MÖvzu 1 Mülki hüquq vƏ xüsusi hüquq § Mülki hüquq xüsusi hüququn bir sah



Yüklə 8,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə34/91
tarix06.05.2017
ölçüsü8,78 Mb.
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   91

8. Səhmdar cəmiyyəti 

Səhmdar  cəmiyyəti  (almanja  «Aktiengesellschaft»,  fransızja  «societe  anonime»,  ngiltərədə  —  «Public 

limited company with share capital», ABŞ-da — «publiclyheld corporation») kommersiya təşkilatının, daha də-

qiq və konkret söyləsək, təsərrüfat cəmiyyətinin bir növüdür. O, hüquqi şəxslərin müstəqil təşkilati-hüquqi for-

masıdır.  Almaniya  Ticarət  Qanunnaməsinin  dördüncü  kitabı  səhmdar  cəmiyyətini  rəsmi  surətdə  «kapitallar 

birliyi» kateqoriyasına aid edir. Özü də o, kapitalların klassik birliyidir.  

Səhmdar cəmiyyəti hüquqi konstruksiyası məhdud məsuliyyətli cəmiyyət konstruksiyasından çox-çox əvvəl-

lər əmələ gəlmişdir. Özü də o, geniş miqyaslı sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsinə imkan verən ən sə-

mərəli,  münasib  və  əlverişli  hüquqi  konstruksiya  kimi  yaranmışdır.  Iqtisadiyyatın  və  təsərrüfat  dövriyyəsinin 

inkişafı üçün vacib olan tikinti layihələrinin gerçəkləşdirilməsi — dəmir yollarının çəkilməsi, su kanallarının və 

iri sənaye obyektlərinin tikintisi və s. məhz səhmdar cəmiyyəti konstruksiyasının sayəsində mümkün ola bilmiş-

dir. Belə ki, mühüm iqtisadi layihələrin tikintisi iri kapitalın olmasını tələb edirdi. Səhmdar cəmiyyəti isə ayrı-

ayrı kapitalların mərkəzləşməsi, cəmləşməsi və iri kapitala çevrilməsi üçün əlverişli üsul idi. Marksın söylədiyi 

bir kəlməni burada işlətmək yerinə düşərdi. O yazırdı ki, dəmir yollarının tikintisi üçün lazım olan iri kapital 

səhmdar cəmiyyətinin vasitəsi ilə bir an içərisində  yaranır. Səhmdar cəmiyyəti olmasaydı, dünya indiyə kimi 

dəmir yolsuz qalacaqdı. Belə təsəvvür yaranır ki, səhmdar cəmiyyəti hüquqi konstruksiyası təsərrüfat fəaliyyəti-

nin təşkilinin ən səmərəli üsulu kimi meydana gəlmişdir (özü də əgər məhdud məsuliyyətli cəmiyyət konstruk-

siyası hüquqşünaslar tərəfindən süni surətdə yaradılmışdısa da, səhmdar cəmiyyəti kimi hüquqi formanı isə tə-

sərrüfat-ticarət (sahibkarlıq) dövriyyəsi praktikası əmələ gətirmişdir).  

Məhz bu səbəbdən dünyanın bütün sivil və inkişaf etmiş dövlətlərinin qanunvericiliyi səhmdar cəmiyyəti hü-

quqi konstruksiyasının tənzimlənməsinə xüsusi diqqət yetirir. Məsələn, Almaniyada «Səhmdar cəmiyyəti haq-

qında» xüsusi qanun (1965) qəbul edilmişdir. Fransada səhmdar cəmiyyətlərinin fəaliyyəti və yaradılma qayda-

sı  «Ticarət ortaqlıqları haqqında» qanunla (1966), habelə  «Ticarət ortaqlıqları haqqında» dekretlə (1967) tən-

zimlənir. Hollandiyada səhmdar cəmiyyətlərinin hüquqi vəziyyəti əsasən Mülki Məcəllə ilə müəyyənləşdirilir. 

Bu məcəllənin ikinci kitabının dördüncü bölməsi («Səhmdar cəmiyyəti») özündə səhmdar cəmiyyətinin fəaliyyə-

tini tənzimləyən normaları birləşdirir.  

Bazar iqtisadiyyatı inkişaf edən ölkələrdə səhmdar cəmiyyətləri geniş yayılmışdır. Onlar müasir dövrdə po-

pulyarlıqda məhdud məsuliyyətli cəmiyyətlərdən  sonra ikinci  yeri tuturlar. Səhmdar cəmiyyətlərinin dünyada 

sayı durmadan artır. Məsələn, Almaniyada səhmdar cəmiyyətlərinin sayı 1978-ci ildən 1989-cu ilə kimi 2141-



 

210


dən artıb 2508 olmuşdur. Bu  gün səhmdar  cəmiyyəti sahibkarlıq fəaliyyətinin həyata keçirilməsinin ən  geniş 

yayılmış formalarından biri hesab olunur. 

90-cı illərdən başlayaraq sovet dövrünün qanunvericiliyi səhmdar cəmiyyəti konstruksiyasını nəzərdə tutma-

üa başlayır. Ilk dəfə olaraq səhmdar cəmiyyətinin hüquqi vəziyyəti SSRI Nazirlər Sovetinin təsdiq etdiyi nor-

mativ aktla tənzimlənir. 

Ölkəmizin «Müəssisələr haqqında» qanununun 11-ci maddəsi səhmdar cəmiyyətinə anlayış verir, onun əsas 

ə

lamətlərini  göstərir  və  hüquqi  xarakteristikasını  nəzərdə  tuturdu.  1994-cü  ildə  ölkə  ərazisində  səhmdar 



cəmiyyətlərinin yaradılmasını və fəaliyyətini tənzimləyən, onların fəaliyyətinin hüquqi təminatlarını nəzərdə tu-

tan qanun qəbul edildi.  ndi o, qüvvədən düşmüşdür. Odur ki, səhmdar cəmiyyətinin hüquqi vəziyyəti və digər 

məsələlər Mülki Məjəllə ilə müəyyən edilir. Belə ki, səhmdar cəmiyyəti hüquqi konstruksiyasını bizim ölkənin 

yeni  Mülki  Məcəlləsi  də  nəzərdə  tutur.  Bu  məcəllənin  bir  neçə  maddəsi  (98-108-ci  maddələr)  səhmdar 

cəmiyyətinin hüquqi statusunun müəyyən edilməsinə həsr edilmişdir. 

Səhmdar cəmiyyəti nizamnamə kapitalı müəyyən sayda səhmlərə bölünən, bir və ya bir neçə şəxs tərə-

findən yaradılan elə bir kommersiya təşkilatıdır ki, bu təşkilatın iştirakçıları (səhmdarları) onun öhdə-

likləri üçün cavabdeh deyillər və cəmiyyətin fəaliyyəti ilə bağlı zərər üçün onlara mənsub səhmlərin də-

yəri həddində risk daşıyırlar. Bu leqal anlayış səhmdar cəmiyyətinin əsas və başlıca hüquqi əlamətlərinin mü-

ə

yyənləşdirilməsinə, ona hüquqi xarakteristika verilməsinə imkan verir.  



Birincisi, səhmdar cəmiyyətinin nizamnamə kapitalı məlum, yəni əyyən sayda bərabər paylara bölü-

nür. Bu hüquqi əlamət səhmdar cəmiyyətini məhdud məsuliyyətli cəmiyyətlə birləşdirir. Bu, onların hər ikisi 

üçün oxşar cəhətdir.  



kincisi, səhmdar cəmiyyətinin iştirakçıları (səhmdarlar) onun öhdəlikləri (borcları) üçün cavabdeh de-

yillər. Məsələn, səhmdar cəmiyyətinin müxtəlif mülki hüquq münasibətlərindən (nisyə alqı-satqı müqaviləsin-

dən, kredit müqaviləsindən və s.) kreditorlara borcları yaranır. Onun həmin öhkdəlikləri icra etməyə, yəni borc-

larını ödəməyə əmlakı (pulu) çatmır. Belə halda səhmdar cəmiyyətinin iştirakçıları bu öhdəliklərə (borclara) gö-

rə özlərinin şəxsi əmlakı ilə məsuliyyət (şəxsi məsuliyyət) daşımırlar. Bu, səhmdar cəmiyyətini məhdud məsu-

liyyətli cəmiyyətlə birləşdirən, onların hər ikisi üçün ümumi olan hüquqi əlamətdir.  

Üçüncüsü,  səhmdar  cəmiyyətinin  iştirakçıları  (səhmdarlar)  cəmiyyətin  fəaliyyəti  ilə  bağlı  zərər  üçün  ni-

zamnamə  kapitalına  qoyduqları  əmlak  paylarının  (mayaların)  dəyəri  həddində  risk  daşıyırlar.  Bu  da 

səhmdar cəmiyyəti ilə məhdud məsuliyyətli cəmiyyəti birləşdirən, onlar üçün ümumi olan əlamətdir. Belə ki, 

məhdud məsuliyyətli cəmiyyətdə olduüu kimi, səhmdar cəmiyyətinin də iştirakçıları (səhmdarları) nizamnamə 

kapitalına verdikləri paylara (mayalara) olan mülkiyyət hüquqlarını itirirlər. Bu payların mülkiyyətçisi səhmdar 

cəmiyyətinin özü olur. Əgər bu cəmiyyət zərərə düşərsə, yəni zərərlə işləyərsə, onda iştirakçılar bu zərər üçün 

yalnız həmin payları (mayaları) itirmək riski daşıyırlar.  



Dördüncüsü, səhmdar cəmiyyətinin nizamnamə kapitalı müəyyən və  məlum sayda səhmlərə bölünür. 

Başqa  sözlə  desək,  səhmdar  cəmiyyətinin  nizamnamə  kapitalı  səhmlərlə  rəsmiləşdirilir.  Mülki qanunvericilik 

konkret və aydın formada göstərir ki, səhmdar cəmiyyətinin nizamnamə kapitalı müəyyən sayda səhmlərə bölü-

nür (MM-in 98-ci maddəsinin 1-ci bəndi). Deməli, səhmdar cəmiyyətinin nizamnamə kapitalı səhm burax-



maq yolu ilə formalaşır və yaradılır. Özü də səhmlər buraxmaüa yalnız səhmdar cəmiyyətlərinin hüququ var-

dır (MM-in 98-ci maddəsinin 2-ci bəndi). Başqa hər hansı bir hüquqi şəxsin belə hüququ yoxdur. Göstərilən hə-

min  hüquqi  əlamət  səhmdar  cəmiyyətini  bütün  digər  hüquqi  şəxslərdən,  o  cümlədən  məhdud  məsuliyyətli 

cəmiyyətdən fərqləndirməyə imkan verən əsas əlamətdir.  



Səhm qiymətli kaüızların bütün əlamətlərinə cavab verən sənəddir. Ona görə də o, qiymətli kaüızların bir 

növü  hesab  edilir.  Səhmdarın  (iştirakçının)  səhmdar  cəmiyyətində  iştirakı  məhz  bu  sənədlə  rəsmiləşdirilir. 

Səhm iki növdə olur: adi (sadə) səhm; imtiyazlı səhm. Səhmdar cəmiyyətinin həm adi, həm də imtiyazlı səhm-

lər buraxmaq hüququ vardır (MM-in 106-jı maddəsinin 2-ci bəndi). Onlar adlı səhm şəklində buraxılır. Bir sıra 

dövlətlərin qanunvericiliyinə görə, qiymətli kaüızlar yalnız adsız (anonim) ola bilər. Söhbət Fransa, Hollandiya, 

Belçika kimi dövlətlərin qanunvericiliyindən gedir. Bu dövlətlərin mülki qanunvericiliyi səhmdar cəmiyyətinin 

nizamnamə  kapitalının  adsız  (anonim)  səhm  buraxmaq  yolu  ilə  formalaşdırılması  qaydasını  nəzərdə  tutur. 

Məhz bu səbəbdən həmin dövlətlərin hüququ səhmdar cəmiyyətini «anonim cəmiyyət» («societes anonymes») 

adlandırır.  

Səhm elə bir qiymətli kaüızdır ki, o, iştirakçının (səhmdarın) səhmdar cəmiyyətinə münasibətdə öhdəlik 

hüququna malik olmasını təsdiqləyir və sübut edir. Belə ki, iştirakçılar (səhmdarlar) cəmiyyətin buraxdığı 

səhmləri əldə edirlər, yəni satın alırlar. Bu məqsədlə onlar əldə etdikləri səhmlərin əvəzində cəmiyyətə pul və-

saiti  ödəyirlər  və  bununla  həmin  səhmlərin  mülkiyyətçisi  olurlar.  Səhmin  əvəzində  verilən  pul  vəsaiti 

cəmiyyətin mülkiyyətinə daxil edilir. Səhmdarın həmin vəsaitin geri qaytarılmasını tələb etmək hüququ yoxdur.  



 

211


Beləliklə, səhmi almaqla səhmdarla cəmiyyət arasında öhdəlik hüquq münasibəti əmələ gəlir. Bu münasibətə 

görə səhmdar cəmiyyətin gəlirlərinin (mənfəətinin) bir hissəsini devidendlər şəklində almaq hüququna (öhdəlik 

hüququna) malik olur. Səhmə münasibətdə isə səhmdarın mülkiyyət hüququ vardır. Belə ki, səhmdar mülkiy-

yətzi, səhm ilə mülkiyyət hüququnun obyektidir. Təsadüfi deyildir ki, səhmin mülkiyyətzisi olan şəxsə səhmdar 

deyilir.  

Beşincisi, səhmdar iştirak etdiyi cəmiyyətdən çıxarsa, ona hər hansı ödəniş verilmir və əmlak hissəsi ödə-

nilmir. Bu cəhəti ilə səhmdar cəmiyyəti məhdud məsuliyyətli cəmiyyətdən fərqlənir. Belə ki, məhdud məsuliy-

yətli cəmiyyətin iştirakçısı cəmiyyətdən çıxarkən onunla hesablaşmalar aparılır. Həmin iştirakçıya onun nizam-

namə kapitalındakı payına uyüun əmlak hissəsi ödənilir. Bundan fərqli olaraq, cəmiyyətdən çıxdığı halda səhm-

dara heç nə ödənilmir. Səhmdar özgəninkiləşdirdiyi səhmə görə bu səhmi əldə edənlərdən yalnız kompensasiya 

ala bilər. Bu, o deməkdir ki, səhmdar cəmiyyətdən ancaq səhmin başqa şəxslərə özgəninkiləşdirilməsi (satılma-

sı, bağışlanması və s.) yolu ilə çıxa bilər. Deməli, onun cəmiyyətdən çıxmaq məqsədilə səhmi cəmiyyətə qay-

tarmaq hüququ yoxdur. Səhmləri o, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, qanunda nəzərdə tutulan qaydada yalnız öz-

gəninkiləşdirə bilər.  

Göstərilən bu qaydanın çox mühüm əhəmiyyəti vardır. Belə ki, həmin qayda səhmdar cəmiyyətinin əmlakı-

nın azaldılmaması üçün hüquqi təminat rolunu oynayır, yəni bu cəmiyyətin əmlak (maddi) vəziyyətinin pisləş-

məsinin qarşısının alınmasına imkan verir. Əgər səhmdarın cəmiyyətdən çıxdığı halda özünün əldə etdiyi səhmi 

cəmiyyətə  qaytarmaq  hüququ  olarsa,  onda  bəzi  səhmdarların  bu  hüququ  həyata  keçirməsi  nəticəsində 

cəmiyyətin əmlak vəziyyətinin pisləşməsi tam yəqinliklə güman edilir.  

Səhmdar cəmiyyətinin firma adı qanunda nəzərdə tutulan tələblərə uyüun olmalıdır. Onun firma adına da-

xil  edilməlidir:  birincisi,  səhmdar  cəmiyyətinin  adı;  ikincisi,  onun  təşkilati-hüquqi  forması,  yəni  səhmdar 

cəmiyyəti. Özü də səhmdar cəmiyyətinin firma adında hökmən onun növü, yəni «azıq səhmdar cəmiyyəti» və 

ya  «qapalı  səhmdar  cəmiyyəti»  sözləri  göstərilməlidir  (MM-in  98-ci  maddəsinin  6-cı  bəndi).  Məsələn,  «Mu-

üan» açıq səhmdar cəmiyyəti»,  «×ənlibel» qapalı səhmdar cəmiyyəti» və s.  «Açıq səhmdar cəmiyyəti» və  ya 

«qapalı  səhmdar  cəmiyyəti»  kimi  sözlər  mütləq  səhmdar  cəmiyyətinin  firma  adında  göstərilməlidir.  Bir  sıra 

xarici ölkələrdə qısaldılmış addan da istifadə olunur: Almaniyada — AG,  ngiltərədə — PLC, Fransada,  taliya-

da və Polşada — S.A və s. 

Açıq səhmdar cəmiyyəti və qapalı səhmdar cəmiyyəti səhmdar cəmiyyətinin iki müxtəlif növü hesab edilir. 

Bunlara həm də səhmdar cəmiyyətinin formaları (tipləri) deyilir. Bu cür bölgü səhmlərin emissiya qaydası-



na və özgəninkiləşdirilmə prosedurasına görə aparılır.  

Açıq səhmdar cəmiyyətinin leqal anlayışı MM-in 99-cu maddəsinin 1-ci bəndində verilmişdir. Açıq səhm-



dar  cəmiyyəti  odur  ki,  bu  cəmiyyətin  iştirakçıları  öz  səhmlərini  digər  səhmdarların  razılıüı  olmadan 

müstəqil  surətdə  özgəninkiləşdirmək  hüququna  malikdirlər.  Onların  ixtiyarı  çatır  ki,  səhmləri  həm  digər 

səhmdarlara, həm də üçüncü şəxslərə (kənar şəxslərə) özgəninkiləşdirsinlər. Onlar səhmləri istənilən şəxsə sata 

bilər və satıcı seçməkdə tam müstəqildirlər.  

Açıq səhmdar cəmiyyəti öz nizamnamə kapitalını formalaşdırmaq üçün yalnız bir emissiya formasından isti-

fadə edə bilər. Emissiya forması dedikdə, səhmdar cəmiyyətinin nizamnamə kapitalının formalaşdırılması (ya-

radılması) yolu, yəni onun buraxdığı səhmlərin satış üsulu başa düşülür. Açıq (ümumi) abunə yazılışı forması 

açıq səhmdar cəmiyyətinin istifadə etdiyi yeganə emissiya formasıdır. 

Açıq (ümumi) abunə yazılışı səhmlərin qabaqcadan müəyyənləşdirilməyən (qeyri müəyyən) və qeyri-məh-

dud dairəli şəxslərə yayılmasını nəzərdə tutur. Bu, o deməkdir ki, istənilən şəxs öz istək və mülahizəsinə uyüun 

olaraq açıq səhmdar cəmiyyətinin buraxdığı səhmi ala bilər. Bu şəxslərin səhmləri ala bilmələri üçün səhmdar 

cəmiyyəti onların sərbəst satışını təşkil edir və həyata keçirir. Səhmdar cəmiyyəti səhmləri bilavasitə özü, bank 

və ya biræa vasitəsilə sata bilər. Deməli, istəniləşəxs səhm almaqla açıq səhmdar cəmiyyətinin iştirakçısı 



ola bilər.  

Açıq səhmdar cəmiyyətinin buraxdığı səhmlərə abunə yazılışı kütləvi informasiya vasitələrində (mətbuatda, 

radio və televiziya vasitəsi ilə və s.) elan olunur. Abunə yazılışı üçün müəyyən müddət müəyyənləşdirilir. De-

diklərimizdən belə təsəvvür yaranır ki, açıq səhmdar cəmiyyətinin iştirakçılarının (səhmdarların) sayı məhdud-

laşdırılmır. Hətta açıq səhmdar cəmiyyətinin on minlərlə və daha çox iştirakçısı ola bilər. Bu cəhət və xüsusiy-

yət isə səhmdar cəmiyyətinin işlərinin açıq qaydada və formada aparılmasını tələb edir. Bunun üçün açıq səhm-

dar cəmiyyəti illik hesabatını və mühasibat balansını hamının tanış olması üçün hər il dərc etməyə borclu-

dur (MM-in 99-cu maddəsinin 2-ci bəndi). Söhbət açıq səhmdar cəmiyyətinin hər il öz fəaliyyəti barəsində küt-

ləvi informasiya vasitələrində məlumat dərc etdirməsindən gedir. Özü də məlumat Maliyyə Nazirliyinin müəy-

yənləşdirdiyi formada dərc etdirilir. Dərc olunmuş məlumat dözgün olmalıdır. Buna görə səhmdar cəmiyyəti və 

onun məsul şəxsləri məsuliyyət daşıyırlar.  



 

212


 

Bundan əlavə, səhmdar cəmiyyəti bağladığı xüsusi əhəmiyyətli əqd barədə məlumatı da azıqlamalıdır (MM-

in  99-cu  maddəsinin  3-cü  bəndi).  Bu  məlumatın  azıqlanması  qaydası  səhmdar  cəmiyyətinin  nizamnaməsində 

nəzərdə tutulmalıdır. Xüsusi əhəmiyyətli əqd odur ki, bu əqdin məbləği azıq səhmdar cəmiyyətinin xalis aktiv-

lərinin dəyərinin iyirmi beş faizindən zoxdur, artıqdır. Belə əqdin bağlanması barədə qərarı səhmdar cəmiyyəti-

nin səhmdarlarının ümumi yığınjağı qəbul edir. 



Qapalı səhmdar cəmiyyəti odur ki, bu cəmiyyətin buraxdığı səhmlər yalnız onun təsisçiləri arasında 

və ya qabaqcadan müəyyənləşdirilmiş digəşəxslər dairəsində yayılır. Bu cür səhmdar cəmiyyəti öz nizam-

namə  kapitalını  yaratmaq,  yəni  buraxdığı  səhmləri  satmaq  üçün  yalnız  qapalı  (xüsusi)  abunə  yazılışı  kimi 



emissiya formasından istifadə edə bilər. Qapalı (xüsusi) abunə yazılışı səhmlərin əvvəlcədən müəyyənləşdiri-

lən şəxslərə satılmasını nəzərdə tutur. Açıq (ümumi) abunə yazılışı kimi emissiya formasından istifadə etməyə 

qapalı səhmdar cəmiyyətinin ixtiyarı çatmır. Onun hüququ yoxdur ki, buraxdığı səhmləri satın almaq və əldə et-

mək üçün istənilən şəxsə (qeyri-məhdud dairəli şəxslərə) təklif etsin. Deməli, qapalı səhmdar cəmiyyəti təsisçi-

lərinin və iştirakçılarının sayı, açıq səhmdar cəmiyyətindən fərqli olaraq, məhduddur. Bu cür cəmiyyətin iştirak-

çılarının sayı müvafiq icra hakimiyyəti orqanı (AR Nazirlər Kabineti) tərəfindən müəyyənləşdirilir. Iştirakçıla-

rın  sayı  nəzərdə  tutulan  həddi  aşa  bilməz.  Bu,  onu  ifadə  edir  ki,  qapalı  səhmdar  cəmiyyəti,  açıq  səhmdar 

cəmiyyətindən fərqli olaraq, klassik formalı cəmiyyət hesab edilmir. Klassik formalı cəmiyyət say tərkibi qeyri-

məhdud olan açıq səhmdar cəmiyyəti sayılır.  

Qapalı səhmdar cəmiyyətinin iştirakçılarının sayı barədə qanunun nəzərdə tutduüu qaydaya əməl edilməməsi 

müəyyən hüquqi nəticələrə səbəb olur. Belə ki, əgər iştirakçıların sayı nəzərdə tutulan həddi aşarsa, onda qa-

palı səhmdar cəmiyyəti bir il müddətində açıq səhmdar cəmiyyətinə çevrilir (MM-in 100-cü maddəsinin 2-

ci bəndi). 

Bir il ərzində qapalı səhmdar cəmiyyəti açıq səhmdar cəmiyyətinə çevrilmir, habelə bu cəmiyyətin iştirakçı-

larının  sayı  azaldılıb  nəzərdə  tutulan  həddə  endirilmir.  Belə  halda  qapalı  səhmdar  cəmiyyətinin  fəaliyyətinə 

məhkəmə qaydasında ləğvetmə yolu ilə xitam verilir (MM-in 100-cü maddəsinin 2-ci bəndi).  

Qapalı səhmdar cəmiyyətinin digər mühüm əlaməti bu cəmiyyət iştirakçılarının onlara məxsus olan səhmi 

digər  şəxslərə  yalnız  cəmiyyət  iştirakçılarının  (səhmdarların)  əksəriyyətinin  razılıüı  ilə  özgəninkiləşdirə 

bilməsindəibarətdir. Bu növ cəmiyyət iştirakçısının öz səhmini müstəqil surətdə özgəninkiləşdirmək hüququ 

yoxdur.  

Iştirakçı (səhmdar) öz səhmini özgəninkiləşdirmək üçün digər iştirakçıların razılıüını almalıdır. Özü də səhm-

dar (iştirakçı) həmin cəmiyyətin digər səhmdarının (iştirakçısının) satdığı səhmi əldə etməkdə üstünlük hüququ-



na malikdir. Üstünlük hüququ haqqında bu qaydanın əsas təyinatı səhmdar cəmiyyətinin qapalı tipli cəmiyyət ki-

mi qalmasını və saxlanmasını təmin etməkdən ibarətdir. 

Elə olur ki, səhmdarlardan heç biri nəzərdə tutulan müddətdə, lakin satış elan olunduğu tarixdən etibarən 30 

gün ərzində özünün üstünlük hüququndan istifadə etmir. Bu müddət cəmiyyətin nizamnaməsi ilə müəyyənləşdi-

rilir. Belə halda həmin səhmi sonrakı 30 gün ərzində səhmdar cəmiyyətinin özü alır. Səhmin qiyməti tərəflərin 

(səhmdar cəmiyyəti və səhmin sahibinin) razılıüı əsasında müəyyən edilir.  

Bəzi  hallarda  səhmin  səhmdar  cəmiyyəti  tərəfindən  satın  alınması  mümkün  olmur.  Belə  ki,  səhmdar 

cəmiyyəti bundan imtina edir və boyun qaçırır. Tərəflər səhmin qiyməti barədə ümumi razılıüa gəlməyə də bi-

lərlər. Bu hal da səhmin səhmdar cəmiyyəti tərəfindən satın alınmasını istisna edir. Göstərilən hallar yarandıqda 

səhmdar səhmi üçüncü şəxslərə özgəninkiləşdirə bilər. Göstərilən bu qayda qapalı səhmdar cəmiyyətinin səhm-

lərinin girov qoyulduüu və girov saxlayanın (kreditorun) tələbi bu səhmlərin hesabına təmin edildiyi hallarda da 

tətbiq olunur. Belə ki, girov qoyulmuş səhmlər əvvəlcə alınmaq üçün cəmiyyətin səhmdarlarına təklif olunur. 

Ə

gər səhmdarlar üstünlük hüququndan istifadə etməsələr, onda səhmləri cəmiyyətin özü alır. Cəmiyyət bundan 



imtina etdiyi hallarda, səhmlər üçüncü şəxslərə satılır və əldə edilən satış pulu hesabına girov saxlayanın (kredi-

torun) tələbi təmin olunur.  

Göstərilən bu qayda səhm ölmüş fiziki şəxsin (yenidən təşkil olunmuş hüquqi şəxsin) vərəsələrinə (hüquq 

varislərinə)  keçmədiyi  hallarda  tətbiq  olunur.  Bununla  belə,  qapalı  səhmdar  cəmiyyətinin  səhmləri  səhmdar 

olan fiziki şəxs öldüyü (səhmdar olan hüquqi şəxs yenidən təşkil olunduüu) hallarda onun vərəsələrinə (hüquqi 

varislərinə) keçə bilər. Bunun üçün səhmdar cəmiyyətinin buna razılıq verməsi tələb edilir. Əgər cəmiyyət razı-

lıq  versə,  vərəsələr  (hüquqi  varislər)  onun  səhmdarı  olurlar.  Cəmiyyətin  nizamnaməsində  səhmin  vərəsələrə 

(hüquqi varislərə) keçməsinin başqa qaydası da nəzərdə tutula bilər.  

Qeyd etmək lazımdır ki, səhmlər üçüncü şəxslərə özgəninkiləşdirilən zaman həmin səhmlərin satış qiyməti 

səhmdarlara  və  ya  səhmdar  cəmiyyətinə  təklif  edilən  qiymətdən  aşağı  olmamalıdır.  Əgər  olarsa,  səhmdar 

cəmiyyəti həmin əqdin (alqı-satqının) etibarsız hesab edilməsini və səhmin həmin qiymətə cəmiyyətə satılması-

nı məhkəmə qaydasında tələb edə bilər (MM-in 101-ci maddəsinin 1-ci bəndi). Məqsəd cəmiyyətin əmlak və-



 

213


ziyyətini təmin etməkdən ibarətdir. 

Mülki qanunvericilik yaxın vaxtlara kimi səhmin özgəninkiləşdirilməsi haqqında əqd (alqı-satqı, bağışla-



ma,  dəyişmə  müqavilələri  üçün  və  s.)  üçün  notarial  forma  müəyyənləşdirir  və  nəzərdə  tuturdu.  Belə  ki, 

səhmdar öz səhmini digər şəxslərə notariat qaydasında təsdiq etdirmək şərti ilə özgəninkiləşdirə bilərdi.  ndi bu 

göstəriş öz qüvvəsini itirmişdir. 

Yaxın vaxtlara kimi qapalı səhmdar cəmiyyəti özünün nizamnamə kapitalının minimum həcminə görə də açıq 

səhmdar  cəmiyyətindən  fərqlənirdi.  Belə  ki,  cəmiyyətin  nizamnamə  kapitalının  minimum  həcmi  açıq  səhmdar 

cəmiyyətləri üçün on milyon manat, qapalı səhmdar cəmiyyətləri üçün isə beş milyon manat məbləüində müəy-

yən edilirdi. Hal-hazırda bu göstəriş qüvvədən düşmüşdür. 

Bizim  ölkə  qanunvericiliyi  səhmdar  cəmiyyətinin  açıq  və  qapalı  səhmdar  cəmiyyəti  kimi  iki  formasından 

(növündən, tipindən) savayı, həm də xüsusi xarakterli səhmdar cəmiyyətlərini nəzərdə tutur. Bunlara dövlə

əssisələri özəlləşdirilərkən yaranan səhmdar cəmiyyətlərini misal göstərmək olar. Daha doürusu, həmin 

cəmiyyətlər dövlət müəssiəsinin çevrilməsi nəticəsində yaranır. Bu cür cəmiyyətlərin hüquqi vəziyyəti səhmdar 

cəmiyyəti haqqında ümumi qanunvericiliklə müəyyənləşdirilmir. Həmin cəmiyyətlərin yaradılması və fəaliyyət 

göstərməsi özrə münasibətlər dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsi haqqında xüsusi qanunvericiliklə qaydaya 

salınır (MM-in 98-ci maddəsinin 8-ci bəndi).  


Kataloq: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı

Yüklə 8,78 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   ...   91




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə