MÖvzu 1 Mülki hüquq vƏ xüsusi hüquq § Mülki hüquq xüsusi hüququn bir sah



Yüklə 8,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə4/91
tarix06.05.2017
ölçüsü8,78 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   91
§ 2. Mülki qanunvericiliyin tərkibi 

1. Mülki qanunvericiliyin sistemi anlayışı  

Qeyd etdik ki, ənənəvi olaraq mülki qanunvericilik kateqoriyası özündə mülki hüquq normaları nəzərdə tu-

tan bütün normativ hüquqi aktların məcmusunu ifadə edir. Bu aktlar bir-biri ilə qarma-qarışıq, xaotik, nizamsız 

və qaydasız halda birləşməmişdir. Nəzərdən keçirdikdə görürük ki, onlar müəyyən bir sistem halında yerləşir və 

dözülür. Söhbət normativ hüquqi aktların müəyyən ardıcıllıqla birləşməsindən gedir. Ardıcıllıq normativ aktın 

hüquqi qüvvəsi ilə müəyyən edilir: əvvəlcə hüquqi qüvvəsi nisbətən yüksək olan normativ akt yerləşir. Sonra 

isə bunun ardınca hüquqi qüvvəsi nisbətən aşaüı olan normativ aktlar dözlənir. Özü də bu aktlar daxili vəhdətdə 

olub, bir-biri ilə sıx surətdə bağlıdır. Dediklərimizdən belə təsəvvür yaranır ki, müəyyən ardıcıllıqla dözlənən nor-

mativ hüquqi aktlardan mülki qanunvericilik sistemi formalaşır və yaranır.  

Mülki qanunvericiliyin sistemi dedikdə, özündə mülki hüquq normaları əks etdirən normativ hüquqi 

aktların onların malik olduüu hüquqi qüvvəsindən asılı olaraq müəyyən ardıcıllıqla yerləşməsi və döz-

lənməsi başa düşülür. Bu sistemin tərkibinə müxtəlif cür normativ aktlar daxildir. Onları əsasən iki yerə böl-

mək olar: qanunlar; qanun qüvvəli aktlar. Buraya həm qanunverici (nümayəndəli), həm də icra hakimiyyəti or-

qanlarının hüquqi aktları daxildir. Mülki hüququn adətlər və beynəlxalq müqavilə kimi mənbə növləri mül-

ki qanunvericilik sisteminə daxil edilmir

Mülki qanunvericilik sistemi və ona daxil olan normativ hüquqi aktlar Konstitusiyanın normaları ilə müəy-

yən edilir (148-ci maddə). Bu normalar Azərbaycan Respublikasının qanunvericilik sisteminə daxil olan aktla-

rın  dairəsini  nəzərdə  tutur.  Buna  uyüun  olaraq  ölkə  qanunvericilik  sisteminin  bir  hissəsi  olan  mülki 

qanunvericilik sisteminin tərkibini müəyyənləşdirə bilərik. Söhbət mülki qanunvericilik sisteminə şamil edilən 

normativ aktlardan gedir.  

 Konstitusiya; 



 referendumla qəbul edilmiş aktlar; 

 qanunlar; 



 fərmanlar; 

 Nazirlər Kabinetinin qərarları; 



 mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının normativ aktları. 

Belə təsəvvür yaranır ki, Azərbaycan Respublikasının mülki qanunvericilik sistemi yalnız normativ hüquqi 

aktlardan  —  qanunlardan  və  qanunqüvvəli  aktlardan  ibarətdir.  Bu,  o  deməkdir  ki,  qeyri-normativ  aktlar 

qanunvericilik sisteminə aid oluna bilməz. Normativ xarakterli aktlar isə (Konstitusiya Məhkəməsinin müvafiq 

qərarları, yerli icra hakimiyyəti orqanlarının, Milli Bankın qərarları) mülki qanunvericilik sisteminə daxil edilir. 

Ona görə ki, bu cür aktlar normativ təbiətə malik olub, mülki hüquq norması müəyyən edir, dəfələrlə tətbiq olun-

maq üçün nəzərdə tutulur. Onların göstərişləri ümumməcburi xarakter daşıyır.  

Göründüyü kimi, Milli Məclisin qərarları da mülki qanunvericilik sisteminə aid edilmir. Lakin qanunun gös-

tərişini  hərfi  mənada  təfsir  etmək  olmaz.  Belə  ki,  Milli  Məclisin  müvafiq  qərarları  normativ  hüquqi  aktın  üç 

ə

sas əlamətinə uyüun gəldikdə və cavab verdikdə, mülki qanunvericilik sisteminə daxil ola bilər. Bu əlamətlərə 



aiddir: hüquq norması müəyyən etməsi, dəyişdirilməsi və ya xitam etməsi; onun göstərişlərinin ümumi xarakte-

rə malik olması; dəfələrlə tətbiq olunmaq üçün nəzərdə tutulması. Biz, elə hesab edirik ki, Milli Məclisin bu üç 



 

23 


ə

lamətə cavab verən qərarları mülki qanunvericilik sisteminə şamil oluna və bununla mülki hüququn mənbəyi 

kimi çıxış edə bilər. 

Mülki  qanunvericiliyin  sistemi  müəyyən  xüsusiyyətlərə  malikdir.  Ən  birinci  xüsusiyyət  odur  ki,  mülki 



qanunvericilik sistemi subordinasiya və iyerarxiya prinsipi əsasında qurulur. Bu prinsipin mahiyyəti on-

dan ibarətdir ki, mülki qanunvericilik sistemində əvvəlcə daha yüksək hüquqi qüvvəsi olan normativ hüquqi akt 

yerləşir, sonra isə bunun ardınca həmin akta nisbətən daha aşaüı hüquqi qüvvəsi olan digər normativ hüquqi akt 

gəlir və yer tutur. Belə ki, əvvəlcə ən yüksək hüquqi qüvvəyə malik olan Konstitusiya yerləşir, sonra Konstitu-

siyaya  nisbətən  daha  aşaüı  hüquqi  qüvvəyə  malik  olan  referendumla  qəbul  edilmiş  aktlar  gəlir,  daha  sonra 

ardıcıllıqla aşaüı hüquqi qüvvəyə malik olan digər normativ hüquqi aktlar (qanunlar, fərmanlar və s.) dözlənir. 

Bu, onu ifadə edir ki, mülki qanunvericilik sistemində normativ hüquqi aktlar özlərinin hüquqi qüvvəsin-

dən asılı olaraq yer tuturlar. Normativ aktın hüquqi qüvvəsi nə qədər yüksəkdirsə, onun bu sistemdə tutduüu 

yer də bir o qədər yuxarı olacaqdır. 



kinci xüsusiyyət ondan ibarətdir ki, mülki qanunvericilik sistemində aşaüı yer tutan normativ hüquqi 

akt özündən yuxarı yer tutan normativ hüquqi akta uyüun gəlməlidir. Belə ki, qanunlar Konstitusiyaya, 

fərmanlar Konstitusiyaya və qanunlara, Nazirlər Kabinetinin qərarları Konstitusiyaya, qanunlara və fərmanlara 

və s. zidd olmamalıdır. Normativ hüquqi aktlar tətbiq edilərkən əgər, müxtəlif hüquqi qüvvəyə malik olan aktlar 

bir-birinə zidd gələrsə və uyüun olmazsa, onda daha yüksək hüquqi qüvvəyə malik olan akt tətbiq olunur. 



Üçüncü xüsusiyyət ondan ibarətdir ki, mülki qanunvericiliyin sistemi obyektiv yox, subyektiv xarakterə 

malikdir.  O,  qanunvericinin  (hüquqyaratma  orqanının)  iradəsindən  asılıdır.  Mülki  qanunvericilik  sistemi  qa-

nunvericinin (hüquqyaratma orqanının) «məhsuludur», «bəhrəsidir», necə deyərlər, «yetişdirməsidir». Bu xüsu-

siyyəti ilə mülki qanunvericilik sistemi hüquq sahəsi kimi mülki hüququn sistemindən fərqlənir. Bildiyimiz ki-

mi, mülki hüququn sistemi ictimai həyatın ümumi qanunauyüunluqları əsasında formalaşaraq obyektiv xarakter 

daşıyır. O, qanunvericinin iradəsi və mülahizələri əsasında deyil, obyektiv gerçəklik əsasında qurulur. Hüquq-

yaratma orqanının (qanunvericinin) iradəsindən asılı olmayaraq mülki hüquq normaları obyektiv surətdə müəy-

yən normalar qrupunda birləşir və dözlənir. Lakin bu, o demək deyildir ki, burada qanunverici mütləq dərəcədə 

tamamilə iradəsizdir. Hüquq normaları onların subyektiv, şüurlu və iradəvi fəaliyyətinin məhsuludur. Lakin bu-

na baxmayaraq prinsip etibarilə mülki hüququn sistemi qanunvericinin (hüquqyaratma orqanlarının) iradəsin-

dən asılı deyil. Bu sistem qanunvericinin özbaşına hərəkəti nəticəsində qurula bilməz. Mülki hüququn sistemi 

cəmiyyətin iqtisadi bazisi ilə şərtlənir. 

Fəlsəfi  planda  mülki  hüququn  sistemi  ilə  mülki  qanunvericilik  arasında  nisbət  forma  və  məzmun  kimidir. 

Mülki hüquq sistemi əgər mülki hüquq sahəsinin məzmununu ifadə edirsə, mülki qanunvericilik sistemi onun 

formasını əks etdirir. Mülki hüququn sistemi mülki hüququn bu sahə ilə tənzimlənən ictimai münasibətlərin xa-

rakterinə uyüun gələn daxili strukturudur. Mülki qanunvericilik sistemi isə mülki hüququn xarici ifadə for-

ması,  özü  də  onu  dərk  etməyə  imkan  verən  obyektiv  (maddi  obyekt)  formasıdır.  O,  obyektiv  olaraq 

müvcud olan mülki hüququn strukturunun xarici ifadə formasıdır. 

Mülki hüquq sisteminin ilkin elementi mülki hüquq normasıdır. Mülki qanunvericilik sisteminin ilkin elementi 

isə normativ hüquqi aktdır. Bu akt isə maddələrdən təşkil edilmişdir. Əgər hüquq norması mülki hüququn məz-

mununa aid edilirsə, normativ aktın maddəsi mülki hüququn xarici ifadə forması hesab olunur. Hüquq norması isə 

bəzi hallarda normativ aktın maddəsi ilə uyüun gəlmir. 

Mülki qanunvericilik sistemi öz şaquli strukturuna görə mülki hüququn şaquli strukturundan fərqlənir. Belə 

ki, mülki qanunvericilik  sisteminin şaquli strukturu normativ hüquqi aktların hüquqi qüvvəsinə uyüun olaraq 

qurulur. Mülki hüququn sisteminin şaquli strukturu isə belədir: mülki hüquq normaları, hüquq institutları və ya-

rımsahələr. 

Mülki hüququn sistemi ilə mülki qanunvericilik sistemi müstəqil kateqoriyalar olsa da, onlar bir-biri ilə sıx 

surətdə bağlıdır. Onlar mülki hüquq adlı eyni bir hadisənin (mülki hüquq sahəsinin) iki tərəfi və aspektidir: biri 

onun məzmunu, digəri isə formasıdır. Fəlsəfə elmi öyrədir ki, dünyada müxtəlif formalarda təzahür etməyən, 

ifadə olunmayan məzmun yoxdur. Dünyada həm də elə forma da müvcud deyil ki, o, özündə məzmun haqqında 

bu və ya digər məlumat verməsin. Formasız məzmun yoxdur. Forma məzmunun dərk olunması üçün zəruridir. 

Buna  görə  də  deyə  bilərik  ki,  mülki  hüquq  mülki  qanunvericilik  olmadan  müvcud  ola  bilməz.  Mülki 

qanunvericilik isə sözün geniş mənasında mülki hüquq deməkdir.  

Bununla belə, mülki qanunvericilik sistemi  «mülki hüquq elminin (sivilistika elminin) sistemi» və  «mülki 

hüquq tədris kursunun (tədris fənninin) sistemi» ilə üst-üstə düşmür. Mülki hüquq elminin sistemi, habelə mül-

ki  hüquq  tədris  kursu  (tədris  fənni)  elə  bölmələr  tanıyır  ki,  mülki  qanunvericilik  sistemində  bu  cür  bölmələr 

yoxdur və ola da bilməz. Məsələn, mülki hüququn anlayışı, mülki hüququn mənbələri, mülki hüquq münasibət-

ləri və digər bölmələr mülki qanunvericilik sistemində nəzərdə tutulmur.  



 

24 


Mülki qanunvericilik sisteminin həm nəzəri, həm də mühüm praktiki əhəmiyyəti vardır. Ələlxüsus da nor-

mativ hüquqi aktların tətbiqi zamanı bu sistem vacib rol oynayır. Belə ki, hüquqtətbiqetmə təcrübəsində eyni 

cür məsələni bir-birindən fərqli qaydada həll edən, biri digəri ilə ziddiyyət təşkil edən müxtəlif normativ aktlara 

rast gəlinir. Qanunvericilik texnikasının qeyri-mükəmməl, mülki qanunvericilik aktlarının çoxsaylı olduüu bir 

şə

raitdə bu cür hallarla qarşılaşmaq mümkündür. Onda belə bir sual meydana çıxır: müvafiq hüquqi məsələyə 



aralarında  ziddiyyət  olan  iki  müxtəlif  normativ  hüquqi  aktdan  hansı  tətbiq  ediləcəkdir?  Bu  cür  halda  mülki 

qanunvericilik sistemi bizim köməyimizə gəlir. Belə ki, dərhal bu sistemə bir daha diqqət və nəzər yetirmək la-

zımdır. Göstərilən məqamda həmin məsələni dözgün həll etmək üçün mülki qanunvericilik sistemində şaquli is-

tiqamətdə daha yuxarıda yer tutan normativ hüquqi aktdan istifadə olunacaqdır. Ona görə ki, yuxarıda yer tutan 

normativ akt özündən sonra gələn akta nisbətən daha yüksək hüquqi qüvvəyə malikdir.  

2. Qanunlar (qanunvericilik aktları) mülki qanunvericilik 

sisteminin əsas tərkib hissəsi (elementi) kimi  

Qanun müasir qabaqcıl, mütərəqqi, demokratik və inkişaf etmiş dövlətlərin əsas və başlıca normativ hüquqi 

aktıdır. Hələ XX əsrin əvvəllərində tanınmış rus sivilist alimi G.F.Şerşeneviç yazırdı ki, indiki vaxtda bütün si-

vil xalqların hamısı hüququn mənbəyi (forması) kimi qanuna üstünlük verirlər. Qanun hüququn digər mənbələ-

rini (formalarını) tamamilə arxa plana keçirmişdir. Normal cəmiyyətin hamı üçün məcburi olan davranış qayda-

sı yaratmaq imkanı məhz qanunvericilik fəaliyyətində ifadə olunur. K.Marks belə hesab edirdi ki, qanunlar kül-

liyyatı azadlıq bibliyasıdır.  

Qədim Roma hüququ qanunları (leges) hüququn əsas mənbəyi hesab edirdi. O, yazılı hüququn əsası sayılır-

dı. Roma tarixçisi Tit Livi XII cədvəl qanunlarını bütün ümumi və xüsusi hüququn mənbəyi sayırdı. 

Həyatın sonrakı inkişafı hüququn mənbə növləri arasında qanunları birinci yerə çıxardı. 

Qanunlar roman-german hüquq ailəsi ölkələrində hüququn əsas və mühüm mənbə növü kimi tanınır. Onlar 

normativ aktların başında durur. Həmin ölkələrdə «yazılı hüquq» normaları müəyyən iyerarxiya sistemi halında 

birləşir. Daha doürusu, qanunlar bütün roman-german hüquq ailəsinin «skeletini», həmin ailəyə daxil olan bü-

tün ölkələrin milli qanunvericiliyinin əsasını və bünövrəsini təşkil edir. 

Ingilis-amerikan hüquq ailəsi ölkələrində, presedentlə bərabər, qanunlar hüququn əsas mənbələrindən biri ki-

mi çıxış edir. Onlar hüququn mənbələri arasında vacib yer tutur. Ingiltərə və Kanadada onları statut (statute), 

digər əksər ölkələrdə isə sadəcə olaraq qanun adlandırırlar.  

Azərbaycan  Respublikasında  qanunlar  vacib  normativ  hüquqi  akt  kimi  mülki  qanunvericilik  sistemində 

başlıca və əsas yer tuturlar. Onların bu sistemdə aparıcı rola malik olması bir sıra amillərlə bağlıdır. Birincisi, 

qanunlar yalnız qanunverici (nümayəndəli) dövlət hakimiyyət orqanı (Milli Məclis) tərəfindən qəbul edi-

lir. Onlar bilavasitə xalq tərəfindən referendum qaydasında da qəbul edilə bilər. Başqa bir orqanın qanun qəbul 

etmək səlahiyyəti yoxdur. 

kincisi, qanunlar yüksək hüquqi qüvvəyə malikdir. Bütün digər normativ aktlar qanunlara zidd olmama-

lıdır. Qanunu qəbul edən orqandan savayı, digər hər hansı orqanın onu ləğv etmək və ya dəyişdirmək ixtiyarı 

yoxdur. 

Üçüncüsü, qanunlar ictimai həyatın əsas, ən mühüm məsələləri özrə qəbul edilir. Onlar cəmiyyətin nis-

bətən daha vacib sahələrini tənzimləyir. Qanunlar elə məsələləri qaydaya salır ki, bu məsələlər vətəndaşların və 

hüquqi  şəxslərin  maraq  və  mənafeləri  ilə  bilavasitə  bağlı  olur.  Mülki-hüquqi xarakterli  və  yönümlü  qanunlar 

ə

mlak dövriyyəsi iştirakçılarının hüquqi vəziyyətini, əsas hüquq və vəzifələrini, onların əmələ gəlməsi əsasları-



nı, mülki hüquqların müdafiəsi qaydasını və digər məsələləri nizama salır. 

Dördüncüsü, qanunlar özündə əsas və başlanüıc xarakterli hüquq normalarını birləşdirir. Bütün digər 

hüquqi aktlar qanun normalarını (normativ göstərişləri) detallaşdırır və konkretləşdirir.  

Beşincisi,  qanunlar  xüsusi  prosessual  qaydada  qəbul  edilir.  Daha  doürusu,  onlar  xüsusi  qanunvericilik 

qaydasında qəbul olunur. Qanunların qəbul edilməsi bir neçə mərhələni əhatə edir ki, bu mərhələlər bir-biri ilə 

sıx surətdə bağlıdır.  

Beləliklə,  qanun  dedikdə,  ali  qanunverici  (nümayəndəli)  dövlət  hakimiyyət  orqanı  tərəfindən  xüsusi 

qaydada qəbul edilən elə bir normativ hüquqi akt başa düşülür ki, o, yüksək hüquqi qüvvəyə malik olub, 

daha vacib ictimai münasibətlərin tənzimlənməsinə yönəlir. Qanunlar ictimai həyatın ən mühüm cəhətlərini 

nizama salan hüquq normalarını özündə əks etdirir. Onların vasitəsi və köməyi ilə mülki hüquq normalarının 

ə

sas massivi və kütləsi yaranır. 



Qanunlar müxtəlifdir. Onları ayrı-ayrı meyarlar və əlamətlərə görə (hüquqyaratma subyekti, qüvvədə olduüu 

ə

razi, aid olduüu şəxslər və digər əsaslara görə) təsnifləşdirmək olar. Mülki qanunvericilik sistemində malik 



olduğəhəmiyyətə görə qanunların təsnifi xüsusi maraq doüurur. Bu əsasa və meyara görə qanunların iki növü 

fərqləndirilir: konstitusiya qanunları; adi qanunlar. Konstitusiya qanunları dövlət və ictimai quruluşun əsasla-



 

25 


rını, vətəndaşların və hüquqi şəxslərin hüquqi vəziyyətini müəyyən edir. Məsələn, «Azərbaycan SSR-in suve-

renliyi haqqında» 23 sentyabr 1989-cu il tarixli qanun Konstitusiya qanununa misal ola bilər. Bu qanunda mülki 

hüququn  subyektlərindən  biri  olan  dövlətin  mülkiyyət  hüququna  aid  normalar  əks  olunur.  «Azərbaycan  Res-

publikasının dövlət müstəqilliyi haqqında» 18 oktyabr 1991-ci il tarixli Konstitusiya aktını da bu qanuna şamil 

etmək olar. Bu qanunda mülki hüququn əsas anlayışlarından biri olan mülkiyyət münasibətlərinə toxunan xeyli 

hüquq normaları vardır: mülkiyyətin dövlət mülkiyyəti, xüsusi mülkiyyət və kollektiv mülkiyyət kimi növləri 

vardır; xüsusi və kollektiv mülkiyyətə qanunla icazə və təminat verilir; xüsusi və kollektiv mülkiyyət məcburi 

surətdə  özgəninkiləşdirilə  bilməz;  əmlakın  tam  müsadirəsinə  yol  verilmir;  bütün  təbii  ehtiyatlar  Azərbaycan 

Respublikasına (dövlətə) məxsusdur. 

Konstitusiya qanunları arasında Konstitusiya (latınca contitutio — quruluş, təsisat) vacib yer tutur. O, dövlə-

tin  ən  mühüm  normativ  aktı,  əsas  qanunudur.  Konstitusiya  xalqın  iradəsini  əks  etdirir,  ictimai  quruluşun  və 

dövlət quruluşunun əsaslarını təsbit edir. O, ali hüquqi qüvvəyə malik olub, bütün cari qanunvericiliyin norma-

tiv bazasını təşkil edir. Bu, o deməkdir ki, bütün normativ hüquqi aktlara, o cümlədən qanunlara nisbətən Kons-

titusiyanın ali hüquqi qüvvəsi vardır, cari qanunvericiliyin bütün normaları və institutları konstitusiya normala-

rına və institutlarına uyüun olmalıdır. Normativ hüquqi aktların bütün sistemi Konstitusiya qaydaları əsasında 

qurulur.  

Mülki qanunvericilik Konstitusiyaya əsaslanır (MM-in 2-ci maddəsinin 1-ci bəndi). O, müvcud qanunverici-

liyin bütün sisteminin, o cümlədən mülki qanunvericilik sisteminin başında durur. 

Konstitusiya bütün hüquq sahələrinin əsası və mənbəyidir. O, özündə müxtəlif hüquq sahələrinin — konsti-

tusiya, inzibati, maliyyə, cinayət, əmək və digər sahələrin normalarını birləşdirir. Bunların arasında mülki hü-

quq normalarına da rast gəlmək mümkündür. Konstitusiyada mülki-hüquqi tənzimetmə üçün böyük əhəmiyyətə 

malik olan normalar vardır. 

Konstitusiya normaları, hər şeydən əvvəl, mülkiyyət hüququnun forma və məzmununu müəyyən edir. Onun 

13-cü,  29-cu  maddələri  mülkiyyət  münasibətlərinin  tənzimlənməsinə  həsr  edilmişdir.  Konstitusiyanın  30-cu 

maddəsi əqli mülkiyyət münasibətlərinə aid vacib müddəa ifadə edir. Onun şəxsi qeyri-maddi nemətlər hüququ 

(yaşamaq hüququ, azadlıq hüququ, təhlükəsiz yaşamaq hüququ, şəxsi toxunulmazlıq hüququ, mənzil toxunul-

mazlıüı hüququ, şəxsi-ailə həyatının sirrini saxlamaq hüququ, saülamlıüın qorunması hüququ, şərəf və ləyaqətin 

müdafiəsi hüququ və s.) ilə bağlı əmələ gələn münasibətləri (yəni əmlak münasibətləri ilə bağlı olmayan şəxsi 

qeyri-əmlak münasibətlərini) qaydaya salan normaları prinsipial əhəmiyyətə malikdir. Burada mülki hüquq qa-

biliyyətinin (əmlaka malik olma, əmlakdan istifadə etmə, əmlakı vərəsəlik özrə vermə, əqli mülkiyyət obyektlə-

rinin müəllifi olmaq, özünə fəaliyyət növü, peşə, məşüuliyyət, iş və yaşayış yeri seçmək və s. hüquqlara malik 

olma qabiliyyətini) müəyyən edən normalara rast gəlmək olur. Konstitusiyanın 68-ci maddəsi delikt məsuliyyə-

tinin, yəni zərər vurmaqla bağlı yaranan mülki hüquq məsuliyyətinin əsaslarını nəzərdə tutur. Onun 59-cu mad-

dəsi azad sahibkarlıq hüququnu təsbit edir. 

Beləliklə, Azərbaycan Respublikasında normativ hüquqi aktlar sistemində, o cümlədən mülki qanunvericilik 

sistemində Konstitusiya mühüm və vacib yer tutur. Bu, roman-german hüquq ailəsi ölkələrində yaranan ənənə-

yə uyüundur. Belə ki, həmin ölkələrin iyerarxiya prinsipinə əsaslanan normativ aktlar sistemində Konstitusiya 

və Konstitusiya qanunları ən yuxarı pillədə dayanır. 



Adi qanunlar odur ki, onlar Konstitusiya qanunlarının əsasında və həmin qanunların icrası üçün qəbul edi-

lir,  ictimai  həyatın  müəyyən  və  məhdud  sahələrini  tənzimləyir.  Bu  cür  qanunlar  cari  qanunvericiliyi  təşkil 

edir.  Ona  görə  də  həmin  qanunları  çox  vaxt  cari  qanunlar  da  adlandırırlar.  Adi  qanunlar  ölkənin  iqtisadi, 

ictimai, mədəni və s. həyatının müxtəlif tərəflərini və cəhətlərini qaydaya salır. Əsasən kompleks xarakterə ma-

lik olan həmin qanunlarda, adətən, mülki hüquq normaları, hətta mülki hüquq institutları formulə edilir. Bu qa-

nunlara  «Sahibkarlıq  fəaliyyəti  haqqında»,  «Icarə  haqqında»,  «Torpaq  icarəsi  haqqında»,  «Qiymətli  kaüızlar 

haqqında», «Torpaq islahatının əsasları haqqında», «Sığorta haqqında», «Banklar və bank fəaliyyəti haqqında», 

«Patent haqqında», «Müəlliflik hüququ və əlaqəli hüquqlar haqqında», «Əmtəə nişanları və joğrafi göstəricilər 

haqqında» və digərlərini misal çəkə bilərik. Həmin qanunlar Konstitusiya müddəalarını konkretləşdirir. Bu qa-

nunların  əksəriyyəti  xüsusi  qanunlar  hesab  edilir.  Xüsusi  qanunlar  mülki  hüququn  predmetinə  daxil  olan 

ictimai münasibətlərin ayrıca növlərini nizama salır. Məsələn, «Müəlliflik hüququ və əlaqəli hüquqlar haqqın-

da» qanun elm, ədəbiyyat və incəsənət əsərlərinin, habelə ifaların, fonoqramların, efir və ya kabel yayımı təşki-

latlarının verilişlərinin yaradılması və istifadəsi ilə əlaqədar yaranan münasibətləri tənzimləyir. «Patent haqqın-

da» qanun ixtiraların, faydalı modellərin və sənaye nümunələrinin yaradılması, hüquqi mühafizəsi və istifadəsi 

ilə əlaqədar yaranan əmlak münasibətlərini və onlarla bağlı şəxsi qeyri-əmlak münasibətlərini tənzimləyir. «Is-

tehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında» qanun istehlakçı vətəndaşlara mal satılması, iş görülməsi, xid-

mət  göstərilməsi  özrə  sahibkarlıq  münasibətlərinin  geniş  sahəsini  nizama  salır.  «Sığorta  haqqında»  qanun 


 

26 


sığorta münasibətlərini qaydaya salır. 

Özvi  qanunlar  cari  (adi)  qanunların xüsusi  xarakterli  yarım  növü  hesab  edilir.  Onlara  məcəllələşdirilmiş 

qanunlar da deyilir. Özvi (məcəllələşdirilmiş) qanunlar dedikdə, hüquqi cəhətdən tam, daxilən uyüun gələn 

elə qanunlar başa düşülür ki, həmin qanunlar ictimai həyatın müəyyən sahəsini kompleks surətdə tənzimləmək 

məqsədinə xidmət edir. Bu cür qanunlara misal olaraq Mülki Məcəlləni göstərmək olar. Özvi qanunlar normativ 

ümumiləşdirmənin yüksək səviyyəsi ilə fərqlənir.  



3. Mülki Məcəllə  

Mülki  Məcəllə  məcəllələşdirilmiş  qanun  kimi  mülki  qanunvericilikdə  xüsusi  mövqeyə  malikdir.  Sahəvi 

məcəllələşdirilmiş normativ akt olan Mülki Məcəllə mülki qanunvericilik sistemində mərkəzi yer tutur. O, öz 

ə

həmiyyətinə görə Konstitusiyadan sonra ikinci qanunvericilik aktıdır, ölkənin iqtisadi Konstitusiyasıdır, hamı 



üçün qanundur. Professor K.Larens yazır ki, mülki hüquq sahəsində və ümumiyyətlə, xüsusi hüquq sahəsində 

Mülki Məjəllə hüququn vacib mənbəyi hesab edilir.  

Roman-german  hüquq  ailəsində  əsas  normativ  akt  Mülki  Məcəllə  hesab  edilir.  O,  mülki  qanunvericiliyin 

ə

sas məcəllələşdirilmiş aktı kimi tanınır və qəbul edilir. XIX əsrdə bir sıra kontinental Avropa ölkələrində mül-



ki qanunvericiliyin məcəllələşdirilməsi həyata keçirildi. Bu məqsədlə vahid ümumiləşdirici qanun formasında 

Mülki Məcəllə qəbul edildi. Qəbul edilən həmin məcəllələr mülki hüququn iki cür sistemi əsasında qurulurdu: 

institusiya sistemi əsasında; pandekt sistemi əsasında. Bu sistemlər qədim Roma hüququ ilə bağlı idi. 

Institusiya sistemi öz başlanğıcını Roma hüququ özrə ibtidai dərslikdən götürmüşdü. Bu dərslik Institusiya 

adlanırdı. Onun müəllifi klassik dövrün tanınmış hüquqşünası Qay idi. Bu dərslik Yustinianın məcəllələşdirmə-

sinin bir hissəsini təşkil edirdi. Qay həmin dərslikdə mülki hüququ üç əsas bölməyə  ayırırdı:  «şəxslər» (sub-

yektlərin hüquqi vəziyyəti); «əşyalar» (obyektlər ) və «əşya hüquqları»; «iddialar». Fransanın 1804-cü il Mülki 

Məcəlləsi  (Napoleon  Məcəlləsi)  bu  sistem  əsasında  quruldu.  O,  öz  kitabdan  ibarətdir:  birinci  kitab  «Şəxslər 

haqqında», ikinci kitab «Əmlak və mülkiyyət hüququnun dəyişməsi barədə», üçüncü kitab «Mülkiyyət hüququ-

nun əldə edilməsi haqqında» adlanır. Dünyada Fransa MM-i kimi beynəlxalq təsirə malik olan başqa hər hansı 

məjəllə yoxdur. 

Bununla roman-german mülki hüquq ailəsi tərkibində roman qrupunun (sisteminin, qanadının) əmələ gəlmə-

sinin təməli qoyuldu. Mülki Məcəllənin Fransa modeli tam və ya qismən, bəzi dəyişikliklərlə Avropanın bir çox 

ölkələrində (Italiya, Ispaniya, Portuqaliya və s.), Mərkəzi və Cənubi Amerikanın bəzi dövlətlərində, Luiziana 

ş

tatında (ABŞ), Kvebek əyalətində (Kanada), Misirdə, Həbəşistanda və s. qəbul edildi. 



Pandekt sistemi Yustinian məcəllələşdirməsinin Diqestasına (latınca digesta — toplu) və Pandektinə (latınca 

pandectae — geniş tutumlu) əsaslanırdı. Bildiyimiz kimi, bizim eranın VI əsrində (533-cü ildə) klassik Roma 

hüquqşünaslarının əsərlərindən gətirilən sitatlar (tutalqalar) Diqesta (toplu) və ya Pandekt (geniş tutumlu) adı 

altında məcmuə halında nəşr olundu. Məcburi qüvvəyə malik olan bu məcmuə 50 kitabdan ibarət idi.  

Bunun əsasında alman hüquqşünasları XVIII-XIX əsrlərdə pandekt sistemi yaratdılar. Almaniyanın 1896-cı 

il Mülki Qanunnaməsi bu sistem özrə quruldu. Bu qanunnamə beş kitabdan ibarətdir: birinci kitab «Ümumi his-

sə» (§ 1-240), ikinci kitab «Öhdəlik hüququ» (§ 241-853), üçüncü kitab «Əşya hüququ» (§ 854-1296), dördün-

cü kitab «Ailə hüququ» (§ 1297-1921), beşinci kitab «Vərəsəlik hüququ» (§ 1922-2385) adlanır. Burada «Ümu-

mi hissə»  kimi struktur  bölməsinin ayrılması hüquqi təfəkkürün mühüm nailiyyəti idi. Dörd  yarımsahə (əşya 

hüququ, öhdəlik hüququ, ailə hüququ, vərəsəlik hüququ) qanunnamənin «Xüsusi hissəsi»ni təşkil edir. Bununla 

roman-german mülki hüquq ailəsi daxilində german sisteminin (qanadının, qrupunun) yaranmasının başlanğıcı 

qoyuldu. 

Mülki Məcəllənin alman modeli bir çox ölkələrin, hər şeydən əvvəl, Yaponiya və Tailandın qanunvericiliyi-

nə mühüm təsir göstərdi. Bu ölkələrin qəbul etdikləri mülki məcəllələr həmin modelin resepsiyasıdır (iqtibası-

dır). Alman modelinin əsas müddəaları Avstriya, Argentina, Braziliya, Yunanıstan, Peru, Skandinaviya ölkələri, 

Isveçrə, Rusiya Federasiyası, müstəqil MDB dövlətlərinin çoxu tərəfindən qəbul edilmişdir. Azərbaycan Res-

publikasının  yeni  Mülki  Məcəlləsi  də  alman  modelinə  əsaslanır.  Alman  modelinin  bu  məcəlləyə  güclü  təsiri 

hiss olunmaqdadır.  

Azərbaycan Respublikasının yeni MM-i 28 dekabr 1999-cu ildə təsdiq edilmiş, 2000-ci il sentyabrın 1-dən 

qüvvəyə minmişdir. Ölkəmizin tarixində bu, hesabla üçüncü MM-dir. Ilk MM Azərbaycan SSR Mərkəzi  craiy-

yə Komitəsinin 16 iyun 1923-cü il tarixli qərarı ilə qəbul edilmiş, 8 sentyabr 1923-cü ildən qüvvəyə minmişdir. 

Bildiyimiz kimi, 1920-ci illərdə hərbi kommunizm siyasətindən yeni iqtisadi siyasətə keçildi. Bu, əmtəə-pul 

münasibətlərinin geniş səviyyədə inkişaf etməsinə güclü təsir göstərdi. Bu münasibətlər gənc sovet dövlətinin 

qəbul etdiyi birinci respublika mülki məcəllələrində öz hüquqi ifadəsini tapdı. Beləliklə, 1922-28-ci illərdə so-

vet  mülki  qanunvericiliyinin  məcəllələşdirilməsi  həyata  keçirildi.  Azərbaycan  SSR-in  ilk  MM-i  RSFSR-in 

V.I.Leninin rəhbərliyi ilə hazırlanmış 1922-ci il məcəlləsinin (ilk sovet məcəlləsinin) bütün müddəalarını tama-



 

27 


milə əks etdirirdi. 1923-cü il MM-i Azərbaycan Respublikasında yeni sovet sosialist quruluşunun iqtisadi əsas-

larını möhkəmləndirirdi.  

Azərbaycan Respublikasının sayca ikinci MM-i Azərbaycan SSR Ali Soveti tərəfindən 1964-cü il sentyabrın 

11-də qəbul edilmiş, 1965-ci ilin martın 1-dən qüvvəyə minmişdir. Bu Məcəllə sovet mülki qanunvericiliyinin 

ikinci məcəllələşdirilməsi zamanı (1961-64-cü illər) qəbul olunmuşdu. O, əmrə əsaslanan komanda (sovet) iqti-

sadiyyatı şəraitində meydana gəlmişdi. Buna görə də həmin məcəllədə o dövrkü cəmiyyətin dövlət mülkiyyəti 

inhisarı, planlı iqtisadiyyat, inzibati-amirlik metodları, mərkəzləşdirilmiş təsərrüfat idarəçiliyi və digər xüsusiy-

yətləri ifadə olunmuşdu. 

90-cı illərin əvvəllərindən başlayaraq ölkəmizdə komanda (sovet) iqtisadiyyatının əvəzinə bazar iqtisadiyyatı 

yaranmaüa başladı. Daim təkrar olunan alqı-satqı aktlarının və mübadilə prosesində sosial-iqtisadi münasibətlə-

rin məcmusu olan bazarın əsası qoyuldu. Bazar prinsipləri əsasında təşəkkül tapan və bazar qanunlarına uyüun 

olaraq inkişaf edən iqtisadiyyatın yaranması prosesi başladı. Şübhəsiz ki, köhnə 1964-cü il MM-i formalaşmaq-

da  olan  bazar  iqtisadiyyatının  inkişaf  edən  tələbatına  cavab  verə  bilməzdi.  Bazar  iqtisadiyyatı  özünün 

qanunvericilik qaydasında rəsmiləşdirilməsini tələb edirdi. Bunu nəzərə alaraq ölkənin ali qanunverici orqanı 

olan Milli Məclis yeni Mülki Məcəllə qəbul etdi.  

Yeni MM-in əsas məqsədi əmlak dövriyyəsinin sərbəstliyini təmin etməkdən ibarətdir. Özü də əmlak döv-

riyyəsi iştirakçılarının hüquq bərabərliyi əsasında və üçüncü şəxslərin hüquqlarına xələl gətirmədən. Onun əsas 

və başlıca vəzifəsi (funksiyası) isə bazar təsərrüfatı şəraitində ölkə ərazisində mülki hüquq subyektlərinin əm-

lak  və  şəxsi  qeyri-əmlak  münasibətlərini  tənzimləməkdən  (tənzimləyici  funksiya),  onların  hüquq  və  qanuni 

mənafelərini müdafiə etməkdən, fiziki şəxslərin şərəfini, ləyaqətini, işgözar nüfuzunu qorumaqdan (qoruyucu 

funksiya) ibarətdir. O, demək olar ki, mülki hüququn predmetinə daxil olan bütün münasibətlərin tənzimlənmə-

sinə yönələn nisbətən vacib və prinsipial əhəmiyyətli müddəaları təsbit edir.  

Mülki Məcəllənin əsas vəzifələrindən biri sahibkarlıq fəaliyyətini dəstəkləməkdəibarətdir. Burada sahib-

karlıq fəaliyyətinə anlayış verilir, bu sahədə münasibətlərin tənzimlənməsinə həsr olunan bir sıra normalar ifadə 

edilir. O, azad sahibkarlıq fəaliyyətinin inkişafını təmin etmək məqsədi güdür.  

Qeyd etdik ki, MM mülki qanunvericilik sistemində mərkəzi və xüsusi yer tutur. O, mülki qanunvericiliyin 

özək, təməl və bünövrə aktıdır. Ona görə ki, burada əmlak (mülki) dövriyyəsi üçün normativ bazanın əsası qo-

yulmuşdur. MM Konstitusiya qanunları istisna olmaqla, bütün digər qanunlara (yəni adi, cari qanunlara) müna-

sibətdə «bərabərlər arasında birinci» yer tutur. Bu, o deməkdir ki, məjəllə mülki qanunlar arasında ən yüksək 

hüquqi qüvvəyə malikdir. Özündə mülki hüquq normaları ifadə edən bütün qanunlar, o cümlədən mülki yönüm-

lü qanunlar (mülki qanunlar) MM-ə uyüun gəlməli və ona zidd olmamalıdır. Əgər MM-də və mülki qanunlarda 

ifadə olunan normalar arasında ziddiyyət (kolliziya) yaranarsa, onda hüquqtətbiqetmə orqanı MM normalarına 

üstünlük verir, yəni müvafiq hüquqi məsələni həll etmək üçün bu normalardan istifadə edir. 

Yeni Mülki Məcəllə özünün daxili strukturuna malikdir. Onun strukturu müəyyən dərəcədə mülki hüququn 

obyektiv  olaraq  müvcud  olan  sisteminə  əsaslanır.  Bununla  belə,  mülki  hüququn  sistemi  ilə  MM-in  sistemi 

(strukturu) üst-üstə düşmür. ×ox vaxt MM-in sistemi eyni zamanda mülki hüququn sistemi kimi nəzərdə tu-

tulur. Lakin onları bir-biri ilə qarışdırmaq olmaz. Həmin anlayışlar üst-üstə düşmür. Mülki hüququn sistemi 



obyektiv xarakter daşıyır. Mülki Məcəllənin sistemi isə qanunvericinin (hüquqyaratma orqanının) iradə-

si və mülahizələrinə əsaslanır. Burada subyektiv amil başlıca rol oynayır. Mülki hüququn sistemi, ikinci, Mül-

ki Məcəllənin sisteminə nisbətən daha əhatəlidir. Məsələn, əqli mülkiyyət hüququ yarımsahə kimi mülki hüqu-

qun sisteminə daxildir. MM-in sistemində isə əqli mülkiyyət hüququ nəzərdə tutulmur. Ümumiyyətlə, MM-in 

sistemi mülki hüququn bəzi institutları barədə müddəaları əhatə etmir. 

Bəzi hüquq sistemlərində Mülki Məcəllə  yoxdur. Məsələn,  Ingiltərədə  yazılı hüquq olsa da, burada Mülki 

Məcəllə müvcud deyil. Lakin bu, o demək deyildir ki, mülki hüququn sistemi də yoxdur. 



Mülki Məcəllənin sistemi dedikdə, mülki-hüquqi normativ materialın orada yerləşdirilməsinin daxili 

sistemi başa düşülür. Mülki hüquq kimi o da iki hissədən ibarətdir: ümumi hissədən; xüsusi hissədən. 

Ümumi hissədə qanunverici nisbətən ümumi xarakter daşıyan, mülki hüquq normalarının inkişafı və tətbiqi 

təcrübəsi üçün son dərəcə prinsipial əhəmiyyətə malik olan müddəalar təsbit etmişdir. Burada Mülki Məcəllə-

nin  xüsusi  hissəsi  üçün  mühüm  rol  oynayan  hüquqi  göstərişlər  cəmlənmişdir.  Yeri  gəlmişkən,  qeyd  edək  ki, 

ümumi hissəni ilk dəfə olaraq 1896-cı il tarixli Almaniya Mülki Qanunnaməsi nəzərdə tutmuşdu. Bundan sonra 

bir  çox  dövlətlər  alman  modelinə  uyüun  olaraq  öz  mülki  məcəllələrində  ümumi  hissə  ayırdı  və  fərqləndirdi. 

Braziliya, Yunanıstan, keçmiş sovet respublikalarının, Polşa və ×exoslovakiyanın mülki məcəllələrində ümumi 

hissəyə  rast  gəlmək  mümkündür.  Azərbaycan  Respublikasının  yeni  MM-i  bu  ənənəyə  uyüun  olaraq  öz  siste-

mində ümumi hissə adlı struktur bölməsi nəzərdə tutur.  

Ümumi hissədə mülki qanunvericiliyin vəzifə və məqsədləri, mülki qanunvericiliklə tənzim olunan ictimai 


 

28 


münasibətlərin  dairəsi,  mülki  hüququn  prinsipləri,  mülki  qanunvericiliyin  zamana,  məkana  və  şəxslərə  görə 

qüvvəsi, mülki hüquq və vəzifələrin əmələ gəlməsi əsasları, mülki hüquqların müdafiəsi barədə hüquqi göstə-

rişlər ifadə olunur. Burada mülki hüququn iki kateqoriya subyekti — fiziki şəxslər və hüquqi şəxslərin hüquqi 

statusunu müəyyən edən normalara rast gəlirik. Ümumi hissə normaları mülki hüquq subyekti haqqında vacib 

göstərişlər formulə edir. O, əqdlər, müddətlər və s. barədə müddəalar ifadə edir.  

Ümumi hissə özündə əşya hüququna və öhdəlik hüququnun ümumi hissəsinə daxil olan normaları birləşdirir. 

Qanunvericinin (hüquqyaratma orqanının) bu cür mövqeyini qüsurlu hesab etmək olar. Belə mövqe bizdə təəccüb 

və anlaşılmazlıq doüurur. Ona görə ki, hüquq doktrinasına görə MM-in strukturu mülki hüquq sahəsinin ob-



yektiv olaraq müvcud olan sisteminə əsaslanır

Ə

vvəllər də qeyd etdiyimiz kimi, fəlsəfi planda əgər mülki hüququn sistemi mülki hüquq adlı hüquqi hadisə-



nin məzmunudursa, onda mülki qanunvericilik sistemi, o cümlədən MM-in sistemi bu hadisənin təzahür, ifadə 

formasıdır. 

Fəlsəfi kateqoriyalar olan məzmun və forma bir-biri ilə vəhdətdədir. Lakin onların vəhdətində məzmun əsas 

və aparıcı yer tutur. Bu, onu ifadə edir ki, mülki qanunvericilik sistemi, o cümlədən MM-in sistemi (strukturu) 

mülki hüququn sistemi ilə şərtlənir və ona əsaslanır. Əgər MM-in strukturu mülki hüququn sistemi özrə qurul-

malıdırsa, onda nə üçün əşya hüququ və öhdəlik hüququ MM-in ümumi hissəsinə daxil edilməlidir? Axı, əşya 

hüququ və və öhdəlik hüququ mülki hüququn ümumi hissəsinə yox, onun xüsusi hissəsinə aiddir. Dözdür, mül-

ki hüququn xüsusi hissəsi anlayışını işlətmək dəb deyil. Xüsusi hissə əvəzinə, mülki hüququn yarımsahələri ka-

teqoriyasından istifadə olunur. Ona görə də təklif edirik ki, qanunverici əşya hüququnu və öhdəlik hüququnun 

ümumi hissəsini MM-in xüsusi hissəsində yerləşdirsin.  



MM-in xüsusi hissəsində ayrı-ayrı xüsusi xarakterli münasibətləri tənzimləyən maddələr birləşdirilmişdir. 

Buraya müqavilə öhdəliklərinin ayrı-ayrı növlərini (alqı-satqı, kirayə, icarə, bağışlama, dəyişmə, podrat, tapşı-

rıq, komissiya, sığorta, kredit, borc, əvəzsiz istifadə, bank əmanəti, bank hesabı və s. müqavilələrdən əmələ gə-

lən öhdəlikləri), birtərəfli hərəkətlərdən (əqdlərdən) əmələ gələn öhdəlikləri (xüsusi mükafatlandırma, tapşırıq-

sız fəaliyyət, müsabiqə, oyunların və mərclərin keçirilməsi ilə bağlı öhdəlikləri), habelə müqavilədənkənar (hü-

quqqoruyucu) öhdəlikləri (delikt və ya zərər vurmaq nəticəsində əmələ gələn öhdəlikləri və əsassız varlanma 

öhdəliyini) nizama salan maddələr daxildir.  

Mülki Məcəllənin xüsusi hissəsi özündə vərəsəlik münasibətlərini qaydaya salan maddələri də birləşdirmiş-

dir. Bu maddələrdə mülki hüququn əsas anlayışlarından biri olan vərəsəlik hüququna aid qaydalar ifadə olun-

muşdur.  

Qiymətli kaüızlar haqqında müddəaları əks etdirən maddələr də xüsusi hissəyə daxil edilmişdir. Bu, qanun-

vericinin qüsurlarından biridir. Ona görə ki, mülki hüququn obyektləri ümumi xarakterli məsələdir və bu ob-

yektlər  barədə  normalar  mülki  hüququn  ümumi  hissəsinə  şamil  olunur.  Qiymətli  kaüızlar  isə  mülki  hüququn 

obyekt növlərindən biridir. Ona görə də təklif edirik ki, qiymətli kaüızlar barədə müddəaları əks etdirən maddə-

lər MM-in ümumi hissəsində yerləşdirilsin.  

MM-in sistemini (strukturunu) nəzərdən keçirdikdə görürük ki, o, mülki hüququn bütün institutları haqqında 

müddəaları özündə əks etdirməmişdir. Məsələn, mülki hüququn əsas institutlarından biri olan müəlliflik hüququ 

və əlaqəli hüquqlar institutu, fərdiləşdirmə vasitələri institutu və s. MM-də ifadə olunmamışdır. Deməli, mülki 

hüququn sistemi ilə MM-in sistemi arasında uyüunsuzluq, döz gəlməmə, üst-üstə düşməmə halı yaranmışdır. 

Bunun həm obyektiv, həm də subyektiv səbəbləri vardır. Həmin hal müasir sivilistikanın problemlərindən biri-

dir. Bütün mülki hüquq institutları və  ya bu institutların əksəriyyəti barədə müddəaları əks etdirən maddələri 

MM-in sisteminə daxil etməklə qanunverici bu problemi həll etməlidir. Bu, müasir məcəllələşdirmənin qarşı-

sında duran məsələlərdən biridir. 

Beləliklə, Mülki Məcəllə dedikdə elə bir sahəvi məcəllələşdirilmiş qanunvericilik aktı başa düşülür ki, 



o, özündə mülki dövriyyə üçün normativ bazanın əsası rolunu oynayan, əmlak münasibətlərini və şəxsi 

qeyri-əmlak münasibətlərini tənzimləyən hüquq normalarının əks olunduüu maddələri birləşdirir. O, 10 

bölmə, 74 fəsil, 1325 maddədən ibarətdir.  

Azərbaycan Respublikasının yeni Mülki Məcəlləsi ölkəmizin mülki qanunvericiliyini sivil və mütərəqqi öl-

kələrin qanunvericiliyinə xeyli dərəcədə yaxınlaşdırır. O, qabaqcıl xarici ölkələrin qanunvericilik ənənələrini və 

vərdişlərini ifadə edir. MM-ə ictimai münasibətləri sivil qaydada tənzimləyən hüquq normalarının əks olunduüu 

maddələr daxildir.  



MM  ölkənin  ikinci  —  «iqtisadi  Konstitusiyası»  rolunu  oynayır.  O,  vətəndaş  cəmiyyəti  ideyasını  ifadə 

edir. Burada bu cəmiyyətin əsasını təşkil edən xüsusi mülkiyyət, bazar münasibətləri, iqtisadi azadlıq, sahibkar-

lıq və digər atributlar öz əksini tapmışdır. Bunlar vətəndaş cəmiyyətinin elə ayrılmaz atributlarıdır ki, onları bü-

tün sivil dünya qəbul edir və tanıyır.  



 

29 


Mülki  Məcəllənin  əsas  istiqaməti,  yönümü  və  səmti  bazar  münasibətlərinə  doürudur.  O,  əmrə-plana 

ə

saslanan  komanda  (sovet)  iqtisadiyyatının  yerinə  və  əvəzinə  formalaşan  bazar  iqtisadiyyatı  əlaqələrini 



qanunvericilik  qaydasında  rəsmiləşdirir.  Yeni  MM  sərbəst  bazar  iqtisadiyyatının  inkişafına  şərait  yaratmaüı 

özünün daşıdığı əsas vəzifələrdən biri kimi bəyan edir. (MM-in 1-ci maddəsinin 2-ci bəndi). Burada bütün mül-

kiyyət formalarının bərabərliyi prinsipi əks olunmuşdur.  

Mülki Məcəllədə xüsusi hüquq konsepsiyası qəti olaraq rəsmən qanunvericilik qaydasında tanınmışdır. 

Bunsuz nə bazarın sabit inkişafı, nə əsl mülkiyyət institutu, nə də vətəndaş cəmiyyətinin formalaşması mümkün-

dür.  


Professor E.Klyunsinger Mülki Məjəllədən başqa bir sıra əlavə qanunları da mülki hüququn mənbəyi hesab 

edir. 


4. Qanun qüvvəli normativ aktlar 

Mülki qanunvericilik sisteminə daxil olan normativ hüquqi aktların hüquqyaratma subyektlərinə görə iki nö-

vü fərqləndirilir: ali qanunverici (nümayəndəli) dövlət hakimiyyət orqanlarının aktları; ali icraedici dövlət haki-

miyyət orqanlarının aktları. Ali qanunverici (nümayəndəli) dövlət hakimiyyət orqanlarının aktları qanun-

lardır. Biz bu barədə danışdıq. Ali icraedici (sərəncamverici) dövlət hakimiyyət orqanlarının aktları dedik-

də isə qanun qüvvəli normativ hüquqi aktlar başa düşülür. Ümumiyyətlə, ali dövlət (istər ali qanunverici, istərsə 

də ali icraedici) hakimiyyət orqanlarının qəbul etdiyi və mülki qanunvericilik sisteminə daxil olan bütün norma-

tiv aktları öz hüquqi qüvvəsinə görə iki yerə bölmək olar: qanunlar; qanun qüvvəli normativ aktlar. Qanun qüv-

vəli normativ aktlar öz hüquqi qüvvəsinə görə qanunlara nisbətən aşaüı hüquqi qüvvəyə malikdir. Buna görə də 

onlar  mülki  qanunvericiliyin  iyerarxiya  prinsipi  əsasında  qurulan  sistemində  şaquli  istiqamətdə  qanunlardan 

sonra yer tutur. 



Qanun qüvvəli normativ hüquqi aktlar dedikdə, prezident fərmanları və hökumət qərarları başa düşülür. 

Onların mülki qanunvericilik sistemində müəyyən rolu vardır. Özlərində mülki hüquq normaları ifadə edən bu 

aktlar qanunlarla yanaşı, əmlak (mülki) dövriyyəsini müəyyənləşdirir və qaydaya salır. 

Qanun qüvvəli aktlar spesifik tənzimləmə və nizamasalma funksiyasını yerinə yetirir. Bu aktlarda əks olunan 

hüquq normaları çox vaxt qanunlardakı hüquqi göstərişləri və müddəaları konkretləşdirir. Bundan əlavə, elə qa-

nunlar var ki, onlar digər hüquqi aktlara birbaşa istinad edilməsi haqqında qayda nəzərdə tutur. Burada söhbət 

qanun qüvvəli normativ aktlara əsaslanmaqdan gedir. Belə halda müvafiq münasibətlər bilavasitə həmin aktlar-

la tənzimlənməlidir. Dediklərimiz belə bir nəticəyə gəlməyə əsas verir ki, əmlak dövriyyəsini hüquqi cəhətdən 

rəsmiləşdirməkdə və təmin etməkdə qanun qüvvəli aktların müəyyən rolu və əhəmiyyəti vardır.  

Mülki  qanunvericilik  sisteminə  daxil  olan  qanun  qüvvəli  normativ  aktlar  içərisində  prezident  fərmanları 

xüsusi rol oynayır və aparıcı yer tutur. O, həmin aktlar arasında ən yüksək hüquqi qüvvəyə malikdir. Prezident 

fərmanları prezident hakimiyyəti aktları da adlanır. Bu aktlar prinsip etibarilə icra xarakteri daşıyır. Özü də 

dərhal qeyd etməliyik ki, yalnız prezidentin normativ fərmanları mülki hüquq normaları yarada və bununla 

mülki hüququn mənbəyi kimi çıxış edə bilər. Prezidentin hüquqtətbiqetmə fərmanları (məsələn, vəzifəyə tə-

yin edilməsi, fəxri ad verilməsi və s.) idarəçiliyin konkret məsələləri haqqında qəbul edilir və fərdi-birdəfəlik 

xarakter daşıyır. Bu fərmanlar özlərində hüquq norması ifadə etmir. Dövlət idarəçiliyinin müxtəlif operativ mə-

sələləri barəsində qəbul edilən prezident sərəncamları (ehtiyat fondundan regionlara vəsait ayrılması barədə, 

müavinətlər barədə) da özündə hüquq norması əks etdirmir. Bu sərəncamlar normativ xarakterə malik deyil.  

Prezidentin hüquqtətbiqetmə fərmanları və qeyri-normativ sərəncamlarından fərqli olaraq onun qəbul etdiyi 

normativ fərmanlar ictimai həyatın müxtəlif məsələlərini tənzimləyir, özündə mülki hüquq normaları ifadə edir 

və beləliklə, mülki hüququn mənbəyi kimi çıxış edir. Onlar ümumi məcburi təbiətə malikdir. Prezident xüsusilə 

iqtisadiyyat sahəsində münasibətləri tənzimləmək üçün çoxlu fərmanlar verir. Onun özəlləşdirmə, sahibkarlıq 

fəaliyyəti, investisiyalar, qiymətli kaüızlar və digər məsələlər barəsində müxtəlif cür fərmanlar qəbul etdiyinin 

ş

ahidi  olmuşuq.  Bəzən  bu  fərmanlar  müxtəlif  məzmunlu  siyahıların,  əsasnamələrin,  proqramların  təsdiqi  ilə 



müşayiət edilir. Məsələn, prezidentin 2 sentyabr 2002-ci il tarixli fərmanı ilə «Bəzi fəaliyyət növlərinə xüsusi 

razılıq  (lisenziya)  verilməsi  qaydalarının  təkmilləşdirilməsi  haqqında»,  24  iyun  1997-ci  il  tarixli  fərmanı  ilə 

«Azərbaycan Respublikasında kiçik və orta sahibkarlıüa dövlət köməyi Proqramı (1997-2000-ci illər)», 19 de-

kabr 1997-ci il tarixli fərmanı ilə «Özəlləşdirilən müəssisə və obyektlərin yerləşdiyi torpaq sahələrinin satılması 

qaydaları haqqında Əsasnamə», 19 may 1998-ci il tarixli fərmanı ilə «Dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi za-

manı yaradılan açıq tipli səhmdar cəmiyyətlərinin səhmlərinin buraxılışı və qeydiyyatı haqqında Əsasnamə», 28 

sentyabr 1998-ci il tarixli fərmanla «Investisiya müsabiqəsi haqqında Əsasnamə» və s. təsdiq olunmuşdur. 

Dövlət əmlakının icarəyə verilmə mexanizmini təkmilləşdirmək və ondan effektli istifadə olunmasını təmin 

etmək həmişə prezident fərmanlarının diqqət mərkəzində olmuşdur. Bu məqsədlə prezident 6 sentyabr 1997-ci 

il tarixində «Icarə verilmiş dövlət əmlakından səmərəli istifadə olunması tədbirləri haqqında» fərman qəbul et-



 

30 


mişdir. Bu fərmanın icarə münasibətlərini tənzimləməkdə əhəmiyyəti böyükdür.  

Özəlləşdirmə  münasibətlərinin  nizama  salınmasında  prezident  fərmanları  müəyyən  rola  malikdir.  Bu  fər-

manlar təsərrüfat subyektləri üçün bazar iqtisadiyyatı mühitinin yaradılması, xalq təsərrüfatı strukturunun bazar 

iqtisadiyyatının tələblərinə uyüun olaraq yenidən qurulması, iqtisadi prosesə bütün növ istifadə olunmamış ehti-

yatların  cəlb  edilməsi  və  digər  məsələlərin  həllinə  tənzimləyici  təsir  göstərir.  Prezident  bu  məqsədlə  qanunla 

onun səlahiyyətinə aid edilən müəssisə və obyektlərin özəlləşdirilməsi barədə qərarlar qəbul edir. Məsələn, 2 

dekabr 1997-ci tarixli «Tikinti kompleksinin inhisarsızlaşdırılması və özəlləşdirilməsi tədbirləri haqqında» pre-

zident fərmanı özəlləşdirmə prosesinə toxunur. 

Bu fərmanların özəlləşdirmə zamanı yaranmış borc münasibətlərinin qaydaya salınmasında da rolu böyük-

dür. Məsələn, prezidentin 13 dekabr 1997-ci il tarixli «Dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi nəticəsində təşki-

lati-hüquqi formasını dəyişmiş müəssisələrin vaxtında ödənilməmiş borclarının ödənilməsi haqqında» fərmanı 

bu münasibətləri tənzimləmək məqsədini güdür.  

Prezidentin  normativ  fərmanları  qanunlara  və  MM-ə  uyüun  olmalıdır.  Əgər  onlar  qanunlara  (o  cümlədən, 

MM-ə) zidd olarsa, onda qanunlar tətbiq edilir. Ona görə ki, mülki qanunvericiliyin iyerarxiya sistemində prezi-

dent fərmanları qanunlardan sonra yer tutur və buna görə də nisbətən aşaüı hüquqi qüvvəyə malikdir.  

Qanun qüvvəli aktların digər növü hökumət qərarlarıdır. Hökumət qərarları Nazirlər Kabinetinin qəbul et-

diyi normativ aktlardır. Həmin aktlar qərar formasında verilir. Bu qərarlar normativ olub, ümumməcburi xa-

rakter daşıyır. Nazirlər Kabineti özünün qərarlarını prezident fərmanlarının kontekstində qəbul edir. O, iqtisadi-

sosial inkişafın daha konkret məsələlərini tənzimləməyə və nizama salmaüa yönəlir. Həmin qərarlar özlərində 

mülki hüquq normaları ifadə edərsə, onlar mülki qanunvericilik sisteminə daxil olur və mülki hüququn mənbəyi 

kimi çıxış edir. Bir qayda olaraq, hökumət qərarları özündən nisbətən daha yuxarı hüquqi qüvvəyə malik olan 

normativ aktların (xüsusən də prezident fərmanlarının) əsasında və onların icrası məqsədilə qəbul edilir. 

Hökumət qərarları öz məzmununa görə çox vacib münasibətləri, o cümlədən mülki münasibətləri operativ 

surətdə tənzimləyir. Özündə mülki hüquq normaları ifadə edən hökumət qərarlarına misal olaraq «Vergi tutul-

malı olan müəlliflik haqqı məbləülərinin alınması ilə bağlı xərclərin sənədli təsdiqi olmadıqda, bu xərclərin mü-

ə

yyənləşdirilməsi qaydası haqqında» 10 avqust 1992-ci il tarixli qərarı, «Meşə təsərrüfatına dəymiş ziyana görə 



maddi məsuliyyətə cəlb edilməsi qaydaları haqqında» 27 dekabr 1993-cü il tarixli qərarı və digər qərarları gös-

tərmək olar.  

Bəzi hallarda prezident fərmanları kimi hökumət qərarları da müxtəlif qaydaların, nizamnamələrin, əsasna-

mələrin təsdiq edilməsi ilə müşayiət edilir. Məsələn, onun 6 mart 2000-ci il tarixli qərarı ilə «Ixtiraların, faydalı 

modellərin və sənaye nümunələrinin patentləşməsi, əmtəə nişanlarının və xidmət nişanlarının qeydiyyata alın-

ması və mühafizə sənədlərinin qüvvədə saxlanılması üçün rüsum alınması qaydaları» və s. təsdiq edilmişdir.  



5. Mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının normativ aktları 

Mülki qanunvericilik sisteminə daxil olan aktlardan biri mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının normativ akt-

larıdır. Bu cür aktların özündə mülki hüquq normaları ifadə etməsi mümkündür.  

Mərkəzi  icra  hakimiyyəti  orqanlarının  normativ  aktları  dedikdə,  nazirliklərin,  dövlət  komitələrinin  və 

baş idarələrin qəbul etdikləri təlimat və əmrlər başa düşülür. Özü də dərhal qeyd edirik ki, qeyri-normativ əmr-

lər mülki hüquq norması yaratmır. Buna görə də onlar mülki hüququn mənbəyi hesab edilmir.  

Təlimatlara gəldikdə isə qeyd etmək lazımdır ki, onlar ictimai münasibətlərin müxtəlif sahəsini tənzim edir 

və həmişə normativ məzmuna malik olur. Bu cür təlimatlar, bir qayda olaraq, nazirin əmri ilə təsdiq olunur. 

Göstərilən təlimatlar, adətən, idarədaxili münasibətləri tənzimləyir. Buna görə onlara idarəvi normativ akt-

lar da deyilir. Onların mülki qanunvericiliyin iyerarxiya sisteminə daxil olan digər normativ aktlara nisbətən 

aşaüı hüquqi qüvvəsi vardır. Buna görə də idarəvi normativ aktları qəbul edərkən mərkəzi icra hakimiyyəti or-

qanlarının idarə mənafeyi və maraqları nə qədər üstün olsa da, onlar daha yüksək hüquqi qüvvəsi olan başqa 

normativ hüquqi aktların, yəni qanunların, prezident fərmanlarının və hökumət qərarlarının məzmununa uyüun 

olmalıdır. Başqa sözlə desək, onlar iyerarxiya sistemində özündən yuxarı pillədə duran bütün normativ aktların 

məzmununa zidd olmamalıdır. Belə halda idarəvi normativ aktların məzmununun qanuni olması özərində 



nəzarətin həyata keçirilməsi zərurəti yaranır. Bu cür nəzarəti təmin etmək üçün qanun mərkəzi icra hakimiy-

yəti  orqanlarının  normativ  aktlarının  Ədliyyə  Nazirliyində  məcburi  dövlət  qeydiyyatına  alınması  qaydasını 



əyyən edir

Bu  qaydaya  görə,  Azərbaycan  Respublikası  mərkəzi  icra  hakimiyyəti  orqanlarının  bütün  normativ  aktları 

dövlət qeydiyyatı üçün Ədliyyə Nazirliyinə təqdim edilir. Məsələn, Prezident yanında Qiymətli Kaüızlar özrə 

Dövlət Komitəsinin 01 saylı 3 yanvar 2000-ci il tarixli əmri ilə təsdiq edilmiş «Bütün növ qiymətli kaüızlarla 

rəsmiləşdirilmiş borc öhdəliklərinin girovunun dövlət qeydiyyatına alınması qaydaları» 11 yanvar 2000-ci il ta-

rixində (qeydiyyat № 207), 80 saylı 21 dekabr 1999-cu il tarixli «Azərbaycan Respublikasında bütün növ lote-



 

31 


reyaların buraxılışı, təşkili və keçirilməsi qaydaları» 29 dekabr 1999-cu il tarixində (qeydiyyat № 204) Ədliyyə 

Nazirliyində qeydiyyata alınmışdır. 

Mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarına Ədliyyə Nazirliyini, Kənd Təsərrüfatı Nazirliyini, Iqtisadi Inkişaf Na-

zirliyini, Maliyyə Nazirliyini, Dövlət Tikinti və Arxitektura Komitəsini, Müəllif Hüquqları Agentliyini, Əmək 

və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyini və s. misal göstərmək olar. Bunların qəbul etdikləri normativ aktlar 

özündə kifayət qədər xeyli mülki hüquq normaları ifadə edir. Onlara çoxlu misallar çəkə bilərik. Mülki hüquq 

normaları əks etdirdiyinə görə həmin aktlar mülki qanunvericilik sisteminə daxildir. 

6. Keçmiş SSRI normativ aktları mülki hüququn mənbəyi kimi  

Keçmiş SSRI-nin normativ aktları Azərbaycan Respublikasının mülki qanunvericilik sisteminə daxil edilmir. 

Lakin buna baxmayaraq, həmin aktlardan bəziləri bizim ölkəmizdə öz əhəmiyyətini tam itirməmişdir. Özündə 

mülki hüquq normaları ifadə edən bir neçə bu cür akt hüququn mənbəyi kimi müəyyən rola malikdir. 

«Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında» 18 oktyabr 1991-ci il tarixli Konstitusiya aktı 

qəbul edilən kimi SSRI normativ aktları Azərbaycan Respublikasının ərazisində öz qüvvəsini dərhal avtomatik 

olaraq  itirmədi.  Həmin  aktda  müəyyən  əhəmiyyətə  malik  olan  belə  bir  göstəriş  ifadə  olunur  ki,  Azərbaycan 

Respublikasının  müvafiq  qanunları  qəbul  edilənədək  SSRI  qanunları  Azərbaycan  Respublikasının  ərazisində 

hüquqi  qüvvəsini  saxlayır  və  həmin  qanunların  siyahısını  Azərbaycan  Respublikasının  parlamenti  müəyyən 

edir.  


Parlament  (Milli  Məclis)  28  oktyabr  1992-ci  il  tarixində  «Azərbaycan  Respublikasının  ərazisində  hüquqi 

qüvvəsini müvəqqəti olaraq saxlayan keçmiş SSRI qanunları və onların tətbiqi haqqında» qanun qəbul etdi. Bu-

rada qüvvəsini itirməyən keçmiş SSRI qanunlarının adları sadalanırdı. 

«Normativ hüquqi aktlar haqqında» 6 sentyabr 1994-cü il tarixli qanunun (hal-hazırda bu qanun qüvvədən 

düşmüşdür)  9-cu  maddəsi,  müəyyən  şərtlərlə,  keçmiş  SSRI  normativ  aktlarının  Azərbaycan  Respublikasında 

hüquqi qüvvəyə malik olmasını nəzərdə tuturdu.  «Normativ hüquqi aktlar haqqında»  yeni qanunda da bu cür 

göstəriş ifadə olunur: Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi elan edilənədək qüvvədə olmuş akt-

lar Azərbaycan Respublikasında hüquqi qüvvəsini saxlayır. Burada əsasən söhbət keçmiş SSRI-nin norma-

tiv aktlarından gedir.  Lakin bu aktların hamısı  yox,  yalnız qanunla müəyyən edilən şərtlərə cavab verən bəzi 

aktlar hüquqi qüvvəsini itirmir. Birinci şərt ondan ibarətdir ki, həmin aktlar sonradan ləğv edilməsin. Əgər 

keçmiş SSRI aktlarından hər hansı birinin hüquqi qüvvəsinə xitam verilərsə, onda onun Azərbaycan Respubli-

kasında hüquqi qüvvəyə malik olmasından söhbət gedə bilməz.  kinci şərt isə ondan ibarətdir ki, keçmiş SSRI 

aktları Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və normativ aktlarına zidd olmamalıdır. Əgər zid-

diyyət və uyüunsuzluq olarsa, onda keçmiş SSRI aktları tətbiq edilmir.  

Göstərilən hər iki şərtə cavab verən keçmiş SSRI aktları özündə mülki hüquq normaları ifadə edərsə, mülki 

hüququn mənbəyi kimi çıxış edir. Məsələn, firma adı əqli mülkiyyət hüququnun əsas subinstitutlarından biridir, 

yəni fərdiləşdirmə vasitəsi institutunun subinstitutudur. Firma kommersiya təşkilatı olan hüquqi şəxsin adıdır 

(MM-in 50-ci maddəsinin 2-ci bəndi). Firma adı mülki dövriyyədə konkret müəssisəni fərdiləşdirməyə, onu ey-

ni növdən olan müəssisələrdən ayırmaüa imkan verir. O, sahibkarın kommersiya adı olub, onun işgözar nüfuzu 

isə sıx surətdə bağlıdır. 1922-23-cü illərin, habelə 1964-65-ci illərin sovet mülki məcəllələri təsərrüfat təşkilat-

larının firma adına malik olması hüququnu nəzərdə tuturdu. Lakin firma adı subinstitutunu həmin məcəllələr ni-

zama salmırdı. Bu təşkilatların firma adından istifadə etməklə əlaqədar olan hüquq və vəzifələri «Firma haqqın-

da Əsasnamə» ilə tənzimlənirdi. Bu Əsasnamə 22 iyun 1927-ci il tarixində SSRI Mərkəzi  craiyyə Komitəsi və 

Xalq Komissarları Soveti tərəfindən təsdiq edilmişdir. O, firma adı hüququna bilavasitə həsr edilən ilk ümumi 

normativ akt idi, Sovet qanunvericiliyində ilk dəfə olaraq bu akt firma anlayışını, ona olan hüququn əldə edil-

məsi əsaslarını və qaydasını, bu hüququn məzmununu və digər məsələləri açıqlayırdı.  

Firma adı kateqoriyası yeni MM-də də nəzərdə tutulur. Lakin o, əvvəlki sovet məcəllələri kimi bu subinstitu-

tu tənzimləmir. Firma adları barədə ölkəmizdə xüsusi qanun da qəbul edilməmişdir. Belə bir vəziyyətdə «Firma 

haqqında Əsasnamə» kimi normativ aktı bir kənara tullamaq mənasız şey olardı.  

Dözdür, 14 maddədən ibarət olan Əsasnamənin bəzi maddələri tamamilə və ya qismən öz qüvvəsini itirmiş 

və yaxud müəssisələrin öz təşkilati-hüquqi formasını dəyişməsinə görə aktuallıüını saxlamamışdır. Lakin buna 

baxmayaraq, həmin aktda ifadə olunan bəzi mühüm hüquqi göstərişlər müasir dövrdə də müəyyən əhəmiyyətə 

malikdir. Ona görə də «Firma haqqında Əsasnamə» mülki hüququn mənbəyi kimi çıxış edir. Onun normaların-

dan hüquqi təcrübədə istifadə etmək olar. Onun bir sıra normaları müasir dövrdə tətbiq olunmaq üçün əhəmiy-

yətlidir.  

Hal-hazırda nəqliyyat qanunvericiliyinin bəzi məcəllələşdirilmiş aktları öz hüquqi qüvvəsini saxlayır. Söh-

bət, hər şeydən əvvəl, SSRI Nazirlər Soveti tərəfindən 15 oktyabr 1955-ci ildə təsdiq olunmuş «SSRI Daxili Su 

Nəqliyyatı Nizamnaməsi»ndən gedir. Bu, daxili su nəqliyyatında yük daşınması ilə bağlı münasibətləri nizama 


 

32 


salan normativ aktdır. «SSRI Dəmir Yolları Nizamnaməsi» mülki hüququn mənbəyi kimi mühüm əhəmiyyətə 

malikdir.  Bu  normativ  akt  SSRI  Nazilər  Soveti  tərəfindən  6  aprel  1964-cü  il  tarixində  təsdiq  edilmişdir.  O, 

ümumi istifadədə olan dəmir yolu nəqliyyatında yük daşınması ilə bağlı münasibətləri tənzimləyir. 

Azərbaycan Respublikasında «Dəmiryolu nəqliyyatı haqqında» 1991-ci il 15 aprel tarixli Qanun öz hüquqi 

qüvvəsini saxlayır. Bu qanunda ifadə olunan bəzi hüquqi göstərişlərin yük daşıma münasibətlərinin qaydaya sa-

lınmasında əhəmiyyəti böyükdür. 

Mülki hüququn mənbəyi kimi «SSRI və müttəfiq respublikaların Mülki Qanunvericilik Əsasları»nın müəy-

yən rolu vardır. O, sahəvi məcəllələşdirilmiş normativ aktdır. Bu akt SSRI Ali Soveti tərəfindən 31 may 1991-

ci ildə təsdiq olunmuşdur. O, SSRI ərazisində 1 yanvar 1992-ci il tarixindən qüvvəyə minməli idi. Lakin həmin 

vaxta kimi SSRI bir neçə müstəqil dövlətə parçalandı. Buna görə də bizim ölkə ərazisində həmin akt qüvvəyə 

minmədi. Amma buna baxmayaraq, Əsaslarda nəzərdə tutulan bəzi vacib müddəalar öz əhəmiyyətini itirməmiş-

dir. Məsələn, Əsasların 131-ci maddəsində mənəvi ziyanın ödənilməsi barədə göstəriş ifadə edilmişdir. Bu nor-

mada ilk dəfə olaraq mənəvi ziyana anlayış verilməyə təşəbbüs göstərilmişdir. Burada mənəvi zərərin əvəzinin 

ödənilməsi qaydası və şərtləri müəyyənləşdirilir. Əsaslar mənəvi ziyana (zərərə) vətəndaşa fiziki və ya mənəvi 

iztirablar verilməsi kimi anlayış verir. Bu anlayışdan məlum olur ki, mənəvi zərər yalnız fiziki şəxslərə (hüquqi 

şə

xslərə yox) vurula bilər. Bizim yeni MM mənəvi ziyana anlayış vermir və onu tənzimləmir. Bu cür vəziyyət-



də, söz yox ki, Əsasların mənəvi zərər barədə göstərişləri mühüm əhəmiyyət kəsb edir. 


Kataloq: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı

Yüklə 8,78 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   91




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə