MÖvzu 1 Mülki hüquq vƏ xüsusi hüquq § Mülki hüquq xüsusi hüququn bir sah



Yüklə 8,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə26/91
tarix06.05.2017
ölçüsü8,78 Mb.
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   91

Məcburi  qaydanın  mahiyyəti  ondan  ibarətdir  ki,  bu  qayda  qanunda  müəyyənləşdirilmiş  hallarda  hüquqi 

şə

xsin məhkəmə qərarı əsasında yenidən təşkil olunmasını nəzərdə tutur. Məsələn, qanunda nəzərdə tutulan hal-



larda  hüquqi  şəxsin  bülünmə  və  ya  ayrılma  formasında  yenidən  təşkili  məhkəmə  qərarı  ilə  həyata  keçirilir 

(MM-in 55-ci maddəsinin 2-ci bəndi). Bu halda məhkəmə idarəzi təyin edir.  darəzinin əsas vəzifəsi məhkəmə-

nin tapşırığı ilə hüquqi şəxsi yenidən təşkil etməkdən ibarətdir.  darəzi hüquqi şəxsin bütün işlərini idarə etmək 

səlahiyyətinə malikdir. O, hüquqi şəxsin bülünmə balansını tərtib edir.  darəzi ayrılma və ya bülünmə nəticəsin-

də yaranan hüquqi şəxslərin nizamnamələrini hazırlayır. Sonra həmin sənədləri (bülünmə balansını və nizamna-

məni) məhkəməyə verir. Məhkəmə bu sənədlərə baxıb onları təsdiq edir və hüquqi şəxsin yenidən təşkili barədə 

qərar zıxarır. Bu qərarın qanuni qüvvəyə minməsi yeni yaranan müstəqil hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatına 

alınması özün əsas rolunu oynayır (MM-in 55-ci maddəsinin 3-cü bəndi).  



Yenidən təşkil olunma nəticəsində yaranan hüquqi şəxslər hükmən və məcburi olaraq dövlət qeydiy-

yatına  alınır.  Hüquqi  şəxslər  bu  andan  yenidən  təşkil  edilmiş  sayılır  (MM-in  55-ci  maddəsinin  4-cü  bəndi). 

Yenidən təşkil olunmanın qoşulma forması bu qaydadan istisna təşkil edir. Bu halda başqa qayda nəzərdə tu-

tulur. Belə ki, hüquqi şəxslərin dövlət reyestrinə qoşulan hüquqi şəxslərin fəaliyyətinə xitam verilməsi barədə 

qeyd daxil edilir. Həmin andan hüquqi şəxs yenidən təşkil edilmiş sayılır (MM-in 55-ci maddəsinin 4-cü bən-

di).  


Yenidən təşkil olunma nəticəsində yaranan yeni hüquqi şəxslər dövlət qeydiyyatına alınarkən dövlət qeydiy-

yatını aparan orqana lazımi sənədlər təqdim olunmalıdır. Sühbət, hər şeydən əvvəl, təhvil aktı və bülünmə ba-

lansı kimi sənədlərdən gedir. Təhvil aktı və bülünmə balansı dedikdə, hüquqi şəxsin yenidən təşkil olunması-


 

173


nı rəsmiləşdirən sənədlər başa düşülür. Təşkil olunmanın qoşulma, birləşmə və zevrilmə kimi formalarında təh-

vil aktı (balansı), bülünmə və ayrılma kimi formalarında isə bülünmə balansı tərtib edilir. Bu sənədlər hüquqi 

şə

xsin yenidən təşkili haqqında qərar qəbul etmiş təsiszilər (iştirakzılar) və ya hüquqi şəxsin nizamnamə ilə və-



kil edilmiş orqanı tərəfindən təsdiq olunur. Sonra isə həmin sənədlər nizamnamələrlə birlikdə yeni yaranmış hü-

quqi şəxslərin dövlət qeydiyyatına alınması özün müvafiq dövlət orqanlarına təqdim edilir.  

Təhvil aktı və bülünmə balansı mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bu sənədlər hüquqi varisə kezən hüquq (aktiv-

lər) və vəzifələrin (passivlərin) tərkibinin müəyyən edilməsi özün əsas rolunu oynayır. Onlar yenidən təşkil olu-

nan hüquqi şəxsin hüquq və vəzifələrinin bülünməsini sübut edən sənədlərdir. Daha doğrusu, bu sənədlərdə 

yenidən təşkil olunan hüquqi şəxsin bütün kreditorları və borcluları barəsində ühdəliklərin hamısı, habelə mü-

bahisə edilən ühdəliklər əks edilir (MM-in 57-ci maddəsinin 1-ci bəndi). Təhvil aktı və bülünmə balansı elə tər-

tib  edilməlidir  ki,  onlar  kreditorların  tələblərini  ödəyəjək  hüquqi  varisi  müəyyənləşdirməyə  imkan  versin. 

Belə təsəvvür yaranır ki, həmin sənədlər yenidən təşkil edilən hüquqi şəxsin kreditorlarının mənafeyi naminə 

müəyyənləşdirilir və tərtib olunur.  

Məlum məsələdir ki, hüquqi şəxsin yenidən təşkili, hər şeydən əvvəl, kreditorların mənafeyinə toxunur. Axı, 

kreditorlara borclu olan hüquqi şəxsin yenidən təşkili onların (yəni kreditorların) əmlak hüquqlarını poza bilər. 

Məsələn, yenidən təşkil olunan hüquqi şəxs zoxlu borcu olan hüquqi şəxsə qoşula bilər və s. Buna görə də hü-

quqi şəxs yenidən təşkil edilərkən onun kreditorlarının hüquqlarını təmin etmək məqsədi ilə qanun xüsusi qayda 

müəyyən edir (MM-in 58-ci maddəsi). Bu qaydanın əsas məqsədi yenidən təşkil olunan hüquqi şəxsin kreditor-

larının əmlak mənafeyinin və hüquqlarının pozulmasının qarşısını almaqdan ibarətdir. Bu, mülki qanunvericili-

yin nəzərdə tutduğu ən vacib təminatdır.  

Göstərilən qaydaya görə, hüquqi şəxsin yenidən təşkili barəsində onun kreditorlarına məlumat verilir, yəni 

bildiriş gündərilir. Gündərilən bildiriş özün mülki qanunvericilik yazılı forma nəzərdə tutur (MM-in 58-ci mad-

dəsinin 1-ci bəndi). Bu, o deməkdir ki, bildiriş şifahi formada gündərilə bilməz. Bu forma bildiriş gündərilməsi-

nin sübut olunmasını zətinləşdirir. Bildirişi hüquqi şəxsin təsisziləri (iştirakzıları) və ya hüquqi şəxsin nizamna-

mə ilə vəkil edilmiş orqan gündərir. Bunlar hüquqi şəxsin yenidən təşkili haqqında qərar qəbul etmiş şəxslərdir. 

Ə

gər hüquqi şəxsin  yenidən təşkili məhkəmə qərarı ilə həyata keçirilərsə və bu məqsədlə kənar idarəzi təyin 



edilərsə, onda bildirişi kənar idarəzi gündərir.  

Hüquq  varisliyi  yenidən  təşkil  olunan  hüquqi  şəxsin  həm  əmlak  və  qeyri-əmlak  hüquqlarının  (aktivlərin), 

həm də vəzifələrin (passivlərin) hüquqi varisə kezməsini nəzərdə tutur. Vəzifə (passiv) dedikdə, əsasən yenidən 

təşkil olunan hüquqi şəxsin kreditorlara olan borcu başa düşülür. Bu borc müxtəlif mülki-hüquqi müqavilələr-

dən  (nisyə  alqı-satqı,  podrat,  daşıma,  mal  gündərmə,  borc  və  digər  əvəzli  müqavilələrdən)  —  ühdəlik  hüquq 

münasibətlərindən  yarana  bilər.  Bax,  yenidən  təşkil  olunma  zamanı  hüquqi  şəxsin  kreditorlara  olan  borcu  da 

hüquq varisinə keçirilir (közürülür). Ümumi qaydaya görə, borc başqa şəxsə közürülərkən kreditorun razılığı la-

zımdır (MM-in 522-ci maddəsinin 1-ci bəndi). Amma yenidən təşkil olunma zamanı kreditor borcun hüquq va-

risinə közürülməsinə mane ola bilməz. Buna görə də mülki qanunvericilik yenidən təşkil olunan hüquqi şəxsin 

kreditoruna iki cür hüquqdan birini sezmək ixtiyarı verir (MM-in 58-ci maddəsinin 2-ci bəndi). Birincisi, kredi-

tor yenidən təşkil edilən hüquqi şəxsin borclu rolunda çıxış etdiyi ühdəlik hüquq münasibətlərinə (ühdəliklərə) 

xitam verilməsini (məsələn, borc müqaviləsi özrə borcun qaytarılmasını, podrat müqaviləsi özrə yaşayış evinin 

tikilib başa çatmasını və s.) tələb edə bilər.  kincisi, kreditorun ühdəliklərin vaxtından əvvəl icra olunmasını və 

bununla ona vurulmuş zərərin əvəzinin ödənilməsini tələb etmək hüququ vardır. Məsələn, kredit ühdəliyi özrə 

bank (kreditor) kredit alan müəssisədən (hüquqi şəxsdən) kreditin vaxtından əvvəl qaytarılmasını və faizlər itir-

məsi formasında düşdüyü zərərin əvəzinin ödənilməsini tələb edə bilər.  



Hüquqi şəxsin yenidən təşkil olunması barədə kreditorlara bildiriş verməmək kobud qanun pozuntusu 

hesab edilir. Əgər bu cür hala yol verilərsə, kreditorlar məhkəmə qaydasında hüquqi şəxsin yenidən təşkil olun-



masını mübahisə edə bilərlər.  

Ə

gər kreditor bildiriş aldıqdan sonra ona verilmiş iki cür alternativ hüquqdan istifadə etməsə, belə halda üh-



dəlik hüquq münasibətlərində (ühdəliklərdə) yenidən təşkil edilən hüquqi şəxsin yerini onun hüquqi varisi tutur. 

Kreditor  qarşısında  həmin  şəxsin  əvəzinə  hüquqi  varis  durur.  Ona  görə  yenidən  təşkil  edilmiş  hüquqi  şəxsin 

borclarının hüquq varisinə közürülməsi barədə qayda (hüquqi varisliyi haqqında müddəa) təhvil aktında və bü-

lünmə balansında nəzərdə tutulmalıdır. Əgər nəzərdə tutulmazsa, yeni yaranmış hüquqi şəxslər dövlət qey-



diyyatına alınmır (MM-in 57-ci maddəsinin 3-cü bəndi). Bu, kreditorların mənafeyinin mühüm təminatı, zəru-

ri müdafiə vasitəsidir 

Bülünmə və ayrılma formasında hüquqi şəxs yenidən təşkil edilərkən kreditorların mənafeyinin təmin olun-

ması xüsusilə vacibdir. Ona görə ki, yenidən təşkil olunan hüquqi şəxsin bazası əsasında iki və daha artıq hüqu-

qi şəxslər yarana bilər. Bu halda hansı hüquqi şəxs hüquqi varis rolunda kreditorların tələbini ödəməlidir? Bildi-



 

174


yimiz kimi, göstərilən hallarda bülünmə balansı tərtib edilir. Burada yenidən təşkil olunmuş hüquqi şəxsin hü-

quq varisi dəqiq və konkret olaraq göstərilməlidir. Əgər bülünmə balansı kreditorların tələbini ödəməli olan hü-

quqi varisi müəyyənləşdirməyə imkan vermirsə, onda yeni yaranmış müstəqil hüquqi şəxslərdən hər biri kredi-

tor qarşısında yenidən təşkil edilmiş hüquqi şəxsin ühdəlikləri özün birgə məsuliyyət daşıyırlar (MM-in 58-ci 

maddəsinin 3-cü bəndi). Məsələn, istehsal kooperativi öz səhmdar cəmiyyətinə bülünür. Elə hesab edək ki, koo-

perativin banka (kreditora) on min manat borcu var. Bülünmə balansında borcu banka (kreditora) ödəməli olan 

hüquq varisini müəyyənləşdirmək mümkün olmur. Belə halda səhmdar cəmiyyətlərindən hər biri banka olan on 

min manat borcu birgə ödəyirlər.  



5. Hüquqi şəxsin ləğvi  

Hüquqi şəxsin ləğvi hüquqi şəxsin fəaliyyətinə xitam verilməsinin mümkün olan iki üsulundan (yolundan) 

biridir.  Bu  üsul  hüquqi  şəxsin  xitamının  yenidən  təşkil  etmə  üsulundan,  əsasən,  iki  xüsusiyyəti  ilə  fərqlənir. 

Birinci fərq ondan ibarətdir ki, yenidən təşkil etmə üsulu hüquqi şəxsin nisbi xitamına səbəb olur. Ləğvetmə 

üsulu isə hüquqi şəxsin mütləq xitamına gətirib zıxarır.  



kinci fərq ondan ibarətdir ki, hüquqi şəxsin yenidən təşkil edilməsi həmişə hüquq varisliyi məsələsinin ya-

ranmasına  səbəb  olur.  Hüquqi  şəxsin  ləğvi  isə  hüquqi  varislik  məsələsinin  əmələ  gəlməsinə  dəlalət  etmir. 

Belə ki, bu zaman ləğv edilmiş hüquqi şəxsin əmlakı (hüquq və vəzifələri) hüquqi varislik qaydasında başqa 

şə

xslərə, yəni hüquq varislərinə kezmir. Hüquqi şəxsin ləğvi nəticəsində hüququn subyekti kimi onun müvcud-



luğuna və fəaliyyətinə mütləq və qəti olaraq xitam verilir.  

Üçüncü fərq ondan ibarətdir ki, yenidən təşkil etmə nəticəsində yeni, müstəqil hüquqi şəxslər yaranır. Hü-

quqi şəxsin ləğv edilməsi isə yeni hüquqi şəxslərin əmələ gəlməsinə səbəb olmur.  

Dürdüncü  fərq  ondan  ibarətdir  ki,  hüquqi  şəxsin  ləğvi  zamanı  kreditorların  hüquq  və  mənafeləri  xüsusi 

qaydada təmin edilir. Bunun özün xüsusi qurum yaradılır. Bu barədə bir az sonra sühbət azajağıq.  



Hüquqi şəxsin ləğvi dedikdə, onun fəaliyyətinə xitam verilməsinin elə bir üsulu başa düşülür ki, bunun 

nəticəsində onun hüquq və vəzifələri başqa şəxslərə (hüquqi varislərə) kezmir və fəaliyyətinə xitam veril-

miş hüquqi şəxsin bazası əsasında hər hansı yeni müstəqil hüquqi şəxs əmələ gəlmir.  

Hüquqi şəxslər müxtəlif əsaslara görə ləğv oluna bilər. Mülki qanunvericilik hüquqi şəxslərin ləğv olunması-

na dəlalət edən müxtəlif əsaslar nəzərdə tutur (MM-in 59-cu maddəsinin 2-ci, 3-cü və 4-cü bəndləri). Bu əsaslar 

həm künüllü, həm də məcburi xarakterə malik ola bilər. Ona görə də göstərə bilərik ki, hüquqi şəxslərin ləğvi 



iki qaydada həyata keçirilir: künüllü qaydada; məcburi qaydada.  

Künüllü qayda odur ki, bu üsul hüquqi şəxsin təsiszilərinin (iştirakzılarının) və ya hüquqi şəxsin nizamna-

mə ilə vəkil edilmiş orqanının qərarı ilə onun ləğv edilməsini nəzərdə tutur. Hüquqi şəxslərin künüllü qaydada 

ləğvinə müxtəlif hallar əsas ola bilər. Bu hallara aiddir: hüquqi şəxsin müvcudluğu özün nəzərdə tutulan müd-

dətin başa çatması; hüquqi şəxsin sonrakı fəaliyyətinin məqsədəmüvafiq, məqsədəuyğun olmaması; hüquqi şəx-

sin yaradılması zamanı qarşıya qoyulan məqsədə çatmağın qeyri-mümkün olması. Məsələn, təsiszilər belə qərar 

qəbul edirlər ki, hüquqi şəxsin sonrakı fəaliyyəti məqsədəuyğun hesab edilmədiyinə görə o ləğv edilsin. Künül-

lü qayda təsiszilərin (iştirakzıların) öz mülahizələri əsasında hüquqi şəxsin ləğvi barədə qərar qəbul etmələrinə 

ə

saslanır.  



Məhkəmə qərarı əsasında hüquqi şəxsin ləğv edilməsi məcburi qayda hesab edilir. Bu qaydada hüquqi şəx-

sin ləğv edilməsinə müxtəlif hallar əsas ola bilər. Həmin hallara aiddir: hüquqi şəxsin yaradılması zamanı yol 

verilmiş  qanun  pozuntuları;  xüsusi  razılıq  (lisenziya)  almadan  fəaliyyət  göstərmək;  qanunla  birbaşa  qadağan 

edilən fəaliyyətlə məşğul olmaq; qanunvericiliyi dəfələrlə və ya kobudjasına pozmaq; nizamnamə məqsədlərinə 

zidd olan fəaliyyətlə müntəzəm məşğul olmaq (qeyri-kommersiya təşkilatları olan ictimai birlik və ya fondlar 

özün); Mülki Məjəllədə nəzərdə tutulan digər hallarda. 



Hüquqi şəxsin müflis olması onun ləğvinə əsas olan xüsusi hallardan biridir. Bu xüsusi halla bağlı olaraq 

hüquqi şəxs həm künüllü, həm də məcburi qaydada ləğv edilə bilər. Künüllü qaydada ləğv etmə haqqında 

qərarı hüquqi şəxs yalnız kreditorlarla birlikdə qəbul edə bilər. Məcburi qaydada ləğv etmə haqqında qərar isə 

məhkəmə tərəfindən qəbul edilir (bu barədə növbəti yarımbaşlıqlardan birinə bax).  

Hüquqi şəxsin məcburi qaydada ləğvi özün göstərilən əsaslardan (hüquqi şəxsin qeydiyyatı zamanı yol veril-

miş qanun pozuntuları, lazımi xüsusi ijazə, yəni lisenziya olmadan fəaliyyət göstərmə, qanunla qadağan olun-

muş fəaliyyətlə məşğul  olma və s.) biri olduqda dövlət orqanı və  ya  yerli özünüidarə orqanı iddia ərizəsi ilə 

məhkəməyə müraciət edir. Məhkəmə həmin ərizəyə baxaraq, qərar qəbul edir. Məhkəmə qəbul etdiyi qərarda 

hüquqi şəxsin təsiszilərinin (iştirakzılarının) özərinə və ya hüquqi şəxsin nizamnaməsi ilə onun ləğvi özün vəkil 

edilmiş orqanın özərinə hüquqi şəxsin ləğvini həyata keçirmək vəzifəsi qoya bilər (MM-in 59-cu maddəsinin 3-

cü bəndi). 

Hüquqi şəxsin ləğvi mürəkkəb, özü də kifayət qədər uzun zəkən proseduradır. Bu prosedurun əsas məzmunu 


 

175


hüquqi  şəxsin  mümkün  olan  kreditorlarının  dairəsini  müəyyənləşdirməkdən  və  onların  tələblərini  ödə-

məkdən ibarətdir. Belə ki, hüquqi şəxsin ləğvi zamanı hüquq və vəzifələr (əmlak) hüquq varislərinə kezmir. 

Ona görə də kreditorların hüquq və mənafelərini təmin etmək vəzifəsi burada xüsusilə mühüm əhəmiyyət kəsb 

edir. 

Hüquqi şəxsin ləğvi kreditorların hüquq və mənafeyinə toxunur. Ona görə də bütün kreditorlar bilməlidir ki, 



həmin hüquqi şəxs müvafiq qərar əsasında ləğv  edilir və öz kreditorları ilə hesablaşmalar aparır.  Deməli, bu 

halda azıqlıq və aşkarlıq prinsipi fəaliyyət göstərməlidir. Bu prinsipi təmin etmək məqsədi ilə mülki qanunve-

ricilik belə bir qayda müəyyən edir: hüquqi şəxsin ləğvi haqqında qərar qəbul etmiş təsiszi (iştirakzı) və ya ni-

zamnamə ilə buna vəkil edilmiş orqan bu barədə dövlət qeydiyyatını həyata keçirən orqana (öz səlahiyyətləri 

hüdudlarında AR  Ədliyyə Nazirliyinə və Naxzıvan MR Ədliyyə  Nazirliyinə, onların rayon  (şəhər) qeydiyyat 

ş

übələrinə, habelə AR Dini Qurumlarla  ş özrə Dövlət Komitəsinə) məlumat verməyə borcludur (MM-in 60-jı 



maddəsinin 1-ci bəndi). Bu məlumat əsasında vahid dövlət reyestrində belə bir qeyd edilir ki, hüquqi şəxs ləğ

olunma  prosesindədir.  Dövlət  qediyyatını  həyata  keçirən  orqan  bu  cür  qeydi  etməyə  borcludur.  Reyestrin 

azıqlığı imkan verir ki, kreditorlar və digər şəxslər müvafiq məlumat alsınlar. Buna görə də, onlar mətbuat or-

qanında rəsmi dərj olunana kimi hüquqi şəxsin ləğvi barəsində informasiya almaq imkanına malik olurlar.  

6. Hüquqi şəxsin ləğvi proseduru 

Hüquqi şəxsin proseduru dedikdə, hüquqi şəxsin ləğvi qaydası başa düşülür. Bu qayda qanunla müəyyən-

ləşdirilir (MM-in 60-jı və 61-ci maddələri). Özü də həmin qayda məcburi xarakter daşıyır. Göstərilən qayda, 

hər şeydən əvvəl, kreditorların mənafelərini müdafiə etməyə yünəlmişdir.  

Hüquq  ədəbiyyatı  səhifələrində  hüquqi  şəxsin  ləğvi  prosedurunun  beş  mərhələdən  ibarət  olması  göstərilir. 

Hər bir mərhələnin qarşısında müəyyən vəzifə durur. Birinci mərhələ bir neçə hərəkətin yerinə yetirilməsini 

nəzərdə  tutur.  Hər  şeydən  əvvəl,  ləğvetmə  komissiyası  (təsviyəzi)  təyin  olunur.  Bununla  hüquqi  şəxsin  ləğv 

edilmə prosesi başlayır. Komissiyanı (təsviyəzini) hüquqi şəxsin ləğvi haqqında qərar qəbul etmiş hüquqi şəx-

sin təsisziləri (iştirakzıları) və ya nizamnamə ilə buna vəkil edilmiş orqan təyin edir. Onlar Mülki Məjəlləyə uy-

ğ

un olaraq ləğvetmə qaydasını və müddətlərini müəyyənləşdirirlər.  



Ləğvetmə komissiyası təyin edildiyi andan fəaliyyət  göstərməyə  başlayır.  Ləğv olunan hüquqi şəxsin or-

qanlarının hüquq və funksiyaları bu komissiyaya keçir. O, yaradılmış xüsusi qurumdur. Hüquqi şəxsin or-

qanları  hüquqi  şəxsin  adından  çıxış  etdiyi  kimi,  ləğvetmə  komissiyası  da  analociqaydada  ləğv  edilən  hüquqi 

şə

xsin  adından  çıxış  edir.  Hüquqi  şəxsin  işlərini  idarə  etmək  səlahiyyətləri  ona  keçir.  Bu  komissiyanın  əsas 



məqsədi ləğv olunan hüquqi şəxsin fəaliyyətini, onun kənar (üçüncü) şəxslərlə malik olduğu hüquqi əlaqə və 

münasibətləri  müəyyənləşdirilmiş  müddətdə  nisbətən  az  maddi  itki  və  zərərlə  başa  çatdırmaqdan  ibarətdir. 

Onun əsas və başlıca vəzifəsi hüquqi şəxsin bütün borclarını (passivlərini) müəyyənləşdirməkdən və kre-

ditorlarla hesablaşma aparmaqdan ibarətdir.  

kinci mərhələ məhz ləğv edilən hüquqi şəxsin kənar (üçüncü) şəxslərlə malik olduğu hüquqi əlaqə və mü-

nasibətlərin, ödəməli olduğu borcların (passivlərin) müəyyən edilməsinə yünəldilmişdir. Ləğvetmə zamanı va-

cibdir ki, hüquqi şəxsin iştirak etdiyi əmlak münasibətləri başa çatdırılsın. Bu mərhələdə ləğvetmə komissiyası 

mətbuat orqanlarında hüquqi şəxsin ləğv edilməsi haqqında məlumat dərj etdirir. Sühbət hüquqi şəxsin 

dövlət qeydiyyatı barədə məlumatın dərj edildiyi mətbuat orqanlarından gedir. Dərj edilmiş məlumatda kredi-

torların tələblərini bildirməsi qaydası və müddəti göstərilir. Özü də kreditorlar öz tələblərini yalnız iki ay müd-

dətində irəli sürə bilərlər.  ki ay müddəti ləğvetmə haqqında məlumatın mətbuatda dərj edildiyi gündən hesabla-

nır və başlayır. Deməli, qanun kreditorların öz tələblərini verməsi özün iki ay müddəti nəzərdə tutur və müəy-

yənləşdirir. 

Bununla bərabər, ləğvetmə komissiyası debitor borcunu aşkar edir.  O, debitor borcunu almaq özün lazımi 

tədbirlər görür, zəruri olduqda isə borcun alınması barədə məhkəməyə iddia verir. Bundan əlavə, ləğvetmə ko-

missiyası hüquqi şəxsin ləğvi haqqında kreditorlara bildiriş gündərir.  

Üçüncü mərhələ aralıq ləğvetmə balansının tərtib edilməsindən ibarətdir. Belə ki, kreditorların tələblərinin 

irəli sürülməsi özün qanunun müəyyənləşdirdiyi iki ay müddəti başa çatdıqdan sonra ləğvetmə komissiyası kre-



ditor borcunun və hüquqi şəxsin əmlakının tərkibini qiymətləndirir. O, kreditorların irəli sürdükləri tələblə-

rin siyahısını dəqiqləşdirir. Bundan sonra ləğvetmə komissiyası aralıq ləğvetmə balansı tərtib edir. Balans hü-

quqi şəxsin ləğvi haqqında qərar qəbul etmiş hüquqi şəxsin təsisziləri (iştirakzıları) və ya nizamnamə ilə buna 

vəkil edilmiş orqan tərəfindən təsdiq olunur. Buraya zəruri məlumatlar daxil edilir: hüquqi şəxsin əmlakının tər-

kibi; kreditorların irəli sürdükləri tələblərin siyahısı; bu tələblərə baxılmasının nəticələri haqqında, yəni bu tə-

ləblərin ödənilib-ödənilməməsi barədə məlumatlar. Aralıq ləğvetmə balansının əsas təyinatı ləğv olunan hüquqi 

şə

xsin əmlak aktiv və passivləri arasındakı münasibəti ilkin olaraq müəyyənləşdirməkdən ibarətdir. 



Dürdüncü mərhələ aralıq ləğvetmə balansına uyğun olaraq ləğvetmə komissiyasının kreditorların tələbləri-

 

176


ni təmin etməsindən və ödəməsindən ibarətdir. Qeyd etdik ki, ləğvetmə komissiyasının tərtib etdiyi aralıq ləğ-

vetmə  balansı  təsiszilər  (iştirakzılar)  və  ya  nizamnamə  ilə  buna  vəkil  edilmiş  orqan  tərəfindən  təsdiq  olunur. 

Balansın təsdiqi kreditorlara pul vəsaitinin faktiki olaraq ödənilməsi özün əsasdır. Balans təsdiq edildiyi gündən 

başlayaraq ləğvetmə komissiyası kreditorlara pul ödənişlərini həyata keçirir.  

Bəzi hallarda ləğv edilən hüquqi şəxsin aralıq ləğvetmə balansı özrə pul vəsaiti kreditorların tələblərini ödə-

mək özün kifayət etmir. Belə halda ləğvetmə komissiyası hüquqi şəxsin əmlakını satış özün azıq hərraja zıxarır 

(MM-in 61-ci maddəsinin 3-cü bəndi). Əmlakın satışından əldə edilən pul kreditorların tələblərinin ödənilməsi-

nə yünəlir.  

Ləğvetmə komissiyası hüquqi şəxsin kreditorlarına pul vəsaitini növbəlik qaydasında ödəyir. Bu qayda mülki 

qanunvericiliklə müəyyən edilir (MM-in 62-ci maddəsi). Həmin qaydaya görə, hüquqi şəxsin kreditorları iki kateqo-

riyaya bülünür: imtiyazlı (təminatlı) kreditorlar; qeyri-imtiyazlı (qeyri-təminatlı) kreditorlar. 

mtiyazlı (təminatlı) kreditorlar odur ki, onların tələbləri ardıjıl surətdə, yəni bir-birinin ardınja dürd növ-

bədə  ödənilir.  Bu  kateqoriya  kreditorlar  dürd  qrupa  bülünür.  Əvvəljə  birinci  növbədə  birinci  qrup,  sonra  isə 

növbə ilə ikinci, üçüncü və dürdüncü qrup kreditorların tələbləri təmin edilir. Başqa sözlə desək, hər bir növbə-

nin tələbləri əvvəlki növbənin tələbləri tam ödənildikdən sonra ödənilir. 



Birinci növbədə əsas ühdəliyi icra etmək məqsədi ilə hüquqi şəxsin əmlakını girov saxlayan (ipoteka saxla-

yan) kreditorların tələbləri ödənilir. Məsələn, hüquqi şəxs statuslu müəssisə bankdan kredit alır. Onlar arasında 

kredit ühdəliyi (hüquq münasibəti) yaranır. Bu, əsas ühdəlikdir. Müəssisə bankdan kredit alarkən öz (nəqliyyat 

vasitələrini) girov qoyur və onlar arasında girov ühdəliyi (hüquq münasibəti) əmələ gəlir. Bu ühdəlik əsas ühdə-

liyin — kredit ühdəliyinin icrasını, yəni kreditin qaytarılmasını təmin edir. Əgər həmin müəssisə ləğv edilərsə, 

onda birinci növbədə onun əmlakını (nəqliyyat vasitələrini) girov saxlayan kreditorun — bankın pul tələbi ödə-

nilir, yəni kredit məbləği banka qaytarılır. Deməli, birinci növbədə birinci qrup şəxslərin pul tələbləri ödənilir. 

kinci növbədə o qrup fiziki şəxslərin tələbləri ödənilir ki, onların qarşısında ləğv edilən hüquqi şəxs həyata 

və ya sağlamlığa zərər vurulması özün məsuliyyət daşısın. Belə ki, işçi(fiziki şəxs) öz əmək vəzifələrini yerinə 

yetirərkən xəsarət  ala və  ya həyatını itirə bilər. Bu halda həmin işzinin işlədiyi hüquqi şəxs (müəssisə) onun 

sağlamlığına və ya həyatına vurulmuş zərərin əvəzini ödəməlidir. Hüquqi şəxs (müəssisə) ləğv edildiyi hallarda 

zərərzəkənə və ya ailə başzısını itirmiş ailələrə ödənişlər vermək özün pul vəsaiti kapitallaşdırılır. Bunun özün 

pul vəsaiti müvafiq təşkilata közürülür. Həmin təşkilatın borcudur ki, gələjəkdə zərərin əvəzini ödəmək özün 

zərərzəkənə və ya onun ailəsinə pul versin (MM-in 1126-jı maddəsi). Amma mülki qanunvericilik bu təşkilatı 

dəqiq və konkret olaraq müəyyən etmir. Əmək qanunvericiliyi isə həmin təşkilatın dövlət sığorta orqanlarının 

olması barədə qayda nəzərdə tutur. Biz elə hesab edirik ki, ləğv edilən hüquqi şəxsin pul vəsaitini kapitallaşdı-

ran orqan sosial sığorta fondu (sosial müdafiə fondu) olmalıdır. Deməli, ikinci növbədə ikinci qrup şəxslərin tə-

ləbləri ödənilir.  

Üçüncü  növbədə  o  şəxslərin  tələbləri  ödənilir  ki,  onlar  işdən  zıxma  müavinəti  və  əmək  müqaviləsi  özrə 

ə

mək haqqı, habelə müəlliflik müqavilələrinə əsasən qonorar (haqq) almaq hüququna malik olsun. Həmin növ-



bədə  bu  qrup  şəxslərin  tələblərinin  ödənilməsi  özrə  hesablaşmalar  aparılır.  Deməli,  üçüncü  növbədə  üçüncü 

qrup şəxslərin tələbləri ödənilir.  



Dürdüncü növbədə dövlətin tələbləri ödənilir. Bu növbədə büdjəyə məcburi ödənişlər özrə borcun verilmə-

si təmin edilir. Sühbət, hər şeydən əvvəl, vergilərin ödənilməsindən gedir. Həm də eyni zamanda büdjədən kə-

nar dövlət fonduna məcburi dövlət sosial-sığorta haqları özrə borc ödənilir. Həm də eyni zamanda büdjədənkə-

nar dövlət fonduna məcburi dövlət sosial sığorta haqları özrə borc ödənilir. Deməli, dürdüncü növbədə dürdün-

cü qrup subyektlərin tələbləri ödənilir.  

Göstərilən bu kimi dürd qrup şəxslər, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, imtiyazlı (gözəştli) kreditorlar kateqoriya-

sına aiddirlər. Bunların tələbləri növbə ilə ödənildikdən sonra qeyri-imtiyazlı (qeyri-təminatlı) kreditorların tələb-

ləri təmin edilir.  

Bəzi  müəssisələr  ləğv  ediləndə  kreditorların  tələblərinin  ödənilməsi  xüsusi  jəhətlərə  malik  olur.  Məsələn, 

banklar və digər kredit təşkilatları ləğv edilərkən birinci növbədə əmanətzilərin tələbləri ödənilir. Əmanətzilər 

onların kreditorları hesab olunurlar. 

Qeyri-imtiyazlı kreditorların tələbləri beşinci növbədə ödənilir. Bu kateqoriya kreditorları mülki qanunve-

ricilik «qalan kreditorlar» adlandırır. Beşinci növbədə də məhz bunlarla hesablaşmalar aparılır.  

Bəzən görürsən ki, ləğvetmə komissiyası kreditorun tələblərini ödəməkdən imtina edir və ya onlara baxmaq-

dan boyun qazırır. Bu cür hallarda mülki qanunvericilik həmin kreditora hüquq verir ki, o, ləğvetmə komissiya-

sına qarşı iddia ilə məhkəməyə müraciət etsin. Bu hüquqdan o, yalnız hüquqi şəxsin ləğvetmə balansı qəti for-

mada təsdiq olunana kimi istifadə edə bilər. Qəti balans təsdiq edildikdən sonra o, şübhəsiz ki, məhkəməyə id-

dia verə bilməz. 


 

177


Elə hallar olur ki, ləğvetmə komissiyasının kreditorların tələblər irəli sürmələri özün müəyyənləşdirdiyi iki 

aylıq müddət başa çatır. Bundan sonra bəzi kreditorlar tələblər irəli sürürlər. Bu cür tələblər ödənilə və təmin 

edilə bilər. Belə ki, iki aylıq müddət ərzində, yəni vaxtında tələb irəli sürən kreditorların tələbləri əvvəljə, yuxa-

rıda göstərdiyimiz növbəlik qaydasında ödənilir. Bu tələblər ödənildikdən sonra ləğvetmə komissiyası hüquqi 

şə

xsin qalan əmlakı hesabına vaxtında öz pretenziyalarını bildirməyən kreditorların tələblərini təmin edir (MM-



in 62-ci maddəsinin 4-cü bəndi).  

Bəzi  hallarda  ləğvetmə  komissiyası  kreditorların  tələblərini  qəbul  etmir.  Onlar  isə  iddia  ilə  məhkəməyə 

müraciət  etmirlər.  Belə  halda  kreditorların  tələbləri  ödənilmiş  sayılır.  Əgər  kreditorlar  iddia  ilə  məhkəməyə 

müraciət edərlərsə və məhkəmə kreditorların tələblərini ödəməkdən imtina etmək barədə qərar zıxararsa, onda 

bu hal da onların tələblərinin ödənilmiş sayılmasına dəlalət edir (MM-in 62-ci maddəsinin 5-ci bəndi).  

Beşinci mərhələ kreditorlar ilə hesablaşmalar başa çatdıqdan sonra başlayır. Bu mərhələ ləğvetmə komissi-

yası tərəfindən qəti ləğvetmə balansı tərtib olunmasını nəzərdə tutur. Burada ləğv edilən hüquqi şəxsin son 



(yekun) əmlak vəziyyəti haqqında məlumat ifadə olunur. Həmin balansı hüquqi şəxsin ləğvi haqqında qərar 

qəbul etmiş hüquqi şəxsin təsisziləri (iştirakzıları) və  ya nizamnamə ilə buna vəkil edilmiş orqan təsdiq edir. 

Bundan  sonra  ləğvetmə  komissiyası  bu  balansı  və  ləğvetməni  rəsmiləşdirən  digər  sənədləri  hüquqi  şəxslərin 

dövlət qeydiyyatını həyata keçirən müvafiq icra hakimiyyəti orqanına — ədliyyə orqanına (öz səlahiyyətləri hü-

dudlarında AR Ədliyyə Nazirliyi və Naxzıvan MR Ədliyyə Nazirliyinə, onların rayon və ya şəhər qeydiyyat şü-

bələrinə), habelə AR Dini Qurumlarla  ş özrə Dövlət Komitəsinə (əgər ləğv olunan hüquqi şəxs dini təşkilatdır-

sa) gündərir. Bu orqanlar bunun əsasında hüquqi şəxslərin dövlət reyestrinə hüquqi şəxsin ləğvi barədə qeyd 

daxil edir. Məhz bu andan, yəni müvafiq qeydin edildiyi andan müvafiq şəxsin ləğvi başa çatmış hesab edi-

lir.  Məhz  bu  andan  hüquqi  şəxsin  müvcudluğuna  son  qoyulur,  onun  fəaliyyətinə  xitam  verilir  (MM-in  61-ci 

maddəsinin 7-ci bəndi).  

Beşinci mərhələdə həll edilən məsələlərdən biri hüquqi şəxsin qalan əmlakının hüquqi taleyi və müqəddə-



ratı barədə məsələdir. Belə ki, kreditorların tələbləri tam ödənildikdən sonra hüquqi şəxsin sərənjamında və 

mülkiyyətində müəyyən növdə əmlak qala bilər. Sühbət həm daşınar əşyalardan (nəqliyyat vasitələrindən, pul-

dan, qiymətli kağızlardan, avadanlıqlardan, dəzgahlardan və s.), həm də daşınmaz əşyalardan (torpaq sahəsin-

dən, müxtəlif təyinatlı binalardan, tikililərdən və s.) gedir. Belə bir sual meydana zıxır: bu cür əmlak növlərinin 

hüquqi taleyi nejə həll olunur? Bu məsələnin həlli qaydası, adətən, hüquqi şəxsin nizamnaməsində nəzərdə tutu-

lur.  Əgər  nəzərdə  tutulmasa,  onda  hüquqi  şəxsin  qalan  əmlakı  onun  təsiszilərinə  (iştirakzılarına)  verilir. 

Məsələn, təsərrüfat cəmiyyətləri və ortaqlıqları ləğv edildikdə, qalan əmlak onların təsiszilərinə (iştirakzılarına), 

dövlət müəssisələri ləğv edildikdə isə mülkiyyətziyə — dövlətə (Azərbaycan Respublikasına) verilir.  



7. Hüquqi şəxsin müflis olma nəticəsində ləğv edilməsi  

Mülki qanunvericilik müflis olmanı (müflisləşməni) hüquqi şəxsin ləğv edilməsinin xüsusi əsaslarından biri 

kimi  nəzərdə  tutur  (MM-in  59-cu  maddəsinin  4-cü,  5-ci  bəndləri,  63-cü  maddəsi).  Müflisləşmə  Azərbaycan 

Respublikasının  mülki  qanunvericiliyi  özün  yeni  və  «javan»  konstruksiyadır.  Bizim  ölkə  qanunvericiliyinə 

görə, müflisləşmə dedikdə, borclunun (sahibkar statuslu fiziki şəxsin və  borclu müəssisənin) öz ühdəliklərini 

ödəmə qabiliyyətinin olmaması başa düşülür. Deməli, müflisləşmə ödəmə qabiliyyətsizliyi deməkdir. Bu isə 

onu göstərir ki, «müflisləşmə» və «ödəmə qabiliyyətsizliyi» kimi iki anlayış arasında elə də prinsipial fərqlər 

yoxdur.  

Ödəmə qabiliyyətsizliyi hüquq institutu artıq xeyli müddətdir ki, bir sıra xarici dövlətlərin qanunvericiliyinə 

kifayət qədər məlumdur. Hələ 1877-ci ildə Almaniyada  flas Nizamnaməsi qəbul edilmişdi. Qeyd etmək lazım-

dır  ki,  XVI-XVII  əsrlərdə  ödəmə  qabiliyyətsizliyi  ağır  cinayət  hesab  olunurdu.  Ödəmə  qabiliyyəti  olmayan 

borclu cəzalandırılırdı. O, tamamilə bütün əmlakını, işgözar nüfuzunu,  bəzi hallarda isə  azadlığını da itirirdi. 

Borclu bundan sonra bir daha ticarət fəaliyyətini yenidən janlandırmaq imkanına malik olmurdu.  

Müasir dövrdə təcrübədə eyni bir hadisəni ifadə etmək özün «ödəmə qabiliyyətsizliyi» və «müflisləşmə» ki-

mi iki anlayışdan istifadə olunur. Bu cür tendensiya ingilis dilli ölkələrin qanunvericiliyinin və məhkəmə prak-

tikasının təsiri altında yaranmışdır. Göstərilən anlayışlar həmin ölkələrdə sinonim (eynimənalı) anlayışlar kimi 

işlədilir. 

Bəzi xarici dövlətlərin qanunvericiliyi «ödəmə qabiliyyətsizliyi» və «müflisləşmə» kimi anlayışları fərqlən-

dirir. Belə ki, «müflisləşmə» anlayışı «ödəmə qabiliyyətsizliyi»nin xüsusi halı kimi məhdud mənada işlədilir. 

Müflisləşmə dedikdə, borclunun təqsirli hərəkətləri ilə türədilən və cinayət cəzası ilə cəzalandırılan elə bir əməl 

başa düşülür ki, bunun nəticəsində kreditorlara zərər vurulur, ziyan dəyir. Başqa sözlə desək, müflisləşmə ödə-

mə qabiliyyətsizliyinin cinayət-hüquqi aspektidir. Bir sıra ölkələrdə müflisləşmə cinayət qanunvericiliyinə daxil 

edilmişdir.  

«Ödəmə qabiliyyətsizliyi» və «müflisləşmə» kimi iki anlayışı təxmini olaraq analociqaydada inqilabaqədərki 



 

178


rus hüququ da fərqləndirirdi. Ödəmə qabiliyyətsizliyi dedikdə, kreditorların tələblərini ödəmək özün borclunun 

ə

mlakının çatışmaması və kifayət etməməsi başa düşülürdü. Müflisləşmə isə ödəmə qabiliyyəti olmayan borc-



lunun öz əmlakını azaltmaq və ya gizlətmək yolu ilə kreditorlara zərər vurmasını ifadə edirdi. Başqa sözlə de-

sək, müflisləşmə ödəmə qabiliyyətsizliyi kimi mülki məsələnin cinayət tərəfi hesab edilirdi.  

Müflisləşmə ilə bağlı münasibətlər Azərbaycan Respublikasının 23 iyun 1997-ci il tarixində qüvvəyə minən 

«Müflisləşmə və iflas haqqında» qanunla tənzimlənir. Bu qanunda hüquqi şəxsin müflisləşmə nəticəsində ləğv 

edilmə prosedurunun xüsusiyyətləri müəyyənləşdirilir.  

Müflisləşmə dedikdə, borclunun öz kreditorları qarşısında ühdəliklərini, yəni borclarını ödəmə qabi-

liyyətinin  olmaması  başa  düşülür  ki,  bu  cür  qabiliyyətin  olmaması  əsasən  məhkəmə  tərəfindən  təsdiq 

olunur. Borclu şəxs maliyyə vəziyyətinin tam pozulması, əmlakının kifayət etməməsi və çatışmaması özündən 

öz kreditorlarının tələblərini ödəmək qabiliyyətini itirir. Daha doğrusu, hüquqi şəxsin əmlakının dəyəri kreditor-

ların  tələblərinin  ödənilməsi  özün  yetərli  olmur  və  kifayət  etmir.  Bu  səbəbdən  hüquqi  şəxs  öz  borclarını,  o 

cümlədən dövlətə və yerli orqanlara müvafiq vergiləri (və digər məcburi ödənişləri) ödəmək imkanına (qabiliy-

yətinə) malik olmur.  

Hüquqi  şəxsin  ödəmə  qabiliyyətsizliyinin  (imkansızlığının)  xarici  meyarı  onun  cari  ödənişləri  dayandır-



masından ibarətdir. Ödənişləri dayandırma isə öz əlamətlə xarakterizə olunur: hüquqi şəxsin kreditorun irəli 

sürdüyü qanuni ödəmə tələbini bu cür tələb verildikdən sonra iki ay ərzində  yerinə  yetirə bilməməsi; hüquqi 

şə

xsin qanunvericiliyə müvafiq surətdə həyata keçirməli olduğu ödənişləri (vergi və digər məcburi ödənişləri) 



vaxtı çatdıqja ödəməyə qadir olmaması; hüquqi şəxsin öz borclarını vaxtı çatdıqja ödəməyə qadir olması. Gös-

tərilən əlamətlərdən hər hansı biri olarsa, hüquqi şəxs ödəmə qabiliyyəti olmayan hesab edilir və o, iflas prose-

sinə məruz qalır. 

flas prosesi hüquqi şəxsin ödəmə qabiliyyətsizliyi kimi mülki münasibəti tənzim edən xüsusi institutdur. 

Ona iflas icraatı da deyilir.  

flas prosesini dayandırmaq, borcu olan hüquqi şəxsin müflis olma nəticəsində ləğv edilməsinin qarşısını al-

maq məqsədilə qanun müəyyən tədbirlər nəzərdə tutur. Bunlara yenidən təşkil etmə və ya müflis elan etmə-



nin qarşısını alma tədbirləri deyilir. Axı, müflisləşmə institutu təkcəhüquqi şəxsin ləğvinə yünəlmir. Əsas və 

başlıca məsələlərdən biri ləğv edilən bazar təsərrüfatı subyektlərini saxlamaqdan, iqtisadi (əmlak) dövriyyədə 

onların öz fəaliyyətlərini davam etdirmələrinə imkan yaratmaqdan ibarətdir. Belə ki, bu subyektlər, hər şeydən 

ə

vvəl, ictimai tələbatı və ehtiyacı ödəmək məqsədilə əmtəə (mal) istehsal edən, xidmət göstərən və ya iş görən 



müəssisələrdir. Həmin subyektlər həm də işəgütürən (işverən) rolunda neçə-neçə işçiilə əmək müqaviləsi (kont-

raktı) bağlayan tərəfdir. Belə ki, əmək müqaviləsi əmək bazarında qarşı-qarşıya durmuş iki başlıca tərəf — işə-

gütürənlə işçiarasında bağlanır.  şəgütürən müəssisənin ləğv edilməsi işzilərlə bağlanmış əmək müqaviləsinin 

pozulmasına və bununla da işsizlik halının yaranmasına səbəb olur. Məlum məsələdir ki, müəssisənin ləğv edil-

məsi işzilərə sərfəli deyil və onların mənafeyi ilə ziddiyyət təşkil edir.  

Müəssisənin ləğvi, digər tərəfdən, kreditorların mənafeyinə uyğun  gəlmir. Belə ki, onlar müəssisənin ləğv 

olunmasında yox, öz tələblərinin tam təmin edilməsində və ödənilməsində, bu səbəbdən də müəssisənin öz fəa-

liyyətini davam etdirməsində maraqlıdırlar. Bax, bunlara görə bütün dünya ölkələrinin, o cümlədən bizim ölkə-

nin  mülki  qanunvericiliyi  borclu  (borcu  olan)  hüquqi  şəxsə  öz  pozulmuş  maliyyə  vəziyyətini  dözəltməyə  və 

bərpa etməyə, ayağa durub yenidən təsərrüfat fəaliyyəti ilə məşğul olmağa imkan verən tədbirlər müəyyənləşdi-

rir. Bu tədbirlər elə hüquqi vasitələrdir ki, onlar iflas prosesinin və müflis olmanın qarşısını alır.  

Sağlamlaşdırma göstərilən tədbirlərdən biridir. Ona sanasiya (latınja «sanatio» — sağlamlaşdırma) da de-

yilir. Sağlamlaşdırma və ya sanasiya dedikdə, borcu olan hüquqi şəxsin ləğv edilməsinin qarşısını almaq məq-

sədi ilə onun mülkiyyətzisi, kreditorlar və digər şəxslər tərəfindən maliyyə yardımı göstərilməsi yolu ilə borclu-

nun yenidən təşkil edilməsi üsulu başa düşülür. Sağlamlaşdırma (sanasiya) ödəmə qabiliyyəti olmayan, borcu 

olan və buna görə də iflas prosesinə məruz qalan hüquqi şəxsin maliyyə vəziyyətini yaxşılaşdırmaq tədbiridir. 

Onun  əsas  məqsədi  iflas  prosesini  dayandırmaqdan,  borcu  olan  hüquqi  şəxsin  ödəmə  qabiliyyətini  bərpa  et-

məkdən və məhkəmə qaydasında onun müflis elan olunmaqla ləğv edilməsinin qarşısını almaqdan ibarətdir.  

Sağlamlaşdırma  borcu  olan  hüquqi  şəxsin  maliyyə  vəziyyətinin  yaxşılaşdırılmasına  yünələn  prosesdir.  Bu 

proses elə tədbirlərdən ibarətdir ki, onun nəticəsində borcu olan hüquqi şəxsin bütün ühdəlikləri icra edilir, o 

cümlədən pul borcları ödənilir.  

Sağlamlaşdırma prosesi borcu olan hüquqi şəxs tərəfindən sağlamlaşdırma barədə məhkəməyə ərizə verilmə-

si ilə başlayır. Ərizə hüquqi şəxsin maliyyə vəziyyətinin sağlamlaşdırma məsələsinə baxılması məqsədi ilə veri-

lir. Burada iflas prosesinin dayandırılması barədə müraciət ifadə olunur. Özü də borcu olan hüquqi şəxs istəni-

lən vaxt məhkəməyə ərizə ilə müraciət edə bilər.  

Hüquqi şəxs məhkəməyə verdiyi ərizədə onun ödəmə qabiliyyətinin sağlamlaşdırma nəticəsində bərpa oluna 


 

179


biləjəyini, maliyyə vəziyyətinin yaxşılaşajağını tam yəqinliklə əsaslandırmalıdır. Məhkəmə sağlamlaşdırma la-

yihəsinə baxır. O, həmin layihənin mümkün və ya məqsədəuyğun olduğunu müəyyənləşdirmək özün müstəqil 

ekspertlər jəlb edə bilər. Məhkəmə iki həftə müddətində sağlamlaşdırma haqqında müvafiq qərar qəbul edir və 

borcu olan hüquqi şəxs barəsində iflas prosesinə xitam verir.  

Göründüyü kimi, sanasiya (sağlamlaşdırma) yenidən təşkil etmə prosedurudur. Bu proseduranın tətbiq edil-

məsi hüquqi şəxsin təsərrüfat subyekti kimi müflisləşmə əsasında ləğv edilməsinə yox, normal fəaliyyət göstər-

məsinə səbəb olur.  

Hüquqi şəxsin ləğv edilməsinin qarşısını alan tədbirlərdən biri barışıq sazişi hesab edilir. Barışıq sazişde-

dikdə, borcu olan hüquqi şəxslə kreditorlar arasında əldə edilən elə bir razılıq başa düşülür ki, bunun nəticəsin-

də kreditorların payına düşən ödənişlər təxirə salınır, hissə-hissə ödənilir, borcların müəyyən hissəsi gözəşt edi-

lir, borcu olan hüquqi şəxs yenidən təşkil olunur. Bu sazişin əsas məzmunu ibarətdir: borcu olan şəxsə ödənişlər 

özün  mühlət  verməkdən;  ödənişləri  hissələrə  bülməkdən;  borcları  gözəşt  etməkdən.  Barışıq  sazişinin  əsas 



məqsədi iflas haqqında iş özrə icraatı (iflas prosesini) qurtarmaqdan ibarətdir. Belə ki, borcu olan hüquqi şəxs 

iflas prosesinin hər hansı mərhələsində barışıq sazişi bağlamaq təklifi ilə kreditorlara müraciət edir. O, sazişin 

layihəsini,  mühasibat  balansı  ilə  birlikdə  ilkin  maliyyə  hesabatını,  kreditorların  siyahısını  bütün  kreditorlara 

gündərir. Siyahıda kreditorlara çatası məbləğlər əks olunur. Özü də borclu şəxs öz maliyyə vəziyyətini dözgün 

göstərməlidir.  

Təklif olunan saziş layihəsini mözakirə etmək özün kreditorlar yığınjaq keçirirlər. Yığınjaqda onlar sazişin 

layihəsinə baxıb, mümkün olan öz alternativ variantdan biri haqqında qərar qəbul edirlər: 

 təklif olunan saziş layihəsini qəbul etmək;  



 digər sazişi və ya dözəlişlər edilmiş sazişi qəbul etmək;  

 təklif olunan sazişi qəbul etməmək, ondan imtina etmək. 



Kreditorların yığınjağında təklif olunan saziş layihəsinin qəbul edilməsi hələ onun hüquqi əhəmiyyət və qüv-

vəyə malik olmasına dəlalət etmir. Barışıq sazişinin hüquqi əhəmiyyət kəsb etməsi özün onun hükmən məhkə-

mə tərəfindən təsdiq edilməsi gərəkdir. Əgər onu məhkəmə təsdiq etməzsə, onda hüquqi qüvvəyə minmir. 

Beləliklə, barışıq sazişi iflas prosesinə — iflas haqqında iş özrə icraata xitam verilməsinə səbəb olur. Bunun-

la borcu olan hüquqi şəxsin müflis olma nəticəsində ləğv edilməsinin qarşısı alınır, qabağı kəsilir.  

Borcu olan hüquqi şəxsə tətbiq edilən prosedurlardan biri iflas prosesi adlanır.  flas prosesi dedikdə, iflas 

haqqında işə baxılması və onun həlli özrə elə bir fəaliyyət başa düşülür ki, bu fəaliyyət qanunla müəyyənləşdi-

rilmiş xüsusi prosessual qaydada həyata keçirilir və ödəmə qabiliyyəti olmayan hüquqi şəxsin müflis elan edil-

məklə ləğvinə yünəlir.  flas prosesi iflas haqqında qaldırılmış iş özrə icraat deməkdir. Onun əsas məqsədi ödə-

mə qabiliyyəti olmayan hüquqi şəxsin borclarının ödənişini münasib qaydada tənzimləməkdən, kreditorların tə-

ləblərini maksimum təmin etməkdən, bu şəxsi borclardan azad etməkdən və ona yenidən sahibkarlıq və təsərrü-

fat fəaliyyəti ilə məşğul olmağa imkan verməkdən ibarətdir. Bu məqsədə çatmağın və nail olmağın əsas forması 

hüquqi  şəxsin  əmlakının  məcburi  satışından  əldə  olunan  pula  tələb  yünəltmək  yolu  ilə  həmin  əmlakı  təsviyə 

(ləğv) etməkdir.  

Hüquqi şəxsin müflis elan etmə nəticəsində ləğvinin iki qaydası vardır: məcburi qayda; künüllü qayda. Müf-

lisləşmə  və  iflas  haqqında  qanun  bu  qaydaların  hər  ikisini  nəzərdə  tutduğu  halda,  yeni  Mülki  Məjəllə  yalnız 

məcburi qaydanı müəyyənləşdirir.  

Hüquqi şəxsin müflis elan edilməsinin məcburi qaydası məhkəmə yolunu nəzərdə tutur. Bunun özün va-

cibdir ki, məhkəmə vasitəsilə iflas prosesinə başlansın. Məhkəmə vasitəsilə iflas prosesinə həm borclu şəxs tə-

rəfindən, həm də onun kreditorları tərəfindən başlana bilər. Bunun özün borclu şəxs və ya kreditorlar iflas haq-

qında  iddia  ərizəsi  ilə  məhkəməyə  müraciət  edirlər.  Ərizə  qanunvericilikdə  müəyyən  edilmiş  formada  tərtib 

edilməli və imzalanmalıdır. Məhkəməyə iflas haqqında iddia ərizəsinin verilməsi ilə iflas haqqında iş qaldırılır. 

Bununla məhkəmə vasitəsilə iflas prosesi başlanır.  

Bundan sonra iflas haqqında iş özrə məhkəmə baxışı təyin edilir. Belə halda bu barədə borcu olan hüquqi 

şə

xsin kreditorlarına məlumat vermək zərurəti yaranır. Bunun özün məhkəməyə iflas haqqında iddia ərizəsi ve-



rən şəxs, məhkəmə baxışı haqqında rəsmi dövri mətbuat orqanında azı yeddi günlük fasilə ilə iki dəfə elan dərj 

edir.  


flas haqqında işə məhkəmə ijlasında baxılır. Məhkəmə, əgər hüquqi şəxs ödəmə qabiliyyətinə malik deyil-

dirsə, onun müflis elan edilməsi barədə qərar zıxarır. Yox, əksinə, əgər hüquqi şəxs ödəmə qabiliyyətlidirsə, on-

da  məhkəmə  hüquqi  şəxsi  müflis  elan  etməkdən  imtina  edir.  Bax,  iflas  haqqında  iş  özrə  məhkəmə  baxışının 

ə

sas prosessual nəticələri bundan ibarətdir.  



Hüquqi  şəxs  məhkəmə  qaydasında  müflis  elan  olunduqdan  sonra  bütün  kreditorlara  onların  yığınjağının 

keçirilməsi barədə bildiriş gündərir. Həmin yığınjaq bir ay müddəti ərzində keçirilir. Bu müddət hüquqi şəxsi 



 

180


müflis elan etmək barədə müvafiq məhkəmə qərarı qanuni qüvvəyə mindiyi gündən başlanır və hesablanır.  

Hüquqi şəxsin müflis elan edilməsinin künüllü qaydası məhkəmə vasitəsilə yox, bu hüquqi şəxsin özünün 

iflas prosesinə başlamaq barəsində qərar qəbul etməsilə bağlıdır. Bunun özün gərəkdir ki, borclu müəssisə (hü-

quqi şəxs) məhkəmənin iştirakı olmadan iflas prosesinə başlasın. Bu məqsədlə borclu müəssisə iflas prosesinə 

başlamaq barəsində (özü də məhkəmənin iştirakı olmadan) müvafiq qərar qəbul edir. Əgər borclu dövlət müəs-

sisəsi olarsa, müvafiq icra hakimiyyəti orqanının ( qtisadi  nkişaf Nazirliyinin) da bu barədə qərar zıxarması tə-

ləb edilir. 

Bundan sonra borclu hüquqi şəxs iflas barəsində kreditorlara yazılı bildiriş gündərir. Bildirişdə kreditorların 

yığınjağının keçirilməsi təklif edilir. Qanun bu yığınjağın 21 gün müddəti ərzində keçirilməsini nəzərdə tutur. 

Həmin müddət borclu müəssisə tərəfindən iflas prosesinə başlamaq qərarının qəbul edildiyi gündən başlanır və 

hesablanır.  

Yazılı bildiriş yığınjağın keçirilməsi tarixinə ən geci 14 gün qalmış pozt vasitəsilə (sifarişli məktubla) bütün 

məlum kreditorlara gündərilir. Bundan əlavə, bildiriş rəsmi dövri mətbuat orqanında iki dəfə dərj olunur.  kinci 

dəfə o, yığınjağın keçirilməsi tarixinə ən geci 7 gün qalmış dərj olunmalıdır.  

Daha  sonra  kreditorların  ilkin  yığ



ınjağı  keçirilir.  Bu  yığınjaqda  hüquqi  şəxsin  rəhbəri  (direktoru,  sədri, 

müdiri, rəisi, prezidenti və s.) çıxış edərək kreditorlara onların adı və ünvanı, hüquqi şəxsin maliyyə vəziyyəti, 

ə

mlakı və passivləri barədə məlumat verir. Hüquqi şəxsin maliyyə vəziyyətinin aydınlaşdırılması özün kreditor-



lar digər əlavə məlumatlarla tanış edilə bilər.  

Kreditorların  ilkin  yığınjağında  iflas  prosesinə  başlamaq  barəsində  hüquqi  şəxsin  qərarı  təsdiq  edilir, 



borclunun müflis elan edilməsinə dair səsvermə keçirilir. Səs zoxluğu ilə yığınjaqda borclu hüquqi şəxsin 

müflis elan olunması barədə müvafiq qərar qəbul olunur. Bununla hüquqi şəxs künüllü qaydada müflis elan edi-

lir. 

flas prosesinə başlama müəyyən hüquqi nəticələrə səbəb olur. Belə ki, bu proses başlanan kimi borclu 

şə

xs öz əmlakı barəsində sərənjam verə bilməz. Bu cür sərənjamı o, əgər iflas prosesinə məhkəmənin vasitəsilə 



başlanmışsa, yalnız məhkəmənin və ya müvəqqəti əmlak inzibatzısının müvafiq ijazəsi ilə qəbul edə bilər.  flas 

prosesinə məhkəmənin iştirakı olmadan başlandığı hallarda isə bu cür sərənjam yalnız əmlak inzibatzısının mü-

vafiq ijazəsi ilə qəbul edilə bilər. Bəzi ödənişləri, məsələn, əmək haqqının ödənilməsini, mallarla və xidmətlərlə 

fasiləsiz təminat özün zəruri olan cari xərjlərin ödənilməsini və s. o, ijazə almadan həyata keçirə bilər.  

Ə

mlak inzibatzısı və müvəqqəti əmlak inzibatzısı iflas prosesinin bütün mərhələlərində fəaliyyət göstərən vəzi-



fəli şəxslərdir.  flas prosesinə məhkəmə vasitəsilə başlandıqda əmlak inzibatzısı məhkəmə qərarı əsasında 

təyin edilir. Belə ki, iflas haqqında iş özrə məhkəmə borclu hüquqi şəxsin müflis elan olunması və əmlak inzibat-

zısının təyin edilməsi barədə qərar qəbul edir. 



flas prosesinə məhkəmənin iştirakı olmadan başlandıqda isə əmlak inzibatzısı iflas prosesinə başla-

maq barədə borclu şəxsin qərarı ilə təyin edilir, kreditorların ilkin yığınjağı tərəfindən təsdiq olunur. Bu yı-

ğ

ınjaqda yeni əmlak inzibatzısı sezilə də bilər.  



Ə

mlak inzibatzısı rolunda həm fiziki, həm də hüquqi şəxslər çıxış edə bilərlər. Fiziki şəxslər hükmən hüquq, 

təsərrüfat  idarəziliyi,  iqtisadiyyat  və  ya  mühasibat  uzotu  sahəsində  müvafiq  təhsilə  malik  olmalıdır.  Özü  də 

məhkəmə tərəfindən təyin edilmiş əmlak inzibatzısının səlahiyyətləri kreditorlar tərəfindən təyin edilmiş (və ya 

sezilmiş) əmlak inzibatzısının səlahiyyətləri ilə eynidir. O, borclu şəxsin təsərrüfat fəaliyyətini idarə edir, onun 

adından əqdlər bağlayır, borclu şəxsin işzilərini işə gütürür, işdən zıxarır və s. Əmlak inzibatzısı borcu olan 



hüquqi şəxsin qanuni nümayəndəsidir. O, kreditorlar və məhkəmə qarşısında hesabat təqdim edir.  

Müvəqqəti əmlak inzibatzısı borclu hüquqi şəxsin müflis elan olunmasına kimi məhkəmənin təyin etdiyi 

şə

xsdir. O,  yalnız iflas prosesinə məhkəmənin iştirakı ilə başlandığı hallarda təyin edilə bilər.  flas prosesinə 



məhkəmənin iştirakı olmadan başlandığı hallarda isə müvəqqəti əmlak inzibatzısının təyin edilməsi istisna olu-

nur.  


Müvəqqəti əmlak inzibatzısının təyin edilməsi iki məqsəd güdür. Birinci məqsəd hüquqi şəxsin müflis elan 

olunmasına kimi onun əmlakını təşkil edən aktivlərin hüquqazidd qaydada özgəninkiləşdirilməsinin qarşı-



sını almaqdan ibarətdir.  kinci məqsəd isə borclunun maliyyə vəziyyətinin ilkin təhlilinin aparılması zərurəti 

ilə bağlıdır. Bu vəzifəli şəxsin təyin edilməsi aralıq tədbiridir.  

Müvəqqəti əmlak inzibatzısı təyin edilən kimi borclu hüquqi şəxsin rəhbərinin (müdirinin) səlahiyyətlərinə 

xitam verilir. Məhkəmə qərarında başqa qayda müəyyənləşdirilməyibsə, o, əmlak inzibatzısına məxsus olan 



analocisəlahiyyətlərə malikdir. O, borclu hüquqi şəxsin maliyyə vəziyyətinin ilkin təhlilini aparır. Müvəqqəti 

ə

mlak inzibatzısı təyin edildikdən sonra 14 gün ərzində borclu hüquqi şəxsin maliyyə vəziyyəti barədə məhkə-



məyə hesabat verir. Bir qayda olaraq, əmlak inzibatzısı təyin edildikdə, onun təyinatına xitam verilir.  

Borclunun müflis elan edilməsi də hüquqi nəticələrə səbəb olur. Əgər borclu hüquqi şəxs məhkəmə qay-

 

181


dasında müflis elan edilmişsə, onda bu barədə məhkəmə qərarının qanuni qüvvəyə minməsi tarixindən o, müf-

lis elan edilmiş sayılır. Künüllü qaydada müflis elan edilmə zamanı isə kreditorların ilkin yığınjağında borclu 

hüquqi şəxsin müflis elan olunması barədə müvafiq qərarın zıxarılması tarixi onun müflis elan olunması anı he-

sab edilir. Bu andan borclu müəssisənin müdiri bütün səlahiyyətlərini itirir, onun öz əmlakı barəsində hər hansı 

sərənjam vermək və hərəkətlər etmək hüququna xitam verilir. 

flas  prosesinin  mərhələlərindən  biri  kreditorların  borc  tələblərinin  ödənilməsi  mərhələsi  adlanır.  Əmlak 

inzibatzısı bu tələbləri iki üsulla ödəyə bilər. Birinci üsulun mahiyyəti borclu hüquqi şəxsə çatası borcları tut-

maq və ya onun əmlakını təşkil edən aktivləri satmaq və satışdan gütürülən pulu kreditorlar arasında bülüşdür-

mək yolundan ibarətdir.  kinci üsul isə borclunun əmlakını təşkil edən aktivləri onların tələblərinin ödənilməsi 

özün bilavasitə vermək yolunu nəzərdə tutur və əhatə edir.  

flas və müflisləşmə qanunvericiliyi borclu hüquqi şəxsin əmlakını təşkil edən aktivlərin kreditorlar arasında 

növbəlik qaydasında bülüşdürülməsi prinsipini — ödənişlərin növbəliyi prinsipini müəyyənləşdirir. Belə ki, 

birinci növbədə iflas prosesinə zəkilən bütün məsrəflər və xərjlər (məsələn, K V-də müflis olmanın elan edil-

məsi xərjləri, məhkəmə xərjləri, əmlak inzibatzısının və müvəqqəti əmlak inzibatzısının xərjləri və s.) ödənilir. 



kinci növbədə borclu müəssisənin işzilərinin onlara iş vaxtı dəymiş bədən xəsarətləri və ya ülüm halları barə-

sində tələbləri təmin edilir. Üçüncü növbədə işzilərin pensiya, müavinət, gözəştlər və əmək haqqı barəsində tə-

ləbləri ödənilir. Dürdüncü növbədə dövlət və yerli büdjəyə vergilər, məcburi dövlət sosial sığortasına ayırma-

lar, kredit təşkilatlarının və s. təminatsız borcları və onların faizləri barəsində tələbləri ödənilir. Beşinci növbə-



də təminatsız kreditorların tələbləri yerinə yetirilir. Altınjı növbədə isə borclu müəssisənin mülkiyyəzilərinin 

tələbləri ödənilir. Yerdə qalan əmlak, yəni bülgü aparıldıqdan sonra əmlak qalarsa, o, borclu hüquqi şəxsin 



mülkiyyətinə aid edilir.  

Bəzən borclu şəxsin əmlakı onun kreditorlarının tələblərini ödəmək özün kifayət etmir. Bu halda onların tə-

ləbləri ləğv edilmiş sayılır. Bəzi hallarda isə əmlak inzibatzısı və ya məhkəmə kreditorların hər hansı tələbini 

qəbul etmir. Qəbul olunmamış bu cür tələblər də ləğv olunmuş sayılır.  

Ə

mlak  inzibatzısının  son  hesabatı  məhkəməyə  təqdim  edilir.  Burada  əmlak  inzibatzısı  dinlənilir.  Bundan 



sonra  lazım  olan  bütün  hərəkətlərin  edildiyinə  məhkəmə  əmin  olduqda  o,  borclu  hüquqi  şəxs  barəsində  iflas 

prosesinə xitam verir. Məhkəmənin müvafiq qərarı onu qeydə almış dövlət qeydiyyatı orqanına (ədliyyə 



orqanına) gündərilir. Hüquqi şəxsin ləğvi barədə qeyd müvafiq dövlət reyestrinə daxil edilir. Bu andan hü-

quqi şəxs ləğv edilmiş hesab edilir.  

Hüquqi  şəxs  künüllü  qaydada  müflis  elan  edildiyi  hallarda  isə  bütün  kreditorların  tələblərinin  tamamilə 

ödənilməsi iflas prosesinə xitam verilməsi özün əsasdır. Bu, həm də hüquqi şəxsin ləğv edilməsi barədə qey-

din müvafiq dövlət reyestrinə daxil edilməsi özün əsas rolunu oynayır.  

flas prosesinə barışıq sazişi və sağlamlaşdırma (sanasiya) əsasında da xitam verilə bilər. Lakin bu cür hal-

larda borclu hüquqi şəxs ləğv edilmir.  

Müflisləşmə  institutunun  əhəmiyyəti  büyükdür.  Müflisləşmənin  birinci  əhəmiyyəti  ondan  ibarətdir  ki,  bu 

institut öz özərinə gütürdüyü ühdəlikləri yerinə yetirə və səmərəli fəaliyyət göstərə bilməyən subyektlərin iqti-

sadi (əmlak) dövriyyədən zıxarılmasına və bununla bazarın sağlamlaşmasına imkan yaradır. Bu institutun sayə-

sində iqtisadi (əmlak) dövriyyə effektli işləyə bilməyən subyektlərdən azad olur.  

Müflisləşmə institutunun ikinci əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, o, işgözar, səriştəli, bajarıqlı və vijdanlı sa-

hibkarlara öz işlərini yenidən qurmağa, ayağa qalxmağa, sahibkarlıq — təsərrüfat fəaliyyəti ilə yenidən məşğul 

olmağa və özünün iqtisadi (əmlak) dövriyyənin tam hüquqlu subyekti statusunu bərpa etməyə şans verir. Məhz 

bu institutun nəticəsində təsərrüfat subyektləri öz fəaliyyətlərini davam etdirirlər.  

Müflisləşmə  institutunun  üçüncü  əhəmiyyəti  ondan  ibarətdir  ki,  o,  kreditorların  tələblərinin  ödənilməsi 

özün borclu hüquqi şəxsin əmlakının növbəlik qaydasında ədalətli bülgösü haqqında qayda müəyyən edir. 

Bu qayda əsasında kreditorların düşdükləri zərər və dözar olduqları itki onlar arasında ədalətli surətdə bülüşdü-

rülür. Bunun isə iqtisadi (əmlak) dövriyyədə sabitliyin, mühkəmliyin və dayanıqlığın təmin edilməsində büyük 

ə

həmiyyəti vardır.  




Kataloq: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı

Yüklə 8,78 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   91




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə