakla bağlıdır. Əvəzsiz olaraq verilmə dedikdə, əmla-

kın vərəsəlik qaydasında, bağışlama müqaviləsi əsasında və digər yollarla bir şəxsdən başqasına keçməsi başa 

düşülür. Mülkiyyətçi, nə vaxt gəlməsindən asılı olmayaraq naturada qalan (saxlanan) əmlakı həmin şəxsdən tə-

ləb edə bilər. Məsələn, ölmüş elan edildikdən sonra fiziki şəxsə məxsus olan yaşayış evi, minik avtomobili və-

rəsəlik qaydasında onun yeganə vərəsəsinə — qardaşına keçir. Fiziki şəxs gəldikdən sonra yaşayış evini də, mi-

nik avtomobilini də qardaşından tələb edə bilər. Bu cür qayda ədalət prinsipinə tamamilə uyüundur. Ona görə 

ki, əmlakı əvəzsiz olaraq əldə edən vətəndaş onu «peyda olan» fiziki şəxsin özünə qaytardıqda, ona hər hansı 

ə

mlak (maddi) zərəri vurulmur. Həm də qeyd etməliyik ki, pul və adsız qiymətli kaüızlar da əldə edən vətən-



daşdan geri tələb oluna bilər. 

kinci hüquqi nəticə fiziki şəxsə məxsus olan və onun ölmüş elan edilməsindən sonra əvəzli olaraq (məsə-

lən, alqı-satqı müqaviləsi, dəyişmə müqaviləsi) başqa vətəndaşa verilmiş əmlakla əlaqədardır. Bu əmlakı həmin 

vətəndaş qaytarmaüa borclu deyildir. Ona görə ki, o, əmlakı qarşılıqlı əvəz müqabilində, məsələn, pul verməklə 

ə

ldə etmişdir. Lakin bu cür qaydadan qanun müəyyən istisnaya yol verir. Belə ki, əmlakı əldə edərkən vətənda-



ş

ın ölmüş elan edilmiş şəxsin saü olduüunu bildiyi sübuta yetirilərsə, onda o, əmlakı «peyda olan» şəxsə qaytar-

maüa borcludur.  

Üçüncü hüquqi nəticə fiziki şəxsə məxsus olan və onun ölmüş elan edilməsindən sonra vərəsəlik qaydasın-

da dövlətə keçən əmlakla bağlıdır (MM-in 42-ci maddəsinin 4-cü bəndi). Əgər əmlak qalmışdırsa (saxlanılmış-

dırsa),  onda  o,  mülkiyyətçiyə  qaytarılır.  Əgər  həmin  əmlak  satılmışdırsa,  əmlakın  satılmasından  əldə  edilən 

məbləü mülkiyyətçiyə qaytarılır. 

Ölmüş elan edilmiş şəxsin gəlməsinin doüurduüu hüquqi nəticələrdən biri ailə-nikah münasibətlərinə aiddir. 

Belə ki, ölmüş elan edilən ər (arvad) gəlib çıxdıqda pozulmuş nikah bərpa oluna bilər. Bunun üçün ər və arvad 

VVADQ orqanına birgə ərizə verirlər.  

Lakin ailə qanunvericiliyi bu qaydadan müəyyən istisna hal nəzərdə tutur. Belə ki, əgər ər-arvaddan biri yeni 

nikah münasibətinə giribsə, belə halda nikah bərpa oluna bilməz.  

TÜVSIYƏ OLUNAN ƏLAVƏ ƏDƏBIYYAT 

Qraædanskoe pravo. Uçebnik. ×astü 1 / Pod red. A.P.Serqeeva, Ö.K.Tolstoqo. M., 1998 (qlava 6).  

Qraædanskoe pravo. Uçebnik. ×astü 1 / Pod red. T.I.Illarionovoy, B.M.Qonqalo, V.A.Pletnevoy. M., 1998 

(qlava 5). 

Qraædanskoe pravo. Uçebnik. ×astü 1 / Pod red. A.Q.Kalpina, A.I.Maslə

eva. M., 1997 (qlava 4).  

Qraædanskoe pravo. Uçebnik. ×astü 1 / Pod red. Z.I.Üıbulenko. M., 1998 (qlava 4).  



Qraædanskoe pravo. Uçebnik. Tom 1 / Pod red. E.A.Suxanova. M., 1998 (qlava 6).  

Qraædanskoe pravo. Uçebnik. / Pod red. S.P.Qrişaeva. M., 1999. 

Sovetskoe qraædanskoe pravo. Uçebnik. Tom 1 / Pod red. O.A.Krasavçikova. M., 1985 (qlava 4).  

Kommentariy k Qraædanskomu kodeksu RF. ×astc 1 / Pod red. O.N.Sadikova. M., 1999 (qlava 3). 



Bratusğ S.N. Subjektı qraædanskoqo prava. M., 1950 (qlava I-V). 

Ioffe O.S. Razvitie üivilistiçeskoy mısli v SSSR. L., 1975 (qlava 3). 

Örçenko A.K. Bezvestnoe otsutstvie po sovetskomu qraædanskomu pravu. L., 1954.  

Erşova N.M. Opeka i popeçitelüstvo. M., 1971.  

Palandt. Bürgerliches Gesetzbuch. Kommentar. München.1999. 

Klünzinger E. Einführung in das bürgerliche Recht. München.1993. 

Larenz K. Allgemeiner Teil des deutschen Bürgerlichen Rechts. München.1989. 

Kaiser. Bürgerliches. Recht. Heidelberg: C.F. Müller. 1997. 

Kühler H. BGB. Allgemeiner Teil. München.1998. 

Brehm W. Allgemeiner Teil des BGB. 1997. 

Brox H. Allgemeiner Teil des Bürgerlichen Gesetzbuches.1997. 

Sakag Vaqaüuma, Toru Ariidzumi. Qracdanskoe pravo Əponii. Kniqa 1. M., 1983. 

 

 

 



 

Mövzu 5  

Hüquqi şəxslə
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   ...   91




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə