MÖvzu 1 Mülki hüquq vƏ xüsusi hüquq § Mülki hüquq xüsusi hüququn bir sah



Yüklə 8,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə21/91
tarix06.05.2017
ölçüsü8,78 Mb.
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   91
§ 1. Hüquqi şəxsin anlayışı, əhəmiyyəti,  

funksiyaları, mahiyyəti və əlamətləri 

1.

 

Hüquqi şəxslərin yaranması  

Fiziki şəxs anlayışı ilə mülki hüququn insan kateqoriyasından, insan cinsindən olan subyekti əhatə olunur. 

Hüquqi şəxslər isə bundan fərqli olaraq mülki hüququn psixoloci (mənəvi), bioloæi (fizioloci) və ictimai varlıq 

hesab edilməyən subyektlərindəndir. Elə bir subyektlərindən ki, onlar fiziki şəxslərin malik olduüu nitqdən, ira-

dədən, düşüncədən və şüurdan məhrumdur. Hüquqi şəxslər fiziki şəxslərin birləşməsinə əsaslanan və spesifik 

qaydada yaradılan xüsusi qurumdur. Onlar mülki hüququn kollektiv subyektlərindən biri hesab edilir. Hələ 

1950-ci ildə sovet dövrünün tanınmış sivilist alimlərindən S.N.Bratus yazırdı ki, hüquq münasibətlərinin işti-

rakçıları ya insan fərdləridir, yəni fiziki şəxslərdir, ya da ki onların kollektiv qurumlarıdır.  

Hər şeydən əvvəl, qeyd edək ki, hüquqi şəxs anlayışı iki mənada işlədilir:  

 mülki hüquq institutu mənasında; 



 konstruksiya mənasında. 



Hüquq  institutu  mənasında  hüquqi  şəxs  dedikdə,  hüquqi  şəxslərin  hüquq  subyektliyini,  bu  subyektliyin 

həyata  keçirilməsi  üsullarını  və  qaydasını,  hüquqi  şəxslərin  yaradılmasını,  yenidən  təşkil  olunmasını  və  ləğv 

edilməsini, habelə onların ayrı-ayrı təşkilati-hüquqi formalarının xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirən mülki hüquq 

normalarının məcmusu başa düşülür. O, Azərbaycan Respublikasının mülki hüququnun əsas və başlıca institut-

larından biri hesab edilir. Hüquqi şəxs institutuna daxil olan hüquq normaları əsasən Mülki Məcəllədə yerləşdi-

rilmişdir. Bu məcəllənin 4-cü fəslində (43-119-cu maddələrdə) ifadə olunan normalar hüquqi şəxs kateqoriyası-

na həsr edilmişdir. Həmin maddələrdə hüquqi şəxsin anlayışı və növləri, onun mülki hüquq subyektliyi (hüquq 

qabiliyyəti, fəaliyyət qabiliyyəti, delikt qabiliyyəti), hüquqi şəxsin yaradılması, yenidən təşkil edilməsi haqqın-

da, habelə digər məsələlər barədə müddəalar ifadə olunmuşdur.  

Hüquqi  şəxslər  barədə  normalar  digər  normativ  hüquqi  aktlarda  da  əks  edilir.  Söhbət  hər  şeydən  əvvəl, 

Azərbaycan Respublikasının qanunlarından gedir. «Dini etiqad azadlıüı haqqında» (1992), «Əmtəə biræası haq-

qında» (1994)  «Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı və dövlət reyestri haqqında» (2003) və digər qanunlarda 

hüquqi  şəxslərə  aid  edilən  kifayət  qədər  mülki  hüquq  normaları  ifadə  olunmuşdur.  Hüquqi  şəxslərə  toxunan 

normalara qanun qüvvəli aktlarda da rast gəlmək olar. Məsələn, prezidentin 19 may 1998-ci il tarixli fərmanı ilə 

təsdiq edilmiş Əsasnamə hüquqi şəxslərin bir növü olan səhmdar cəmiyyətlərinə aiddir.  

Konstruksiya mənasında hüquqi şəxs dedikdə, fiziki şəxslərin mülki (əmlak) dövriyyədə kollektiv surətdə 

iştirakını təmin edən hüquqi forma (vasitə) başa düşülür. Elə bir hüquqi forma ki, o, fiziki şəxslərə birləşərək öz 

təsərrüfat fəaliyyətini kollektiv surətdə təşkil etməyə imkan verir. Bu baxımdan hüquqi şəxslər fiziki şəxslərin 

kollektiv qurumlarıdır. Bu qurumlar fiziki şəxslərin həm şəxsi səylərinin, həm də onların əmlakının, maddi 

vəsaitlərinin və kapitallarının birləşməsini ifadə edir. 

Mülki hüququn bu subyekti bəs nə üçün «hüquqi şəxs» adlanır? Ona görə ki, onlar təbiət tərəfindən yaradılmır. 

Yalnız fiziki şəxsləri təbiət yaradır. Hüquqi şəxslər isə qeyri-təbii qurumlar olub, hüquq qaydası, hüquq norma-



ları və hüquqi göstərişləəsasında xüsusi qaydada əmələ gəlir, yenidən təşkil olunur və ləğv edilir. Onlar 

hüquq əsasında yaranan konstruksiyadır (latınca constructio - qurüu, quruluş). Hüquqi şəxslərin qeyri-təbii, süni 

qurumlar olması bəzi xarici ölkələrin qanunvericiliyində (məsələn, ×ilinin MM-in 545-ci maddəsində, Ekvadorun 

MM-in 583-cü maddəsində və s.) birbaşa göstərilmişdir.  

Hüquqi şəxs konstruksiyasının genezisi — əmələ gəlməsinin tarixi kökləri qədim zamanlarla bağlıdır. Hələ 

Roma xüsusi hüququ dövründə əmlak münasibətlərində fiziki şəxslərdən başqa, onların birlikləri və qrupları da 

subyekt  rolunda  çıxış  edirdilər.  Həmin  dövrdə  Roma  hüquqşünasları  tərəfindən  hüquqi  şəxslərin  yaradılması 

ideyası  mözakirə  olunurdu.  Marsian,  Alfen,  Ulpian  və  digər  tanınmış  hüquqşünasların  sivilist  fikirlərində  bu 

ideya  əsaslandırılırdı.  Amma  hüquqi  şəxslərin  Romanın  iqtisadi  həyatındakı  əhəmiyyəti  böyük  deyildi.  Hətta 

Roma təsərrüfatının nisbətən inkişaf etdiyi, beynəlxalq ticarətin daha da canlandığı bir dövrdə hüquqi şəxslər 

mühüm rol oynaya bilməmişdir. Əsasən natural xarakter daşıyan təsərrüfat şəraitində ayrı cür də ola bilməzdi. 

Hətta Roma xüsusi hüququna «hüquqi şəxs» termininin özü də məlum deyildi. Roma hüquqşünasları tərəfindən 

hüquqi şəxs anlayışı işlənib hazırlanmamışdı. Onlar yalnız hüququn (əmlakın) fiziki şəxslərin yaratdıqları bir-

liklərə məxsus olması faktını etiraf etməklə kifayətlənirdilər.  

Lakin bunlara baxmayaraq, necə olursa-olsun, hüquqi şəxs ideyasının və konstruksiyasının yaradılması Ro-

ma xüsusi hüququnun mühüm xidmətlərindən biridir. Hüquqi şəxs anlayışı ilk dəfə olaraq məhz Roma hüququ 

tərəfindən yaradılmış və yeni xalqların hüququ tərəfindən qəbul edilmişdir. Qədim Roma hüquqşünaslarının si-

vilist fikirlərində xarici ölkələrin mülki hüquq nəzəriyyəsində və doktrinasında yaranmış «hüquqi şəxs nəzəriy-

yəsi» adlı konsepsiyanın rüşeymini görmək olur. Bu fikirlərin XIX əsrdə alman və fransız sivilistikasında hü-

quqi şəxslər haqqında təlimin yaranmasına və inkişafına müəyyən təsiri olmuşdur. Bu təlimin meydana gəl-


 

143


məsi isə XIX əsrin ortalarından başlayaraq Avropada iqtisadiyyatın sürətlə inkişaf etməsi ilə bağlı idi. O dövr-

lərdə Girke, Dernburq, Salleyl, Ierinq, Savinyi və digər tanınmış alman və fransız sivilistləri həmin təlimi yarat-

dılar. Bu təlim isə hüquqi şəxs institutunun müasir mənada ifadə etdiyi anlayışın əsasını və fundamentini təşkil 

edir. Bax, buna görə də Almaniya və Fransa mülki hüququ, ümumiyyətlə kontinental hüquq geniş surətdə hüqu-

qi şəxs doktrinasını işləyib hazırlamışdır. Elə «hüquqi şəxs» terminini də ilk dəfə olaraq işlədən alman yu-

risprudepsiyası (hüquq elmi) olmuşdur: bu termini elmi dövriyyəyə birinci dəfə XIX əsrdə alman hüquqşü-

nas alimi F.Savinyi daxil etmişdir. Alman doktrinasında «curistische person» (personnes civiles, legal person) 

termini ilə hüquqi şəxs anlayışı əhatə olunmaüa başladı. Amma fransız doktrinasında bundan fərqli olaraq «mə-

nəvi şəxs» (personae morales) terminindən istifadə edildi. 1978-ci ilə kimi Fransa Mülki Məcəlləsində (Gode 

civil) «hüquqi şəxs» anlayışı olmamışdır. 

Hüquqi şəxs institutunun  yaranmasına iqtisadi dövriyyənin inkişafı səbəb olmuşdur. Natural təsərrüfat tipi 

şə

raitində fiziki şəxslərin öz səylərini və əmlaklarını kollektiv qurumlarda birləşdirmələrinə hələ ehtiyac yaran-



mamışdı. Fiziki şəxslər xüsusi hüququn yeganə subyekti hesab olunurdular. Əmlak münasibətlərində yalnız on-

lar iştirak edirdilər. 

Natural təsərrüfat daüınıq, durüun və qapalı xarakter daşıyırdı. Onun xarici mühitlə heç bir əlaqəsi yox idi. 

Odur ki, bu təsərrüfat tipində iqtisadi münasibətlər zəif inkişaf etmişdi. Buna görə də cəmiyyətin tarixi inkişaf 

prosesinin müəyyən mərhələsində natural təsərrüfat sıxışdırılaraq daüılmaüa başladı. Məhsullar artıq şəxsi is-

tehlak üçün deyil, mübadilə üçün istehsal olundu. Bunun nəticəsində əmtəə istehsal münasibətləri və əmtəə mü-

badiləsi meydana gəldi, əmtəə-pul münasibətləri yarandı. Bütün bu amillər natural təsərrüfatın əmtəə təsərrüfatı 

ilə əvəz olunmasını şərtləndirdi.  

Ə

mtəə təsərrüfatı şəraitində əmtəə mübadiləsini xüsusi kateqoriya fiziki şəxslər — tacirlər həyata keçirdilər. 



Ticarət kapitalı yarandı, tacirlər bir sinif kimi formalaşdı. Əmtəə mübadiləsi həmişəlik ticarət sisteminə çevril-

di. Əmtəə istehsalı genişlənməyə başladı. Alqı-satqı bazarları yarandı. Yerli ticarətdən başqa dünya ticarəti də 

meydana gəldi. Əmlak dövriyyəsi yüksək sürətlə inkişaf etdi. Şübhəsiz ki, əmtəə istehsalının artdığı, ticarətin 

genişləndiyi və əmtəə dövriyyəsinin dərinləşdiyi bir şəraitdə böyük ticarət-təsərrüfat vəzifələrinin həll edilməsi 

tacirlərin  kapitallarının  birləşdirilməsini  iqtisadi  zərurətə  çevirdi.  Bu  məqsədlə  onlar  kollektiv  qurumlarda  — 

ticarət (tacirlik, sahibkarlıq) kompaniyası kimi formalarda birləşdilər. Beləliklə, birinci klassik hüquqi şəxslə



— ticarət kompaniyaları yaranırdı. Söhbət, hər şeydən əvvəl, Almaniyada, Ingiltərədə, Hollandiyada yaradı-

lan ticarət müəssisələrindən gedir. Bu müəssisələrdə iri işlərin kollektiv surətdə aparılması texnikası işlənirdi. 

Daha sonralar gəmi işləyə bilən kanalların, dəmir yollarının və s. tikintisi üçün sahibkarlar öz kapitallarını bir-

ləşdirməklə kollektiv iştiraka əsaslanan müxtəlif qurumlar yaratdılar.  

Təsərrüfat əlaqələrinin mürəkkəbləşməsi, bazar iqtisadiyyatının inkişafı, sahibkarlıq fəaliyyətinin beynəlxalq 

xarakter alması, sənaye ilə ticarətin təmərközləşməsi, habelə elmi-texniki tərəqqi XX əsrdə hüquqi şəxs konst-

ruksiyasının daha da inkişaf etməsinə rəvac vermişdir. Iqtisadi həyatda bu konstruksiyanın əhəmiyyəti mühüm 

dərəcədə artmışdır. Yüksək inkişaf etmiş əmlak dövriyyəsində o, vacib rol oynayır.  

Cəmiyyətin müasir həyatını hüquqi şəxslərsiz təsəvvür etmək olmaz.  

2. Hüquqi şəxs konstruksiyasının funksiyaları (vəzifələri) 

Hüquqi şəxs konstruksiyasının mahiyyəti bu konstruksiyanın yerinə yetirdiyi funksiyalarda (vəzifələrdə) tə-

zahür edir. Hüquqi şəxs anlayışını izah etmək üçün, hər şeydən əvvəl, bu funksiyaların məzmununa aydınlıq gə-

tirmək lazımdır. Həmin funksiyalar (vəzifələr) isə hüquqi şəxslərin hansı məqsəd üçün yaradılmasını ifadə edir. 

Hüquqi şəxslər hansı məqsəd üçün yaradılır?  

Mürəkkəb xarakterli təsərrüfat-sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsi iş adamlarının, sahibkarların öz 

maddi vəsaitlərini, kapitallarını birləşdirməyi, bu və ya digər məqsədə çatmaq üçün iqtisadi (əmlak) dövriyyədə 

kollektiv surətdə iştirak etməyi təkidlə tələb edir. Iqtisadi zərurətə çevrilən bu cür birləşmə və kollektiv iştirak 

olmadan  hər  hansı  bir  fəaliyyətin  həyata  keçirilməsi  mümkün  deyil.  Məlum  məsələdir  ki,  müxtəlif  şəxslərin 

ə

lində kapitalın daüınıq, səpələnmiş və pərakəndə halında cəmləşməsi ayrı-ayrılıqda təsərrüfat fəaliyyətində bö-



yük effekt verə bilməz. Kapitalın bir əldə mərkəzləşməsi isə iri təsərrüfat vəzifələrinin həlli üçün əlverişli im-

kan  yaradır.  Ona  görə  də  təsərrüfatçı  şəxslər,  iş adamları,  sahibkarlar  və  s.  özlərinin  malik  olduüu  əmlakdan 

müəyyən pay ayırırlar. Bu cür əmlak payı hesabına onlar öz kapitalları ilə birlikdə tam və bütöv «sosial orqa-

nizm» halında birləşirlər. Bunun nəticəsində yeni xüsusi xarakterli süni qurum — sosial fiqur meydana gə-

lir. O, mülki hüququn müstəqil subyekti — mülkiyyətçidir. Bu subyekt hüquqi şəxs adlanır. Deməli, iqtisadi 

(əmlak) dövriyyədə kollektiv surətdə çıxış etmək üçün hüquqi şəxs konstruksiyası təsərrüfat adamlarına öz ka-

pitallarını birləşdirməyə imkan verən hüquqi forma olur. Beləliklə, kapitalları birləşdirmək bu konstruksiya-

nın yerinə yetirdiyi funksiyalardan (vəzifələrdən) biridir.  

Hüquqi  şəxslər  xüsusi  olaraq  iqtisadi  (əmlak)  dövriyyədə  iştirak  etməkdən  ötrü  yaradılır.  Iqtisadi  (əmlak) 



 

144


dövriyyədə çıxış etmək üçün isə lazımdır ki, hüquqi şəxslərin öz əmlakı olsun. Elə bir əmlak ki, o, hüquqi şəxs-

ləri yaradan və təsis edən təsərrüfatçı şəxslərin, iş adamlarının, sahibkarların, bir sözlə, təsisçilərin və iştirakçı-



ların malik olduüu əmlakdan ayrılsın. Hüquqi şəxslərin əmlakı isə təsisçilərin (iştirakçıların) qoyduqları pul 

və əmlak (maddi) payları hesabına, yəni kapital hesabına  yaranır. Pay kimi qoyulan kapital (əmlak) özərində 

onların mülkiyyət hüququna xitam verilir. Belə ki, iştirakçılar (təsisçilər) artıq həmin kapitalın (əmlakın) mül-

kiyyətçisi hesab olunmurlar. Onun mülkiyyətçisi hüquqi şəxs sayılır. Beləliklə, hüquqi şəxslər onları yaradanla-

rın (təsisçilərin, iştirakçıların) əmlakından ayrılmış öz əmlakına malik olurlar. Bu əmlakla onlar borclarına görə 

öz kreditorları (kontragentləri) qarşısında məsuliyyət daşıyırlar. 

Hüquqi şəxslərin iqtisadi (əmlak) dövriyyədə iştirak etməsi təsisçilərin (iştirakçıların) zərərə düşməsi, maddi 

(əmlak) itkiyə düçar olması, bir sözlə, kreditorlara olan borclarını ödəyə bilməməsi riski ilə bağlıdır. Axı, təsis-

çilərin (iştirakçıların) yaratmış olduqları hüquqi şəxslərin fəaliyyətini məhz onların özləri idarə edirlər. ×ox vaxt 

onların özləri hüquqi şəxslərdə iştirak etməklə iqtisadi (əmlak) dövriyyədə çıxış edirlər. Hüquqi şəxslərin döv-

riyyədə iştirakı nəticəsində düşdükləri zərər üçün təsisçilər (iştirakçılar) özlərinin bütün əmlakı ilə yox, yalnız 

onların yaradılmasına pay kimi verdikləri əmlak həcmində risk daşıyırlar. Məsələn, elə götürək hüquqi şəxsin 

bir növü olan səhmdar cəmiyyətini. Səhmdar cəmiyyətinin iştirakçıları (səhmdarlar) bu cəmiyyətin dövriyyədə 

iştirakı  və  fəaliyyəti  ilə  bağlı  zərər  üçün  özlərinin  verdikləri  əmlak  payı  həcmində  (yəni  onlara  məxsus  olan 

səhmlərin dəyəri həddində) risk daşıyırlar (MM-in 98-ci maddəsinin 4-cü bəndi). Hüquqi şəxslərin digər növü 

olan məhdud məsuliyyətli cəmiyyətin iştirakçıları bu cəmiyyətin fəaliyyəti və dövriyyədə iştirakı ilə bağlı zərər 

üçün verdikləri əmlak payı həcmində (yəni əmlak payının dəyəri həddində) risk daşıyırlar (MM-in 87-ci mad-

dəsinin 1-ci bəndi). Məsələn, qapalı səhmdar cəmiyyətinin on nəfər təsisçisi (səhmdarı) vardır. Səhmdarlar tərə-

findən əldə edilmiş səhmlərin nominal dəyərindən təşkil olunan nizamnamə kapitalı (yəni səhmdar cəmiyyəti-

nin nizamnamə kapitalı), elə fərz edək ki, beş yöz min manatdır. Səhmdar cəmiyyəti fəaliyyət göstərərkən zərə-

rə düşür. Onun kreditorlara səkkiz yöz min manat borcu yaranır. Səhmdar cəmiyyəti bu borcun yalnız beş yöz 

min manat məbləüində olan hissəsini ödəyəcəkdir. Borcun üç yöz min manat məbləüində qalan hissəsini səhm-

dar cəmiyyəti ödəməyə  borclu deyildir. Ona görə ki, səhmdarlar (təsisçilər) səhmlərin dəyəri həddində (cəmi 

beş yöz min manat həddində) risk daşıyırlar. 

Söylədiklərimizdən belə təsəvvür yaranır ki, hüquqi şəxs konstruksiyası hüquqi şəxsi yaradan təsisçilərin (iş-

tirakçıların) əmlak məsuliyyətini, əmlak riskini, sahibkarlıq riskini məhdudlaşdırmaüa, yəni onların borcları öz-

rə  məsuliyyət  riskini  məhdudlaşdırmaüa  imkan  verir.  Deməli,  iqtisadi  (əmlak)  dövriyyədə  iştirak  riskini 

azaltmaq bu konstruksiyanın yerinə yetirdiyi funksiyalardan (vəzifələrdən) biridir.  

Təsisçilərin  (iştirakçıların)  yaratdıqları  hüquqi  şəxslərin  əsas  fəaliyyəti  maddi  istehsalla  bağlıdır.  Onların 

müəyyən qrupu ictimai tələbatı ödəmək üçün məhsul istehsal edir. Bu qrup hüquqi şəxslərin həyata keçirdikləri 

fəaliyyətin əsas nəticəsi istehsal olunmuş və hazırlanmış əmtəədir. Digər qrup hüquqi şəxslər yaşayış evləri, sə-

naye obyektləri və s.tikir. Başqa qrup hüquqi şəxslər isə yük və ya sərnişin daşıyır, ticarət və vasitəçilik xidmət-

ləri göstərirlər. Hüquqi şəxslərin bəzilərinin fəaliyyəti idarəçilik, mədəni-maarif, elm, təhsil, müalicə, dini və 

digər funksiyaların yerinə yetirilməsinə yönəlir. Bir sözlə, hüquqi şəxslər ictimai tələbatın ödənilməsi məqsədi 

ilə məhsul istehsal edən və satan, işlər görən və xidmətlər göstərən təsərrüfat subyektidir. Dediklərimizdən belə 

çıxır ki, hüquqi şəxslər mahiyyətcə təsərrüfat fəaliyyətinin təşkilinin xüsusi üsuludur. Bu fəaliyyətin normal 

təşkili üçün ayrılmış kapitaldan (əmlakdan) çevik və səmərəli istifadə olunmalıdır. Bax, hüquqi şəxs konstruksiya-

sı  bu  cür  istifadəyə  imkan  verir.  Deməli,  kapitaldan  (əmlakdan)  daha  çevik  və  səmərəli  istifadə  etmək  bu 

konstruksiyanın yerinə yetirdiyi funksiyalardan biridir. 

Hüquqi şəxslərin  «şəxsiyyəti» müstəqil olub, onları yaradan təsisçilərin (iştirakçıların) şəxsiyyətindən asılı 

deyildir. Ona görə də o, iqtisadi (əmlak) dövriyyədə təsisçilərin (iştirakçıların) adından yox, öz adından çıxış 

edir. Əldə etdiyi mülki hüquq və vəzifələr (əmlak) isə onlara yox, hüquqi şəxslərin özlərinə məxsus olur. Am-

ma buna baxmayaraq hüquqi şəxslər onların arxasında duran kollektivin iradəsini və mənafeyini ifadə edir. On-

lar kollektiv qurumlardır. Hüquqi şəxslər müəyyən insan kollektivi deməkdir. Hüquqi şəxs konstruksiyası im-

kan verir ki, bu kollektivə daxil olan iştirakçılar arasında daxili münasibətlər təşkil olunsun, qaydaya salınsın, 

müəyyənləşdirilsin, onların iradəsi bütöv halda vahid iradəyə çevrilsin. O, iqtisadi (əmlak) dövriyyədə öz adın-

dan çıxış etsə də, iştirakçıların mənafeyini müdafiə edir. Məsələn, hüquqi şəxslərin bir növü olan kommersiya 

təşkilatlarının həyata keçirdiyi fəaliyyətin əsas məqsədi mənfəət götürməkdən ibarətdir. Bu mənfəət iştirakçılar 

(təsisçilər) arasında bölüşdürülür. Deməli, kollektiv mənafeyi həyata keçirmək, rəsmiləşdirmək və müdafiə 

etmək hüquqi şəxs konstruksiyasının yerinə yetirdiyi funksiyalardan (vəzifələrdən) biridir.  

Beləliklə, fikrimizi yekunlaşdıraraq hüquqi şəxs konstruksiyasının dörd əsas funksiya (vəzifə) yerinə ye-

tirdiyini müəyyənləşdirə bilərik: 

 kapitalları (əmlakı) birləşdirmək; 



 

145


 iqtisadi (əmlak) dövriyyədə iştirak riskini azaltmaq; 

 kapitaldan (əmlakdan) daha çevik və səmərəli istifadə etmək; 



 kollektiv mənafeyi həyata keçirmək, rəsmiləşdirmək və müdafiə etmək. 



3. Hüquqi şəxslərin əlamətləri  

Mülki qanunvericilik hüquqi şəxsi qurum kateqoriyasına aid edir (MM-in 43-cü maddəsi). Qurum nə demək-

dir? Bu suala cavab vermək üçün qurumun üç əsas və başlıca cəhətini müəyyənləşdirmək lazımdır. Qurum, bi-

rincisi, sosial xarakterli mühüm və zəruri qarşılıqlı münasibətlərin müəyyən sistemidir. Bu sistemin vasi-

təsi ilə fiziki şəxslər — iş adamları, təsərrüfatçı şəxslər, sahibkarlar və s. tam vahid halında birləşirlər. Bu ba-

xımdan qurum «sosial orqanizm»dir.  kincisi, qurum əyyən məqsəd və fəaliyyət göstərmək üçün yaradılır. 

Qarşısına hər hansı məqsəd qoymayan qurumun mövcud olmasından və fəaliyyət göstərməsindən söhbət gedə 

bilməz. Üçüncüsü, qurum daxili struktura (quruluşa) malikdir. Bu, onda ifadə olunur ki, o, ayrıca struktur 

bölmələrindən (sexlərdən, şöbələrdən, idarələrdən və s.) ibarətdir, özünün idarəetmə orqanlarını müəyyənləşdi-

rir, habelə bölmələr arasında funksiya bölgösü aparır. 

Deməli, qurum dedikdə, sosial xarakterli mühüm və zəruri qarşılıqlı münasibətlərin elə bir müəyyə



sistemi başa düşülür ki, bu sistemin vasitəsi ilə qarşıya qoyulmuş məqsədə çatmaq üçün fiziki şəxslər təş-

kilati cəhətdən tam vahid halda birləşirlər. 

Bütün hüquqi şəxslər qurumdur. Amma bütün qurumların hamısını hüquqi şəxs hesab etmək olmaz. Məsə-

lən, dəmir-beton məmulatları müəssisəsinin müəyyən bir sexi qurumdur. Bu sexdə çalışan çoxsaylı işçilər (fəh-

lə və qulluqçular) öz istehsal səylərini və əməklərini birləşdirərək dəmir-beton məmulatları hazırlayırlar. Həmin 

sex istehsal etdiyi bu məhsulları satmaq yolu ilə iqtisadi (əmlak) dövriyyədə bilavasitə iştirak edə bilməz. Onun 

digər hər hansı mülki hüquq münasibətinin də subyekti olmaq imkanı istisna edilir. ×ünki mülki qanunvericilik 

bu cür qurumları hüquqi şəxs kimi tanımır. Məsələ burasındadır ki, onların hüquqi şəxs statusu yoxdur. Tam 

hüquqlu subyekt qismində yalnız hüquqi şəxslər mülki hüquq münasibətlərinin iştirakçısı ola bilər.  

Bəs, müvafiq qurumun hüquqi şəxs olması üçün nə lazımdır? Bu qurumun mülki hüquq münasibətlərində 

subyekt rolunda çıxış etməsi üçün nə gərəkdir, nə tələb olunur? Mülki qanunvericilik və sivilistika doktrinası bu 

suala cavab verərək göstərir ki, qurumun hüquqi şəxs olması üçün, mülki hüquq münasibətlərində subyekt qis-

mində iştirak etməsi üçün onun lazımi və zəruri əlamətlərə malik olması vacibdir. Bu, hüquqi şəxsin əlamətləri 

adlanır. Əgər müvafiq qurum həmin əlamətlərə uyüun gələrsə və cavab verərsə, onda o, hüquqi şəxs kimi tanı-

nır. 


Hüquqi şəxsin əlamətləri dedikdə, bu şəxsə məxsus olan elə real (obyektiv) daxili xüsusiyyətlər baş

şülür ki, həmin xüsusiyyətləəsasında müvafiq qurum mülki hüququn subyekti kimi tanınır. Özü də 

dərhal qeyd etməliyik ki, bu əlamətlər öz hüquqi təbiətinə görə sosial xarakterə malikdir. ×ünki həmin əlamətlər 

cəmiyyətin sosial-tarixi inkişafı ilə əlaqədar olub, onunla şərtlənir.  

Hüquqi  şəxsin  əlamətləri  onun  mahiyyətini  ifadə  edir.  Daha  doürusu,  hüquqi  şəxs  anlayışının  əsl  mənası 

onun  əlamətlərində  təzahür  edir.  Bu  baxımdan  hüquqi  şəxsin  əlamətləri  onun  daxili  atributlarıdır  (latınja 

attributum — verilmiş). Bununla belə, hüquqi şəxs özünün xarici atributlarına da malikdir. Xarici atributlar 

onun əsl mahiyyətini əks etdirmir. Onlara aiddir: 

 hüquqi şəxsin dövlət qeydiyyatına alınması; 



 möhürə malik olmaq; 

 bankda hesab açmaq. 



Xarici atributları mülki hüquq subyektliyi olmayan, yəni hüquqi şəxs statusuna malik olmayan qurumlar da 

daşıya  bilər.  Məsələn,  istehsal  müəssisəsinin  filialı  dövlət  qeydiyyatından  keçir,  bank  hesabı  açır  və  möhürə 

malikdir. Lakin o, hüquqi şəxs sayılmır. Buna görə də həmin filial mülki hüquq münasibətlərində subyekt ro-

lunda çıxış edə bilmir. Deməli, xarici atributlar hüquqi şəxs konstruksiyasının həqiqi mahiyyətini ifadə etmir. 

Mülki hüquq elmi və qanunvericilik hüquqi şəxsin dörd əsas və başlıca əlamətini müəyyənləşdirir. Bu əla-

mətlərə aiddir: 

 təşkilati vahidlik; 



 mülkiyyətində ayrıca əmlakı olmaq; 

 müstəqil surətdə mülki (əmlak) dövriyyədə öz adından çıxış etmək; 



 məhkəmdə iddiaçı və ya cavabdeh olmaq.  

Göstərilən hər bir əlamətin olması vacib və zəruridir. Onların məcmusu müvafiq qurumun mülki hüququn 

subyekti kimi — hüquqi şəxs kimi tanınması üçün kifayət edir.  



Kataloq: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı

Yüklə 8,78 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   91




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə