MÖvzu 1 Mülki hüquq vƏ xüsusi hüquq § Mülki hüquq xüsusi hüququn bir sah



Yüklə 8,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə43/91
tarix06.05.2017
ölçüsü8,78 Mb.
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   ...   91

hüququ  deməkdir.  ABŞ  mülki  hüququna  görə  mülkiyyət  hüququ  mülkiyyətçinin  əmlaka  müstəsna  sahiblik, 

ə

mlakdan müstəsna istifadə və onun üzərində müstəsna sərənjam vermək hüququnu ifadə edir.  



Altıncısı, mülkiyyət hüququna izləmə hüququ xasdır.  zləmə hüququ onu ifadə edir ki, əşyanın bir şəxsdən 

digərinə keçdiyi bütün hallarda mülkiyyət hüququ şəxsin yox, əşyanın arxasınja gedir, onu izləyir. Məsələn, əş-

ya satıldıqda, həmin əşya üzərində mülkiyyət hüququ satıcının arxasınja yox, əşyanın arxasınja gedir; oğurlan-

mış əşyanın mülkiyyətçisi həmin əşyaya sahibliyi itirsə də onun mülkiyyətçisi olmaqda davam edir. 



Yeddincisi, mülkiyyət hüququ üstün hüquqdur. Bu, onu ifadə edir ki, mülkiyyət və öhdəlik hüquqları ara-

sında ziddiyyət (kolliziya) olarsa, üstünlük mülkiyyət hüququna verilir. Buna görə mülkiyyət hüququ güjlü hü-



quq da adlandırıla bilər. Üstünlük hüququ özünü xüsusən müflisləşmə hallarında büruzə verir. Hətta eyni bir 

əş

yaya eyni vaxtda həm mülkiyyət hüququ, həm də öhdəlik hüququ mövcud olduqda, üstünlük mülkiyyət hüqu-



quna verilir. Bu cəhət, ümumiyyətlə, bütün əşya hüquqlarına xas olan xüsusiyyətdir. Həmin xüsusiyyət isə Ya-

poniya sivilistika doktrinasında əsaslandırılmışdır. 



Səkkizincisi, mülkiyyət hüququ tam hüquqdur. Tamlıq həm mülkiyyətin, həm də mülkiyyətçinin azadlığı-

 

255


nı ifadə edir. Mülkiyyətçi əşya üzərində tam yiyəliyə malikdir. O, əmlak barəsində qanunazidd olmayan istəni-

lən hərəkəti edə bilər. Hegelə görə, mülkiyyətçinin əşyanı məhv etmək imkanı mülkiyyətin tamlığını və azadlı-

ğ

ını sübuta yetirir. Təsadüfi deyildir ki, klassik mülkiyyət hüququ mülkiyyətçinin əşyanı məhv etmək səlahiy-



yətini də əhatə edir. Almaniya mülki hüquq elmində göstərilir ki, mülkiyyət tam əşya hüququdur. 

Mülkiyyət hüququnun tamlığı onu ifadə edir ki, onun məzmunu təkcə üçlü səlahiyyət (sahiblik səlahiyyəti; 

əş

yadan istifadə səlahiyyəti; əşya üzərində sərənjam səlahiyyəti) ilə kifayətlənmir. Mülkiyyətin hüquqi məzmu-



nuna digər səlahiyyətlər də daxil ola bilər. Belə halda mülkiyyət hüququ qeyri-məhdud hüquq sayılır. Bu xü-

susiyyəti ilə mülkiyyət hüququ əşya hüququnun digər növü olan məhdud əşya hüququndan (məsələn, servitut 

hüququndan, girov hüququndan və digər hüquqlardan) fərqlənir. Belə ki, məhdud əşya hüququnun sahibi olan 

şə

xslər (mülkiyyətçi olmayan şəxslər) mülkiyyət hüququnun məzmununu təşkil edən səlahiyyətlərin hamısına 



yox, bəzi səlahiyyətlərə  malikdirlər. Həmin səlahiyyətlər heç bir vaxt tam halında, eyni zamanda bu şəxslərə 

məxsus olmur. Məsələn, əmlakı girov götürməklə borc verən şəxs həmin əmlaka yalnız sahiblik etmək səlahiyyə-

tinə malikdir; onun girov qoyulmuş əmlakdan nə istifadə etmək, nə də onun üzərində sərənjam vermək səlahiyyəti 

vardır. 


Dediklərimiz onu təsdiq edir ki, mülkiyyət hüququ Fransa mülki hüquq elmində göstərildiyi kimi, suveren 

(qeyri-məhdud)  xarakterli  hüquqdur;  ona  suverenlik  xasdır.  Amma  mülkiyyət  hüququ  mülkiyyətçiyə  tam 

suverenlik vermir. Belə ki, qanunda nəzərdə tutulan hallarda mülkiyyət hüququ məhdudlaşdırıla bilər (MM-in 

8-ci  fəsli,  169-172-ci  maddələr).  Bu  baxımdan  mülkiyyət  hüququ  tam  suveren  (qeyri-məhdud)  hüquq  hesab 

edilmir. 



Doqquzuncu, mülkiyyət hüququ elastik xarakterə malikdir. Bu, onu ifadə edir ki, mülkiyyəti məhdudlaşdı-

ran hər hansı hal (girov, ipoteka, əmlakın həbsi və s.) aradan qalxdıqda, mülkiyyət hüququ da tam həjmdə bərpa 

olunur. Məsələn, şəxs öz əmlakını girov qoyub, digər şəxsdən borc pul alır. Borcu qaytardıqdan sonra o, girov 

qoyulmuş əmlakı geri götürür. Bunun nəticəsində onun mülkiyyət hüququ tam həjmdə bərpa olunur. Elastiklik 

xüsusiyyəti imkan verir ki, mülkiyyətçi öz əşyası üzərində tam  yiyəlik və  «ağalıq» etmək vəziyyətinə qayıda 

bilsin. 


Onuncu, mülkiyyətçinin hüquqlarının sahiblikdən məhrum edilməklə bağlı olmayan pozuntulardan müdafiə 

zamanı (yəni neqator iddia verilən hallarda) mülkiyyət hüququ iddia müddəti tanımır, yəni mülkiyyət hüququ-



na iddia müddəti şamil edilmir (MM-in 384-cü maddəsi). Bu, o deməkdir ki, iddia müddətinin ötməsi mül-

kiyyət hüququnun ləğv edilməsinə səbəb olmur. Bu baxımdan, Yaponiya mülki hüququnda göstərildiyi kimi, 

mülkiyyət hüququ daimi hüquqdur. 

Yeni Mülki Məcəllə mülkiyyətçiyə öz əmlakı barəsində istədiyi kimi əqd bağlamağa ümumi icazə verdiyin-

dən başqa, həm də onun öz əmlakını başqa şəxsin vəkalətli idarəçiliyinə verə bilməsini nəzərdə tutur. Belə 

halda mülkiyyət hüququ vəkalətli idarə edənə keçmir. O, əmlakı mülkiyyətçinin və ya mülkiyyətçinin göstərdi-

yi üçüncü şəxsin mənafeyi üçün idarə etməlidir (MM-in 152-ci maddəsinin 8-ci bəndi). 

Beləliklə, subyektiv mülkiyyət hüququ dedikdə, səlahiyyətli şəxs olan mülkiyyətçinin qanunla müəy-



yən edilən elə bir mümkün davranış ölçüsü başa düşülür ki, bununla o, əmlaka sahiblik, əmlakdan istifa-

də və onun üzərində sərənjam vermək hüququnu həyata keçirir

6. Mülkiyyət hüquq münasibətlərinin quruluşu və subyektləri 

Hüquq normaları ilə tənzimlənən mülkiyyət iqtisadi münasibətləri hüquq münasibətləri formasını alır.  stəni-

lən hər hansı hüquq münasibəti müəyyən quruluşa malikdir. Mülkiyyət hüquq münasibətlərinin quruluşu dedik-

də, bu münasibətlərin subyekti, obyekti və məzmunu (subyektiv hüquq və hüquqi vəzifə) başa düşülür. 

Mülkiyyət hüquq münasibətlərinin subyekti rolunda vətəndaşlarhüquqi şəxslər — həm kommersiya təşki-

latları (tam şərikli müəssisələr, səhmdar cəmiyyətləri və digər təsərrüfat ortaqlıqları və cəmiyyətləri, koopera-

tivlər),  həm  qeyri-kommersiya  təşkilatları  (ictimai  birliklər,  dini  təşkilatlar,  fondlar),  habelə  dövlə

(Azərbaycan Respublikası), bələdiyyələr çıxış edir. MM-in 153-cü maddəsi mülkiyyət hüququnun subyektlə-

rinin dairəsini müəyyən edir. Bununla bərabər, Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə müəyyən edil-

miş hədlərdə onun ərazisində xarici dövlətlərin, onların hüquqi şəxslərinin və vətəndaşlarının, beynəlxalq təşki-

latların mülkiyyətinə yol verilir. 

Hər bir subyekt malik olduğu əmlaka mülkiyyət hüququnun vahid daşıyıcısı qismində çıxış edir. Əmlakın 

bir neçə şəxsə məxsusluğu başqa şəxsin bu əmlaka həmin həjmdə mülkiyyət hüququna malik olmasını istisna 

edir. Bununla bərabər, əşya üzərində mülkiyyət hüququ eyni zamanda iki və daha artıq subyektə məxsus 



ola bilər (ümumi mülkiyyət).  ki və ya bir neçə şəxsin mülkiyyətində olan əşya ümumi mülkiyyət hüququ əsa-

sında onlara mənsubdur (MM-in 213-cü maddəsinin 1-ci bəndi). 

Mülkiyyət hüquq münasibətlərində yalnız subyekt kimi səlahiyyətli şəxs — mülkiyyətçi konkret olaraq mü-

ə

yyən edilir. Bu münasibətlərdə subyekt kimi iştirak edən ikinci tərəf, yəni borclu şəxs isə naməlumdur. Dairəsi 



 

256


qeyri-müəyyən olan, çoxsaylı borclu şəxslər («hamı və hər kəs») mülkiyyət hüquq münasibətlərində ikinci tərəf 

qismində çıxış edirlər. Digər mülki hüquq münasibətlərində (məsələn, öhdəlik hüquq münasibətlərində ― alqı-

satqı,  kredit,  kirayə  və  digər  münasibətlərdə)  isə  əlaqələr  anjaq  konkret  subyektlər  arasında  əmələ  gəlir.  Bu, 

mülkiyyət hüquq münasibətlərinin quruluş xüsusiyyətini təşkil edir. Bu xüsusiyyətə görə, mülkiyyət hüquq mü-

nasibətində bir tərəfdə (səlahiyyətli şəxs qismində) mülkiyyətçi, digər tərəfdə isə (borclu şəxs qismində) əhatə 

dairəsi bilinməyən şəxslər («hamı və hər kəs») çıxış edirlər. 



7. Mülkiyyət hüquq münasibətlərinin obyekti və məzmunu 

Mülkiyyət hüququnun obyektlərinin dairəsi kifayət qədər genişdir. Buraya daxildir: torpaq; yerin təki; daxili 

sular və ərazi suları; qitə şelfi; hava hövzəsi; bitkilər və heyvanlar aləmi; müəssisələr; əmlak kompleksləri; bi-

nalar, qurğular; avadanlıq; xammal və materiallar; pullar, qiymətli kağızlar; istehsal təyinatlı digər əmlak; isteh-

lak məhsulları. Bunlar mülkiyyət hüququnun ayrı-ayrı subyektlərinə (ya dövlətə, ya bələdiyyəyə, ya da fiziki və 

hüquqi şəxslərə) məxsus ola bilər. 

Qeyd etmək lazımdır ki, maddi dünyanın mülki dövriyyə qabiliyyətli hər hansı predmeti, istehsal vasitə və 

məhsulları mülkiyyət hüququnun obyekti ola bilər. Şəxsi qeyri-maddi nemətlər — həyat, sağlamlıq, şərəf və lə-

yaqət, rəsmi ad-san (işgüzar nüfuz) və s. mülkiyyət hüququnun obyekti qismində çıxış edə bilməz. Bu, məlum 

məsələdir; həyat, sağlamlıq və digər şəxsi qeyri-maddi nemətlər nejə mülkiyyət hüququnun obyekti ola bilər? 

Hətta bunu təsəvvür etmək qeyri-mümkündür. 

Ə

qli  yaradıcılıq  fəaliyyətinin  elmi-texniki  ideyalardan  və  ədəbi-bədii  obrazlardan  ibarət  olan  ideal  (qeyri-



maddi) nəticələri — elm, ədəbiyyat və injəsənət əsərləri, kəşflər, ixtiralar, faydalı modellər və başqalarının mül-

kiyyət hüququnun obyekti ola bilməsi istisna edilir. Bu da aydın məsələdir. Belə ki, əqli yaradıcılıq fəaliyyəti-

nin  nəticələrinin  maddiləşmiş  (əşya)  forması  yoxdur;  onlar  qeyri-maddi  nemətlərdir.  Məsələn,  hər  hansı  əsər 

ə

dəbi-bədii obrazlardan və ya elmi ideyalardan, ixtira simvollardan, çertyoclardan və s. ibarətdir. Bu kimi ne-



mətlər nejə mülkiyyət hüququnun obyekti ola bilər? Bununla bərabər, əqli fəaliyyətin nəticələri, əgər hər hansı 

maddi obyektdə (məsələn, alimin etdiyi ixtiranın çertyocları əsasında istehsal olunmuş yeni təyinatlı saatda, so-

yuducuda, televizorda, velosipeddə və digər obyektlərdə, müəllifin yazdığı əsəri əks etdirən kitabda və s.) ifadə 

edilərsə, digər  əşyalar kimi mülkiyyət obyektinin obyekti ola bilər. Təsadüfi deyildir ki, əsərin ifadə edildiyi 

maddi obyektə olan mülkiyyət hüququ barədə qanun göstəriş ifadə edir (Müəlliflik hüququ və əlaqəli hüquqlar 

haqqında qanunun 5-ci maddəsinin 4-cü bəndi). 



Mülkiyyət  hüquq  münasibətlərinin  obyekti  yalnız  fərdi  əlamətləri  ilə  müəyyən  edilən  əşya  ola  bilər

Yalnız konkret və müəyyən əşyaya özününkü kimi münasibət bəsləmək mümkündür. Cinsi əlamətləri ilə müəy-

yən edilən əşya da mülkiyyət hüququnun obyekti ola bilər, bu şərtlə ki, həmin əşya eyni cinsdən olan əşyalar 

arasından fərdiləşdirilməklə ayrıla bilsin. Məsələn, vətəndaş pulu banka əmanətə qoyur və bank əmanəti müqa-

viləsi bağlayır. Belə halda deyirik ki, o, pula mülkiyyət hüququnu itirir. Müddət başa çatdıqda, əmanətçi əma-

nəti geri götürür. Belə halda isə deyirik ki, o, bankdan götürdüyü pula mülkiyyət hüququ əldə edir. Bu kimi hal-

larda, sözün əsl mənasında, pul cinsi əlamətləri ilə müəyyən edilən əşya olduğuna görə mülkiyyət hüququnun 

predmeti ola bilmir. Amma pul seriya və nömrələri yazılmaqla fərdiləşdirilə və bununla mülkiyyət hüququnun 

obyekti ola bilər. Məsələn, vətəndaş pulun seriya və nömrələrini yazıb özündə saxlayır. Bununla həmin pul ni-

ş

anəsi digər pullardan (pul kütləsindən) ayrılır və fərdi əlamətləri ilə müəyyən edilən əşyaya çevrilir. Belə halda 



isə pul mülkiyyət hüquq münasibətinin obyekti kimi çıxış edir. 

Əş

ya hüququnun, o cümlədən mülkiyyət hüququnun obyekti rolunda yalnız əşya çıxış edə bilər; anjaq əşya-



ya münasibətdə mülkiyyət hüququ mövcud olur. Başqa sözlə desək, yalnız əşyaya mülkiyyət hüququnun olma-

sından söhbət etmək olar. Ona görə də mülkiyyət hüququnun obyekti olmaq üçün müvafiq predmetin əşya ol-

ması tələb edilir. Bizim ölkə qanunvericiliyinə görə, yalnız maddi (fiziki) obyektləəşya sayılır (MM-in 135-

ci  maddəsinin  1-ci  bəndi).  Bu,  bəzi  xarici  ölkələrin  qanunvericiliyinə  uyğundur.  Almaniya  qanunvericiliyinə 

görə əşya qismində anjaq maddi obyektlər çıxış edə bilər (MQ-nin 90-cı paraqrafı). Yaponiya qanunvericiliyi 

göstərir ki, yalnız maddi predmetlər əşya kateqoriyasına aid edilir (MM-in 85-ci maddəsi). Almaniyada, hüqu-

qi-texniki  planda,  mülkiyyət  hüququnun  obyekti  yalnız  maddi  nemətlər  ola  bilər  (MQ-nin  80-ci  paraqrafı). 

Fransa və  taliya kimi ölkələrdə isə mülkiyyət hüququ qeyri-maddi nemətlərə (məsələn, oricinal ideyaya) də şa-

mil edilir. 

Mülkiyyət hüquq münasibətinin məzmunu subyektiv mülkiyyət hüququndan və subyektiv vəzifədən iba-

rətdir.  Mülkiyyət  hüquq  münasibətinin  məzmunu  anlayışını  subyektiv  mülkiyyət  hüququnun  məzmunundan 

fərqləndirmək lazımdır.  lk növbədə, onu qeyd edək ki, mülkiyyət hüquq münasibəti məzmunja iki elementdən 

ibarətdir: subyektiv mülkiyyət hüququndan; subyektiv vəzifədən. Subyektiv mülkiyyət hüququ isə məzmunja 

başqa elementlərdən ibarətdir. Subyektiv mülkiyyət hüququnun məzmunu növbəti hissədə izah olunajaqdır. 

Subyektiv mülkiyyət hüququ mülkiyyətçiyə məxsusdur. Subyektiv vəzifə isə qeyri-müəyyən dairədən olan 



 

257


şə

xslər (bütün digər şəxslər,  yəni  «hamı və hər  kəs») tərəfindən mülkiyyətçiyə öz səlahiyyətlərini (subyektiv 

mülkiyyət  hüququnu)  həyata  keçirməkdə  mane  olmamaqda  ifadə  edilir.  Bütün  digər  şəxslər  («hamı  və  hər 

kəs»), yəni borclu şəxslər mülkiyyətçinin səlahiyyətlərini pozmaqdan çəkinmək vəzifəsini daşıyırlar (passiv və-



zifə). 

Subyektiv vəzifə dedikdə, dairəsi qeyri-müəyyən olan borclu şəxslərin qanunla müəyyən edilən elə bir zəruri 

davranış ölçüsü başa düşülür ki, bu ölçü mülkiyyətçiyə əmlaka sahiblik, əmlakdan istifadə və onun üzərində sə-

rənjam vermək hüquqlarının həyata keçirilməsinə maneçilik törədilməməsini təmin edir. 

8. Subyektiv mülkiyyət hüququnun məzmunu 

Subyektiv mülkiyyət hüququ dedikdə, səlahiyyətli şəxsin (mülkiyyətçinin) mümkün olan elə bir davranış 

ölçüsü başa düşülür ki, bu ölçü mülki hüquq normaları ilə müəyyən edilir. O, mürəkkəb xarakterli hüquqi anla-

yış olub, müəyyən məzmuna malikdir. 

Subyektiv  mülkiyyət  hüququnun  məzmunu  dedikdə,  səlahiyyətli  şəxsə  (mülkiyyətçiyə)  verilən  hüquqi 

imkanlar başa düşülür. Bu hüquqi imkanlar subyektiv mülkiyyət hüququnun məzmununun tərkib hissəsi (ele-

menti) kimi çıxış edir. O, səlahiyyət adlanır. Üç cür səlahiyyət fərqləndirilir: 

 tələb etmək səlahiyyəti (hüquqi imkanı); 



 müdafiə səlahiyyəti (hüquqi imkanı); 

 davranış səlahiyyəti (hüquqi imkanı). 



Tələb etmək səlahiyyətinin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, səlahiyyətli şəxs (mülkiyyətçi) bütün şəxslərdən 

(«hamıdan və hər kəsdən») ona məxsus olan mülkiyyət hüququnu pozmamağı tələb etmək imkanına malikdir. 



Müdafiə etmək səlahiyyəti onu ifadə edir ki, səlahiyyətli şəxsin (mülkiyyətçinin) onun mülkiyyət hüququnu 

pozanlara dövlət məjburetmə tədbirləri tətbiq olunmasını tələb etmək imkanı vardır. Davranış səlahiyyəti de-

dikdə, səlahiyyətli şəxsə (mülkiyyətçiyə) əşya barəsində müstəqil surətdə faktiki və hüquqi əhəmiyyətli hərə-

kətlər etmək imkanı verilməsi başa düşülür. Məhz davranış səlahiyyəti subyektiv mülkiyyət hüququnun məz-

mununun əsasını və bünövrəsini təşkil edir. O, mühüm və başlıja səlahiyyətdir. Deməli, subyektiv mülkiyyət 

hüququnun məzmununda üç səlahiyyət birləşir. Ona görə də bu hüquq subyektiv mülki hüququn klassik mo-



delidir.  

Davranış səlahiyyəti özü üç cür səlahiyyəti əhatə edir: sahiblik səlahiyyətini; istifadə etmək səlahiyyətini; sə-

rənjam vermək səlahiyyətini. Azərbaycan Respublikasının yeni MM-i də bu mövqedən çıxış edir. MM-in 152-

ci maddəsində ənənəvi üçlü səlahiyyət ifadə edilmişdir. 

Mülkiyyətçinin  üçlü  səlahiyyətə  yalnız  Rusiya  Federasiyasının,  MDB-yə  daxil  olan  bir  çox  dövlətlərin,  o 

cümlədən Azərbaycan Respublikasının milli hüquq sistemində rast gəlmək olur.  nkişaf etmiş hüquq sistemləri-

nin heç biri üçlü səlahiyyət kimi hüquqi kateqoriya tanımır.  lk dəfə olaraq bu səlahiyyət 1832-ci ildə Rusiya 

imperiyasının qanunlar külliyyatının 1-ci hissəsinin 10-cu cildinin 420-ci maddəsində qanunvericilik qaydasın-

da təsbit edilmişdir. Sovet dövrünün mülkiyyət qanunvericiliyi üçlü səlahiyyəti həmin sənəddən iqtibas edərək, 

1922-ci və 1964-cü illərin mülki məcəllələrində, 1961-ci il və 1991-ci illərin mülki qanunvericiliyinin əsasların-

da saxlamışdı. Azərbaycan Respublikasının 1964-cü il MM-inin 87-ci maddəsi mülkiyyətçinin əmlaka sahiblik, 

ə

mlakdan istifadə və onun üzərində sərənjam vermək hüququnu müəyyənləşdirirdi. Bu qayda «Mülkiyyət haq-



qında» qanunda da saxlanılmışdı (1-ci maddə). 

Sovet dövrünün mülki hüquq elmi mülkiyyətçinin üçlü səlahiyyətə xüsusi əhəmiyyət verirdi. Alimlərin çoxu 

mülkiyyətin məna və məzmununu məhz bu səlahiyyətdə axtarırdılar. Tez-tez onlar A.V.Venediktovun irəli sür-

düyü fikrə istinad edirdilər: mülkiyyətçinin əmlaka sahiblik, əmlakdan istifadə və onun üzərində sərənjam ver-

mək  üzrə  səlahiyyətlərinin  ənənəvi  siyahısı  bütün  formasiyalarda  mülkiyyət  hüququ  üçün  ümumi  olan  cəhəti 

ifadə edir. 

Ə

jnəbi  dövlətlərin  qanunvericiliyində  subyektiv  mülkiyyət  hüququnun  məzmununa  müxtəlif  səlahiyyətlər 



aid  edilir.  Yapon  qanunvericiliyinə  görə,  mülkiyyət  hüququnun  məzmununa  qanunvericiliyin  müəyyən  etdiyi 

hədlərdə bu hüquqdan müstəqil və azad surətdə istifadə etmək, fayda götürmək və ona sərənjam vermək hüqu-

qu daxildir (MM-in 206-cı maddəsi). Yaponiya Konstitusiyasının 29-cu maddəsinin 2-ci bəndinə görə, mülkiy-

yət hüququnun məzmunu «qanunla müəyyən edilir, bir şərtlə ki, ictimai nemətlərə zidd olmasın». Fransa Mülki 

Məcəlləsinin 544-cü maddəsinə görə, mülkiyyət dedikdə, mütləq qaydada əşyadan istifadə və onun üzərində sə-

rənjam vermək hüququ başa düşülür. Fransa qanununa görə, mülkiyyətçi əşyadan yalnız qanunla qadağan edil-

məmiş fəaliyyət üçün istifadə edə bilər. 

Almaniya Mülki Qanunnaməsinin 903-cü paraqrafına görə, mülkiyyətçi əşya üzərində öz mülahizəsinə və is-

təyinə uyğun olaraq sərənjam verə bilər, habelə başqalarının əşyaya hər cür təsir göstərməsinin qarşısını ala bi-

lər, bu şərtlə ki, qanunun göstərişlərinə və ya üçüncü şəxslərin hüquqlarına zidd olmasın. Burada mülkiyyət hü-

ququnun məzmununa iki cür anlayış verilir: formal mənada anlayış; maddi mənada anlayış. Formal mənada 


 

258


mülkiyyət hüququnun məzmunu dedikdə, mülkiyyətçinin əşya barəsində etdiyi hərəkətlərin qanunun göstə-

rişlərinə zidd olmaması başa düşülür. Maddi mənada mülkiyyət hüququnun məzmunu dedikdə isə əşya üzə-

rində elə sahiblik (yiyəlik) başa düşülür ki, bu sahiblik (yiyəlik) subyekti səlahiyyətlərin (hüquqi imkanların) 

sistemi ilə təmin edir. 

Almaniya mülki hüquq doktrinasında üstün olan konsepsiyaya görə, mülkiyyət hüququnun məzmununa qa-

nuna məlum olan istənilən elə səlahiyyətlər daxildir ki, bu səlahiyyətlər əşya üzərində yiyəliyi (sahibliyi) təmin 

edir. Bu konsepsiya, əsasən, professor X.Pryuttingin işlərində əsaslandırılır. 

spaniya MM-inə görə (348-ci maddənin 1-ci hissəsi), mülkiyyət dedikdə, qanunvericiliyin nəzərdə tutduğu 

hədlərdə əşyaya sahiblik və ondan istifadə hüququ başa düşülür. 

ngilis-amerikan  hüquq  ailəsinə  görə,  mülkiyyətçi  on-on  iki  müxtəlif  səlahiyyətə  malikdir.  Mülkiyyətçiyə 

ə

nənəvi hüquqlarla bərabər, həm də bəzi tələb hüquqları (məsələn, pensiya, müavinət, aliment və s. almaq hü-



quqları), müstəsna hüquqlar (əqli mülkiyyət hüquqları) məxsusdur. Bu, onunla əlaqədardır ki, kontinental mülki 

hüquq ailəsi üçün xarakterik olan «bir əşya — bir mülkiyyət hüququ» prinsipi əvəzinə, ingilis-amerikan ailəsin-

də «bir əşya — bir neçə mülkiyyət hüququ» prinsipi tətbiq edilir. Eyni bir əşyaya münasibətdə bir neçə şəxsin 

eyni vaxtda mülkiyyət hüququ yarana bilər. Məsələn, bir mülkiyyətçi icarəyə verilmiş torpağa görə icarə haqqı 

formasında gəlir almaq, digər mülkiyyətçi isə istifadə etmək hüququna malik ola bilər. Belə halda mülkiyyət 

hüququnun məzmunu mülkiyyətçilərin razılığı ilə müəyyən edilir. Presedent xarakterinə malik olduğuna görə 

ingilis-amerikan hüquq ailəsi mülkiyyətin leqal (qanunvericilik qaydasında) anlayışını vermir ki, bu da mülkiy-

yətçilərin səlahiyyətlərinin çoxsaylı olmasına təsir göstərir.  

ABŞ mülki hüququ mülkiyyət hüququna üçlü səlahiyyət baxımından anlayış verir. Belə ki, mülkiyyət hüqu-

qu dedikdə əşyaya müstəsna sahiblik, əşyadan müstəsna istifadə və əşya üzərində müstəsna sərənjam vermək 

hüququ başa düşülür. 

Fransa mülki hüquq elmi mülkiyyət hüququnun məzmununa aid edir. əşyadan istifadə etmək və ondan bə-

hər, məhsul əldə etmək səlahiyyəti; əşyanı məhv etmək səlahiyyəti; əşya üzərində sərənjam vermək səlahiyyəti; 

əş

ya barəsində istənilən mülki-hüquqi əqd bağlamaq (məsələn, sığorta, icarə, alqı-satqı və bağışlama müqavilə-



ləri bağlamaq, vəsiyyət etmək) səlahiyyəti. 

Qeyd etmək lazımdır ki, bir qayda olaraq, subyektiv mülkiyyət hüququnun məzmunu üçlü səlahiyyətin (sa-

hiblik səlahiyyətinin; istifadə səlahiyyətinin; sərənjam səlahiyyətinin) vasitəsilə açıqlanır; bu səlahiyyətlərin hər 

biri spesifik, özünəxas xüsusiyyətlərə malik olub, müəyyən dərəcədə müstəqil hüquq hesab edilir; onlar tam ha-

lında yalnız mülkiyyətçinin özü tərəfindən həyata keçirilə bilər. 

9. Sahiblik səlahiyyəti 

Sahiblik səlahiyyəti əmlaka (əşyaya) faktik sahibliyi həyata keçirməyin hüquqi cəhətdən təmin edilmiş im-

kanıdır (MM-in 152-ci maddəsinin 2-ci bəndi). Sahiblik səlahiyyəti qanunla müəyyən edilən və qorunan elə bir 

imkandır ki, bununla əşyaya faktiki cəhətdən yiyələnmək təmin edilir. Bu səlahiyyətdə əşyanın müəyyən şəxsə 

məxsus olması imkanı hüquqi cəhətdən ifadə olunur. Sahiblik səlahiyyətindən istifadə etməklə şəxs öz təsərrü-

fat sahibliyində əşyaya malik olur, əşyanı öz təsərrüfatında saxlayır, sığorta etdirir, uçotunu aparır, balansa gö-

türür, başqa sözlə desək, bu əşyanın salamat qalmasının təmin edilməsinə, idarə olunmasına və saxlanılmasına 

yönələn hərəkətlər edir. 

Sahiblik səlahiyyətinə mülkiyyətçinin əmlakın təsadüfən tələf və xarab olması risqini aradan qaldırmaq və 

ram etmək üzrə hərəkətləri də daxildir. Əmlakın təsadüfən məhv olması və ya təsadüfi zədələnməsi risqi

ə

gər qanunvericilikdə və ya müqavilədə ayrı qayda nəzərdə tutulmayıbsa, mülkiyyətçinin üzərinə düşür (MM-



in 152-ci maddəsinin 10-cu bəndi). 

Sahiblik səlahiyyəti həm də mülkiyyətçinin ona məxsus olan əşyanın saxlanılması yükünü daşımağa yönələn 

hərəkət  və  tədbirlərini  əhatə  edir.  Əgər  qanunvericilikdə  və  ya  müqavilədə  ayrı  qayda  nəzərdə  tutulmayıbsa, 

mülkiyyətçi ona mənsub əmlakın saxlanılması yükünü daşıyır (MM-in 152-ci maddəsinin 11-ci bəndi). 

Sahiblik səlahiyyəti əşyaya yalnız təsərrüfat (faktik) sahibliyinin həyata keçirilməsini ifadə edən hüquqi im-

kandır. Buna görə də ərazi və məkan baxımından mülkiyyətçinin olduğu yerdən başqa ərazidə yerləşən və ona 

məxsus olan əşya yenə də mülkiyyətçinin faktik sahibliyində qalmaqda davam edir. Məsələn, vətəndaş bir ay 

müddətinə başqa şəhərə yay məzuniyyətinə gedir. Belə halda o, yaşayış evinə və bu evdəki məişət predmetləri-

nə, habelə ev avadanlıqlarına sahiblik səlahiyyətinə malik olajaqdır. 

Sahiblik mülkiyyətçidən ayrılıb, başqa şəxsə verilə bilər. Belə halda mülkiyyətçi olmayan şəxsin sahibliyi 

yaranır. Bu sahiblik iki cür olur: qanuni sahiblik; qeyri-qanuni (qanunsuz) sahiblik. Qanuni sahibliyə həm də ti-

tul sahibliyi deyilir. Titul sahibliyi hüquqi əsasa malik olan sahiblikdir. Hüquqi əsas titul adlanır. 



Qanuni sahiblik odur ki, o, hüquqi əsaslar olan qanun, müqavilə və inzibati aktın göstərişi ilə yaranır. Bu 

sahibliyə aiddir: alqı-satqı müqaviləsi əsasında əmələ gələn sahiblik; icarə müqaviləsi əsasında əmlakın icarəyə 



 

259


verilməsi ilə əlaqədar yaranan sahiblik; saxlanj müqaviləsi ilə əmlakın saxlanılma üçün verilməsi ilə əlaqədar 

yaranan sahiblik; əmlakdan əvəzsiz istifadə və kirayə müqavilələri əsasında əmələ gələn sahiblik; idarəçi təyin 

edilməsi barədə inzibati akt əsasında xəbərsiz itkin düşmüş hesab edilən vətəndaşın əmlakı üzərində idarəçinin 

sahibliyi və s. 



Qeyri-qanuni (qanunsuz) sahiblik odur ki, bu cür sahiblik hüquqi əsas olmadan yaranır. Qeyri-qanuni sa-

hiblik titulsuz sahiblik də adlanır. Məsələn, əşyanı oğurlayan şəxs onun faktiki sahibi olur. Lakin o, həmin əş-

yanın qeyri-qanuni sahibidir. Oğurluğa görə şəxs cinayət məsuliyyətinə jəlb edilir. Mülkiyyətçi isə qeyri-qanuni 

sahiblikdən əşyanı tələb edə bilər. 

Qanunsuz sahiblik özü iki cür olur: vijdanlı sahiblik; vijdansız sahiblik. Buna uyğun olaraq qanunsuz sahib-

lər vijdanlı və vijdansız sahiblər (əldə edənlər) adlanır. 



Vijdanlı sahiblik odur ki, bu sahiblikdə vijdanlı əldə edən özünün qanunsuz sahibliyini bilmir və ya bilmək 

imkanına malik olmur. Məsələn, vətəndaşın satılmaq üçün komisyon mağazasına qoyulmuş oğurluq malını hə-

min mağazadan alması vijdanlı sahiblikdir, bu şərtlə ki, o, satılan malın oğurluq mal olmasını bilməsin və ya 

bilmək imkanına malik olmasın. 



Vijdansız sahiblik odur ki, bu sahiblikdə vijdansız əldə edən qanunsuz sahibliyini bilir və ya bilmək imka-

nına malik olur (MM-in 157-ci maddəsinin 5-ci bəndi). Məsələn, şəxsin bilə-bilə oğurlanmış əmlakı satın alma-

sı vijdansız sahibliyə misaldır. 

Sahiblik səlahiyyəti onu həyata keçirən subyektlərə görə iki yerə bölünür: mülkiyyətçinin sahiblik səlahiyyə-

tinə; qeyri-mülkiyyətçi şəxslərin sahiblik səlahiyyətinə. Mülkiyyət hüququ əsasında şəxsə məxsus olan əşya ba-

rəsində həyata keçirilən sahiblik səlahiyyətinə mülkiyyətçinin sahiblik səlahiyyəti deyilir. Mülkiyyətçi statusu 

olmayan şəxslərin əşya barəsində həyata keçirdikləri sahiblik səlahiyyəti qeyri-mülkiyyətçi şəxslərin sahiblik 

səlahiyyəti adlanır. O özü iki cür olur: məhdud əşya hüququ subyektlərinin sahiblik səlahiyyəti (məsələn, 

əş

yanı girov saxlayanın, uzufruktuarın, yəni əşyadan istifadə edən şəxsin sahiblik səlahiyyəti); öhdəlik hüququ 



subyektlərinin sahiblik səlahiyyəti (məsələn, icarəçinin icarəyə götürdüyü əşyaya sahiblik səlahiyyəti, daşıyı-

cının daşıdığı və başqa şəxsə məxsus olan yükə sahiblik səlahiyyəti, podratçının ona təmir üçün verilmiş əşyaya 

sahiblik səlahiyyəti və s.). 

Mülkiyyətçinin sahibliyi ilkin və müstəqil sahiblik, başqa şəxslərin sahibliyi isə törəmə sahiblikdir. Titul sa-

hibliyi, yəni mülkiyyətçi olmayan şəxsin sahibliyi mülkiyyət hüququndan törəyir. 

Bununla  bərabər,  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  əşyaya  sahiblik  bütün  hallarda  hüquqla  qorunmur  və  mühafizə 

edilmir. Məsələn, mülki dövriyyədə istifadə olunması qadağan edilən (mülki dövriyyə qabiliyyəti olmayan) ob-

yektlər vətəndaşın faktiki sahibliyində olarsa, həmin obyekt vətəndaşdan dərhal alınır. 



Sahiblik səlahiyyətini sahiblikdən fərqləndirmək lazımdır. Sahiblik səlahiyyəti sahibliyə əsas verən hüquq-

dur (hüquqi imkandır). Sahiblik isə faktiki (fiziki, maddi), yəni hüquqla bağlı olmayan münasibətdir, faktdır. Ola 

bilsin ki, müəyyən şəxs əşyanın sahibi olsun, amma onun həmin əşyaya sahiblik səlahiyyəti olmasın. Məsələn, 

şə

xs əşyanı oğurlayır. Belə halda əşyanın sahibi həmin əşyaya sahiblik səlahiyyətini itirmir, saxlayır. O, yalnız əş-



yaya fiziki (maddi, faktiki) sahiblikdən məhrum olur. Lakin bundan fərqli olaraq, oğru əşyanın faktiki (fiziki) sa-

hibi olur. Amma o, həmin əşyaya sahiblik səlahiyyətinə malik deyil. 



10.  stifadə etmək səlahiyyəti 

stifadə səlahiyyəti əmlakdan (əşyadan) onun faydalı təbii xüsusiyyətlərini hasil etməyin, habelə ondan fay-

da götürməyin hüquqi cəhətdən təmin edilmiş imkanıdır (MM-in 152-ci maddəsinin 3-cü bəndi). Bu səlahiyyət 

ə

sasında fiziki şəxs əşyadan istifadə etməklə öz maddi və mənəvi tələbatını ödəyir (öz mənzilində yaşayır, avto-



mobildə gedir, ayaqqabı geyinir və s.), hüquqi şəxslər isə xammal və materialları emal etməklə müəyyən mal 

istehsal edir. Belə təsəvvür yaranır ki, əşyadan istifadə etmək əşyaya münasibətdə şəxsin öz mənafeyi üçün hə-

rəkət etməsini (müxtəlif ehtiyacı və tələbatı ödəmək, fayda götürmək, gəlir, artım və bəhər əldə etmək, məhsul 

istehsal etmək və s.), onun köməyi ilə istehsal və ya istehlak ehtiyaclarının ödənilməsini, əşyanın sosial-təsərrü-

fat təyinatına uyğun olaraq istismar edilməsini ifadə edir.  stifadə səlahiyyəti ya şəxsi ehtiyacları təmin etməklə, 

ya da iqtisadi-təsərrüfat məqsədləri ilə bağlı ola bilər. 

Əş

yadan istifadəni şərtləndirən və ifadə edən hərəkət üsulları iki cür olur: istehsal və ya digər fəaliyyətə yö-



nələn hərəkət üsulu (istehsal istehlakı prosesi); şəxsi istehlaka yönələn hərəkət üsulu (şəxsi istehlak prosesi). 

Bu üsullardan hər hansı birinin tətbiq olunması əşyanın növündən asılıdır.  stehlak olunmayan əşyalar (məsə-

lən,  istifadə  prosesində  itməyən,  lakin  tədrijən  köhnələn,  yəni  amortizasiya  edən  istehsal  vasitələri,  dəzgahlar, 

avadanlıqlar, cihazlar və s.) istifadə obyekti olarsa, belə halda əşyadan istifadə dedikdə, onun istehsal və ya digər 

fəaliyyət məqsədlərinin həyata keçirilməsində tətbiq edilməsi başa düşülür.  stehlak olunan əşyalar (yanajaq, ər-

zaq məhsulları, xammal və s.) istifadə obyekti olarsa, belə halda əşyadan istifadə həmin əşyanın əvvəlki vəziyyət-

də mövcud olmasına son qoyulmasına, habelə onun başqa vəziyyətə gətirilməsinə yönələn hərəkətləri ifadə edir. 


 

260


Məsələn, xammaldan məmulat hazırlanır və s. Özü də belə halda əmlaka faktiki sərənjam verilir. 

Hər bir mülki hüquq subyekti əşyadan istifadə səlahiyyəti əldə etmək hüququna malikdir. Bu məqsədlə qa-

nun onlar üçün müəyyən hərəkətlər etmək imkanı müəyyən edir. Lakin bu imkanın həjmi bütün subyektlər üçün 

eyni deyildir.  stifadə səlahiyyətinin başqa şəxsə keçməsinin ən geniş yayılmış mülki-hüquqi üsulu əqdlərdir 



(müqavilələrdir). Bu üsul mülkiyyət hüququnun hüdudlarından kənar qaydada istifadə səlahiyyətinin bir şəxs-

dən digərinə keçməsini şərtləndirir və bununla həmin səlahiyyət mülkiyyətçidən ayrılır. Müqavilə ilə istifadə 

səlahiyyəti həm müddətli, həm də müddətsiz olaraq mülkiyyətçidən digər şəxsə verilə bilər. Belə müqavilələrə 

icarə, əmlak kirayə və əmlakdan əvəzsiz istifadə müqavilələrini və b. misal göstərmək olar. 

Sahiblik kimi istifadə də iki cür olur: qanuni istifadə; qeyri-qanuni istifadə. Qanuni istifadə odur ki, belə 

halda mülkiyyətçi və ya digər titul sahibi əmlakdan istifadə üçün digər şəxsə icazə verir. Qeyri-qanuni istifadə 



halında isə əmlak digər şəxsin istifadəsinə qüvvədə olan qanunvericiliyin pozulması ilə və digər şəxslərin hü-

quqlarının pozulması ilə keçir. Əmlakdan istifadə hüquqi əsasa (məsələn, mülkiyyətçi ilə bağlanmış müqavilə 

ə

sasında və s.) malik olarsa, bu, titul istifadəsi adlanır. 



stifadə səlahiyyətinə şəxsin öz əşyasından istifadə etməməsi imkanı da daxildir (MM-in 152-ci maddəsinin 

7-ci bəndi). Lakin mülkiyyətçinin əmlakdan istifadə etməməsi və ya ona qulluq etməməsi ictimai mənafeyə zidd 

ola bilməz.  

stifadə səlahiyyəti sahiblik səlahiyyəti ilə sıx bağlıdır. Belə ki, əşyadan istifadə hüququnu həyata keçirmək 

üçün şəxs ilk növbədə ona sahiblik səlahiyyətinə malik olmalıdır. 

11. Sərənjam vermək səlahiyyəti 

Sərənjam səlahiyyəti əmlakın (əşyanın) hüquqi müqəddəratını təyin etməyin hüquqi cəhətdən təmin edilmiş 

imkanıdır (MM-in 152-ci maddəsinin 4-cü bəndi). Bu səlahiyyət vasitəsilə əşyanın hüquqi və faktiki cəhətdən 

taleyinin müəyyən olunması imkanı ifadə edilir. Sərənjam elə bir hərəkətdir ki, bununla mülkiyyət hüququ ya-

ranır, dəyişir və ya xitam olunur. Başqa sözlə desək, sərənjam aktı əşyanın məxsusluğunu, vəziyyətini və ya tə-

yinatını dəyişdirməyə yönələn hüquqi faktdır. Müqavilə üzrə (məsələn, alqı-satqı, bağışlama, dəyişmə və s. mü-

qavilələr üzrə) əmlakın özgəninkiləşdirilməsi, onun vərəsəlik qaydasında vərəsələrə verilməsi, ya da məhv edil-

məsi sərənjam səlahiyyətinin həyata keçirilməsini ifadə edir. 

Mülkiyyətçi ona məxsus olan əşyanı məhv edə bilər. Məsələn, köhnəlmiş minik avtomobilinin sahibi həmin 

avtomobili ehtiyat hissələrinə ayırmaqla onu məhv edir. Bu akt mülkiyyətçinin sərənjam səlahiyyətinin həyata 

keçirilməsini ifadə edir. Hüquq ədəbiyyatında mülkiyyətçinin özünə məxsus olan əşyanı məhv etməyə yönələn 

hüquqi hərəkətini mülkiyyət hüququnu xitam edən birtərəfli əqd hesab edirlər. Bu barədə başqa fikir də söyləni-

lir. Müəlliflərdən D.M.Genkin göstərir ki, əşyanın məhv edilməsini sərənjam aktı hesab etmək olmaz. Ona görə 

ki, sərənjam əşyanın özünün ləğv edilməsinə yox, həmişə onun hüquqi vəziyyətinin dəyişməsinə, onun hüquqi 

taleyinin müəyyən edilməsinə yönəlir. 

Əş

yanın məhv edilməsinin iki üsulu fərqləndirilir: əşyanın qəsdən bilə-bilə məhv edilməsi (məsələn, atmaq, 



tullamaq); əşyanın istehlakı nəticəsində məhv edilməsi (məsələn, ərzaq məhsullarının istehlakı). Birinci halda 

edilən hərəkət əşya üzərində sərənjam verməni ifadə edir.  kinci halda mülkiyyətçinin iradəsi hüquqi nəticə əldə 

edilməsinə yönəlmir və buna görə də bunu sərənjam hərəkəti hesab etmək olmaz. Xüsusi olaraq mülkiyyət hü-

ququnun xitam edilməsinə yönəlməyən həmin hərəkət hüquqi əməldir. Müəlliflərdən bəziləri xüsusi olaraq əş-

yanın məhv edilməsinə yönələn istehlakı sərənjam hərəkəti hesab edirlər. 

Belə təsəvvür yaranır ki, mülkiyyət hüququnun xitam olunmasına səbəb olduğuna görə əşyanın qəsdən bilə-

bilə məhv edilməsinə  yönələn istehlak sərənjam vermək hərəkətini ifadə edir; əgər mülkiyyətçi xüsusi olaraq 

ə

mlak üzərində mülkiyyət hüququnun ləğv olunmasını istəyərsə, həmin əmlakın qəsdən bilə-bilə məhv olunma-



sını arzu edərsə və bundan ötrü onu istehlak edərsə, bu, sərənjam vermə deməkdir. Sərənjam vermək hərəkəti, 

ümumiyyətlə, əşyanın mülkiyyətçinin təsərrüfat sferasından (müvəqqəti və  ya həmişəlik olaraq) çıxarılmasını 

göstərir. 

 Sərənjam vermək səlahiyyəti mülkiyyətçini xüsusən də belə bir hüquqi imkanla təmin edir ki, o, əmlakı ba-

rəsində istənilən mülki-hüquqi əqd bağlaya bilər. Bu əqd ilk növbədə, əmlakın salamat qalmasının təmin edil-

məsinə yönələ bilər (məsələn, sığorta müqaviləsi bağlamaq). Mülkiyyətçi həm də sərənjam əqdləri bağlaya bi-

lər ki, bu əqdlərin köməyi ilə o, əmlakını özgəninkiləşdirir. Buna görə onlara özgəninkiləşdirmə əqdləri də de-

yilir. Məsələn, alqı-satqı, bağışlama və dəyişmə müqavilələri bağlamaq, vəsiyyət etmək və s. belə əqdlərə mi-

saldır. Əmlakı girov qoymaq və kirayəyə vermək də sərənjam əqdləri hesab edilir. 

Beləliklə,  sərənjam  səlahiyyəti  dedikdə,  əşyanın  hüquqi  taleyini  və  müqəddəratını  həll  etməyə  yönələn 

mümkün olan subyektiv hüquq başa düşülür. Sərənjam hüququ qanunla qorunan elə bir imkandır ki, bununla 

əş

yanın hüquqi «aqibəti və taleyi» müəyyən edilir. 



Sahiblikdən, istifadə etməkdən və sərənjam verməkdən ibarət olan üçlü səlahiyyət mülkiyyətçiyə verilən bü-

 

261


tün imkanları əhatə və ifadə edir. Üçlü səlahiyyətə başqa səlahiyyət də əlavə edilməsinə nəzəri cəhətdən təşəb-

büs edilmişdir. Məsələn, idarə etmək səlahiyyətini bəzi müəlliflər müstəqil səlahiyyət kimi üçlüyə daxil etməyə 

cəhd göstərmişlər. Lakin göstərilən bütün təşəbbüs və cəhdlər müvəffəqiyyətsizliyə uğramışdır. 

Qeyd etmək lazımdır ki, üçlü səlahiyyət barədə məsələ mülki hüquq elmində ən çox müzakirə edilən və mü-

bahisə doğuran məsələlərdən biri hesab olunur. Hüquq ədəbiyyatında belə bir fikir söylənilir ki, mülkiyyət hü-

ququnun  məzmununu  xarakterizə  etmək  üçün  ənənəvi  üçlü  səlahiyyət  «kifayət  etmir»,  mülkiyyətçinin  özünə 

məxsus əmlaka sahiblik, əmlakdan istifadə və onun barəsində sərənjam səlahiyyətlərini müəyyən edən siyahı 

universal  əhəmiyyətə  malik  deyildir.  Mülkiyyət  hüququnu  sahiblik,  istifadə  və  sərənjam  səlahiyyətlərinin 

məcmusu ilə eyniləşdirmək olmaz (S.N.Bratus). Əşya üzərində həbs qoyulanda üç səlahiyyət bütövlükdə itir və 

belə halda mülkiyyət hüququnun mahiyyəti barədə nə demək olar? (A.V.Venediktov tərəfindən başlanılmış və 

geniş surətdə yayılan mübahisə). Üçlüyün elementlərindən birinə oxşamayan səlahiyyəti mülkiyyət hüququna 

daxil  etmək  imkanını  və  ya  üçlüksüz  mülkiyyət  hüququnun  mövcudluğu  imkanını  sübut  etmək  olarmı?  XIX 

ə

srdə Almaniya Mülki Qanunnaməsi qəbul ediləndə qəti olaraq müəyyən edilmişdi: «mülkiyyət ayrı-ayrı səla-



hiyyətlərin məcmusu deyildir»; bu onu ifadə edir ki, mülkiyyətin hüquqi məzmununu təşkil edən səlahiyyətləri 

qanunvericilik qaydasında göstərmək olmaz; mülkiyyətçi öz əmlakı barəsində istənilən səlahiyyətə malikdir.  

Beləliklə,  hüquq  ədəbiyyatında  üçlük  problemi  böyük  əhəmiyyətə  malik  olan  məsələdir.  Bu  məsələ  hətta 

dünya ölkələrinin qanunvericiliyi tərəfindən mülkiyyətə verilən leqal anlayış və təriflərdə öz əksini tapır. Qeyd 

etməliyik ki, sahiblik, istifadə və sərənjam səlahiyyətləri bir-biri ilə qarşılıqlı surətdə bağlı və əlaqəlidir; onlar 

yalnız tam halında, birlikdə götürüldükdə subyektiv mülkiyyət hüququnun məzmununu təşkil edir. Subyektiv 

mülkiyyət  hüququ  öz  məzmunu  baxımından  həmin  səlahiyyətlərin  hamısını  ümumiləşdirilmiş  şəkildə  ifadə 

edir. Odur ki, subyektiv mülkiyyət hüququnun məzmunu məhz məcmu halında göstərilən səlahiyyətlərlə bitir, 

nejə deyərlər, tükənir. Başqa sözlə desək, sahiblik, istifadə və sərənjam səlahiyyətləri subyektiv mülkiyyət hü-

ququnun qəti olaraq müəyyənləşdirilmiş elementləridir; oraya əlavə olaraq başqa hər hansı səlahiyyət (element) 

daxil etmək olmaz. Hətta XX əsrin ortalarında əvvəljə ingilis-amerikan hüququ, sonra isə kontinental hüquq öl-

kələrində belə bir konsepsiya irəli sürüldü və geniş yayıldı ki, başqa səlahiyyətlər (məsələn, əmlakı idarə etmək 

səlahiyyəti; əmlakdan gəlir götürmək səlahiyyəti; zərərə səbəb olan əmlak istifadəsini qadağan etmək səlahiy-

yəti və s.) daxil etməklə üçlü səlahiyyət tamamlansın. Lakin həmin səlahiyyətlər öz məzmununa görə müstəqil 

səlahiyyətlər deyil; onlar mahiyyətjə, artıq mülkiyyətçiyə verilmiş sahiblik, istifadə və ya sərənjam səlahiyyət-

lərinin həyata keçirilmə üsulları, mülkiyyət hüququnun realizə formalarıdır; bu səlahiyyətlər mülkiyyət hüququ-

nun məzmununu təşkil edən elementlər hesab olunmur. Buna görə də göstərilən səlahiyyətlər inkişaf etmiş öl-

kələrin qanunvericiliyində praktiki olaraq öz normativ ifadəsini tapmadı. 



12. Mülkiyyət hüququnun anlayışı 

Mülkiyyət hüququ anlayışı öz mənbəyini Roma hüququndan götürmüşdür. Torpaq üzərində mülkiyyət hüqu-

qu  xüsusilə  bu  hüququn  inkişafına  böyük  təsir  göstərmişdi.  Romada  mülkiyyət  hüququnu  bildirmək  üçün 

«dominium» termini, təxminən respublika dövründən başlayaraq isə «proprietas» termini tətbiq edilmişdi. 

Roma  hüquqşünasları  mülkiyyət  hüququnun  dəqiq  tərifini  verməmişdilər.  Mülkiyyətə,  sadəjə  olaraq,  şəxs 

(mülkiyyətçi) olmayan və ya dövriyyə qabiliyyətli hər cür əşya kimi baxılırdı. Onlar yalnız mülkiyyət hüququ-

nun məzmununu (elementlərini), yəni mülkiyyətçinin səlahiyyətlərini müəyyən etmişdilər. Mülkiyyətçi özünə 

məxsus olan əşya barəsində aşağıdakı hüquqlara malik idi: əşyadan istifadə hüququ (ius utendi); əşyadan gəlir, 

bəhər almaq hüququ (ius fruendi); sərənjam hüququ (ius abutendi). 

Roma hüququ mülkiyyət hüququnun elementlərinin, yəni mülkiyyətçinin ayrı-ayrı səlahiyyətlərinin siyahısı-

nı qəti olaraq müəyyən etmirdi. Bu, onunla şərtlənirdi ki, Roma hüququna görə, mülkiyyətçi özünə məxsus olan 

əş

ya barəsində qanunla birbaşa qadağan edilməyən hər şey edə bilərdi. 



Roma hüquqşünasları vahid mülkiyyət anlayışı, mülkiyyət hüququ sahəsində dəqiq hüquqi termin işləyib ha-

zırlamasalar  da,  onların  mülkiyyət  hüququnun  elementləri  barəsində  müəyyən  etdikləri  qayda  müasir 

qanunvericiliyin prinsipial əsasını təşkil edir. Dünya hüquq mədəniyyətinin ilkin mənbələrindən biri olan Roma 

hüququnda  mülkiyyət  barədə  işlənib  hazırlanmış  müddəalar  bütün  hüquq  sistemləri,  o  cümlədən  Azərbaycan 

Respublikasının mülki hüququ tərəfindən qəbul edilmişdir.  

Mülkiyyət hüququna uğurlu anlayış vermək qanunvericiliyin və sivilistika doktrinasının həmişə diqqət mər-

kəzində olmuşdur. Uilyam Blekston XVIII əsrin axırlarında yazdığı traktatda göstərirdi ki, mülkiyyət hüququna 

fərdin əşyaya təkbaşına və öz istəyinə uyğun yiyəlik etməsi kimi baxmaq lazımdır. Fransanın 1804-cü il MM-

inin (Napoleon Məcəlləsinin) mülkiyyətə verdiyi məşhur anlayış, demək olar ki, XIX əsrdə sivilistika doktrina-

sında geniş yayılmışdı. Bu anlayış mülkiyyətin əşyadan istifadə və ona sərənjam vermək hüququ olmasını nə-

zərdə tutur ki, bu, mahiyyətjə əşyaya tam yiyəliyi ifadə edir. O dövrdə alman sivilisti Fridrix Karl fon Savinyi 

mülkiyyət hüququnun nisbətən uğurlu anlayışlarından birini təklif etdi: mülkiyyət hüququ əmlak üzərində şəx-



 

262


sin qeyri-məhdud və müstəsna yiyəlik etməsidir. Başqa alman sivilisti Dernburq mülkiyyət hüququna əşya üzə-

rində ümumi yiyəlik hüququ kimi anlayış verirdi. 

nqilabaqədərki rus sivilistləri də mülkiyyət hüququna anlayış verməyə təşəbbüs göstərirdilər. Onların bu ba-

rədə irəli sürdükləri doktrinal fikirlər, əsasən, alman mülki hüquq doktrinasına əsaslanırdı. K.Pobedonostsevə 

görə, mülkiyyət hüququ müstəsna və tam yiyəlik hüququdur. D. .Meyer mülkiyyət hüququna şəxsin əşya üzə-

rində tam yiyəliyi kimi anlayış verirdi. 

Mülkiyyət hüququna sovet dövrünün hüquq ədəbiyyatı səhifələrində də anlayış verilmişdir. A.V.Venediktov 

mülkiyyət hüququna «əşya üzərində hər şeyi əhatə edən, ali, nisbətən tam, qeyri-məhdud, mütləq yiyəlik hüqu-

qu» kimi anlayış verirdi. Onun fikrinjə, mülkiyyət hüququ ixtiyar və mənafe əsasında əşyadan istifadə etmək 

hüququdur. 

Xarici  ölkələrin  sivilistika  doktrinası  da  mülkiyyət  hüququna  anlayış  verilməsinə  xüsusi  əhəmiyyət  verir. 

Yaponiya mülki hüquq doktrinası mülkiyyət hüququna əşya üzərində tam yiyəlik hüququ kimi anlayış verir. Al-

maniya  sivilistika  doktrinasında  göstərilir  ki,  mülkiyyət  obyektlərin  məcmusu  (subyektin  əmlakı,  müəssisəsi) 

olmayan, tək-tək maddi daşınar və ya daşınmaz əşya üzərində bilavasitə hüquqi (faktiki yox) yiyəlik etməkdir. 

Alman alimi professor Q.Y.Villinq yazır ki, mülkiyyət əşyaya aid olan insan azadlığı deməkdir.  ngilis hüquq-

ş

ünası Metkolfun fikrinjə, mülkiyyət sahib olma və yiyəliyin obyekti olan əşyadır. 



Ümumiyyətlə, bütün hüquq sistemlərində biz mülkiyyət hüququna anlayış verilməsinə rast gələ bilərik. Bu an-

layışlar bir-birini istisna etmir. Əksinə, onlar bir-birini tamamlayaraq, mülkiyyət hüququ kimi vacib hüquqi hadi-

sənin mahiyyətinin aydınlaşdırılmasına imkan verir. Ona biz də doktrinal (elmi) anlayış veririk. 

Beləliklə,  mülkiyyət  hüququ  dedikdə,  elə  bir  subyektiv  mülki  hüquq  başa  düşülür  ki,  bu  hüquq 



qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada və şərtlərlə yaranır, mülkiyyətçinin özünə məxsus əmlaka öz 

mülahizəsinə görə sahiblik, əmlakdan istifadə və onun barəsində sərənjam səlahiyyətlərini ifadə edir, bu 

səlahiyyətlərin başqa şəxsə verilə bilməsini, əmlakdan girov kimi və ya başqa üsulla istifadə edilə bilməsi-

ni, əmlakı mülkiyyət kimi və ya idarə etmək üçün başqa şəxsə verilə bilməsini, habelə əmlak barəsində 

qanuna zidd olmayan istənilən hərəkətlər edilməsini təmin edir. Mülkiyyətçi bu hüquq əsasında əmlakdan 

hər hansı sahibkarlıq, təsərrüfat fəaliyyəti və ya qanunla qadağan edilməmiş başqa fəaliyyət üçün istifadə edə 

bilər. 

13. Mülkiyyət hüququnun məhdudlaşdırılması. Qonşuluq  

hüququ (qonşuluq etmə hüququ) 

Qanun  mülkiyyətçiyə  üçlü  səlahiyyət  verməklə  bərabər,  həm  də  bu  səlahiyyətlərin  həyata  keçirilməsinin 

hədlərini  müəyyən  edir.  Belə  hədlərin  nəzərdə  tutulması  əmlak  münasibətlərinin  tənzimlənməsinin  ən  vacib 

üsuludur. 

Mülkiyyətçi ona mənsub olan əmlakı barəsində öz mülahizəsi ilə istənilən hərəkəti edə bilər. Ona verilən sə-

lahiyyətin həjminə görə nisbətən daha geniş və tam əşya hüququ olan mülkiyyət hüququ qeyri-məhdud (tam su-

veren) xarakterə malik deyil. Belə ki, qanunda və ya müqavilədə nəzərdə tutulan hallarda mülkiyyət hüququnun 

həyata keçirilməsi məhdudlaşdırıla bilər (MM-in 152-ci maddəsinin 5-ci bəndi). Qanun iki halda mülkiyyətçi-

nin ona mənsub olan əmlakı barəsində öz mülahizəsi ilə istənilən hərəkəti etmək imkanını məhdudlaşdırır

digər şəxslərin (qonşuların, üçüncü şəxslərin) hüquqlarının pozulduğu halda; hüquqdan sui-istifadə etdiyi halda 

(MM-in 152-ci maddəsinin 6-cı bəndi). Hüquqdan sui-istifadə mülkiyyətdən başqalarına yalnız və yalnız ziyan 

vurmaq niyyəti ilə istifadə edilməsini ifadə edir. Məsələn, vətəndaş öz torpaq sahəsində tikili ujaldır və bununla 

qonşunun evinə düşən işığın qarşısını alır. Bu, mülkiyyət hüququndan sui-istifadədir. 

Mülkiyyətçi hüquqlarını gerçəkləşdirərkən vətəndaşların sağlamlığına və  ətraf mühitə ziyan vurmamalıdır. 

O, qonşularına və üçüncü şəxslərə narahatlıq gətirən bütün hərəkətlərdən çəkinməlidir. O, əmlakdan yalnız qa-

nunla qadağan edilməmiş fəaliyyət üçün istifadə edə bilər. Konstitusiya mülkiyyətdən insan və vətəndaş hüquq-

ları və azadlıqları, cəmiyyətin və dövlətin mənafeləri, şəxsiyyətin ləyaqəti əleyhinə istifadə edilə bilməsini ya-

saqlayır (Konstitusiyanın 13-cü maddəsinin 3-cü bəndi). 

Bu,  dünyanın  bütün  hüquq  sistemləri  üçün  ümumi  olan  vacib  prinsipə  uyğun  gəlir.  Həmin  prinsipə  görə, 

mülkiyyətçi ona məxsus olan əmlakdan üçüncü şəxslərə və ya bütövlükdə cəmiyyətə mühüm və əsassız zərər 

vurmaqdan çəkinmək vəzifəsi daşıyır. Bu prinsip Almaniya Mülki Qanunnaməsinin 823-cü paraqrafında, Fran-

sa Mülki Məcəlləsinin 1382-ci maddəsində,  taliya Mülki Məcəlləsinin 2043-cü maddəsində ifadə olunmuşdur. 

O,  öz  əksini  ingilis-amerikan  (ümumi)  hüquq  sistemində  də  (zərər  haqqında  delikt  hüququnda,  yəni  tort  of 

niisance)  tapmışdır.  Göstərilən  prinsip  bütün  cəmiyyət  üzvləri  qarşısında  mülkiyyətçilərin  hüquqi  məsuliyyət 

daşıması qaydasını müəyyənləşdirir. Göründüyü kimi, onu bizim ölkə qanunvericiliyi də nəzərdə tutur. 

Mülkiyyətçinin istifadə səlahiyyətinə görə, o, öz əmlakından istifadə etməyə də bilər. Mülkiyyətçi əmlakdan 

istifadə etməməklə, məlum məsələdir ki, ona qulluq göstərmir. Amma bu hal, yəni əmlakdan istifadə edilməmə-


 

263


si, ona qulluq göstərilməməsi ictimai mənafeyə zidd olmamalıdır. Əgər göstərilən həmin hallar ictimai mənafe-

yə ziyan vurarsa, mülkiyyətçinin hüquqları məhdudlaşdırılır. Ziyan isə o halda vurula bilər ki, mülkiyyətçi tərə-

findən istifadə və qulluq olunmayan əmlak digər şəxslərin istifadəsinə verilsin (MM-in 152-ci maddəsinin 7-ci 

bəndi). Axı, bu cür əmlakın zərər vurmaq ehtimalı vardır. 



Mülkiyyət  hüququnun  məhdudlaşdırılması  mülkiyyətçinin  xüsusi  mənafeyi  ilə  bütövlükdə  cəmiyyətin 

ümumi (ictimai) mənafeyi arasındakı uyğunsuzluğu aradan qaldırmaq məqsədi güdür. Belə ki, mülkiyyətçinin 

hüquqlarının məhdudlaşdırılması cəmiyyətin ümumi (ictimai), ayrı-ayrı şəxslərin, əsasən, qonşuların mənafeyi 

mülahizələri ilə şərtlənir. Məlum məsələdir ki, mülkiyyətçi öz geniş məzmunlu mülkiyyət hüququnu həyata ke-

çirərkən onun mənafeyi ilə cəmiyyət üzvlərinin, hər şeydən əvvəl, qonşuların mənafeyi arasında uyğunsuzluq 

yarana bilər. Məsələn, mülkiyyətçinin tikdiyi ev qonşunun evinə düşən işığın qabağını kəsir. Başqa bir misalda 

mülkiyyətçi radioqəbuledicinin səsini həddindən artıq qaldırır və bununla qonşuların rahatlığını pozur. Başqa mi-

salda mülkiyyətçinin ağajda bitən meyvəsi qonşunun torpaq sahəsinə düşür və s.  

Belə  hallarda,  şübhəsiz  ki,  qonşuların  mənafelərinin  təmin  edilməsinə  zərurət  yaranır.  Bu,  mülki 

qanunvericiliyin müəyyən etdiyi qonşuluq hüququ institutunun vasitəsi ilə qaydaya salınır və tənzimlənir. Bu 

institutun əsas təyinatı mülkiyyətçinin öz mülkiyyət hüququnu ağlabatan, başqa şəxslərin mənafeyinə xələl gə-

tirmədən həyata keçirməsini təmin etməkdən ibarətdir. Qonşuluq hüququ mülkiyyət hüququnu mülki-hüqu-



qi məhdudlaşdırma vasitəsidir. Qərb hüququnda o, əsas anlayışlardan biri hesab edilir. Almaniyada qonşuluq 

hüququ (Nachbarrecht) torpaq mülkiyyətinin hüquqi tənzimlənmə prosesində xüsusi yer tutur. Almaniya Mülki 

Qanunnaməsinin  906-cı,  907-ci,  908-ci,  909-cu  və  sair  paraqrafları  qonşuluq  münasibətlərini  qaydaya  salır. 

Qonşuluq hüququ institutu Yaponiya mülki hüququna da məlumdur. Yaponiya Mülki Məcəlləsinin 209-235-ci 

maddələri qonşuluq əlaqələrinin mülki-hüquqi tənzimlənməsinə həsr edilmişdir.  

Qonşuluq hüququ institutunun müəyyən etdiyi əsas qayda ondan ibarətdir ki, mülkiyyətçilər öz hüquqlarını 

həyata keçirərkən ağlabatan hərəkət etməlidirlər. Həmin qaydanın əsasını «mənafelərin tarazlaşdırılması» (yəni 

mülkiyyətçinin mənafeyi ilə qonşuların mənafelərinin uyğunlaşdırılması) prinsipi təşkil edir ki, bu prinsip XIX 

ə

srin  axırlarında  tanınmış  alman  hüquqşünası  Rudolf  fon  erinq  tərəfindən  təklif  olunmuşdur.  Bəzi  ölkələrin 



qanunvericiliyi  (Almaniya  MQ-nin  906-cı  paraqrafı,  sveçrə  MM-in  648-ci  maddəsi,  taliya  MM-in  844-cü 

maddəsi) bu prinsipi qəbul etmişdir. 

Qonşuluq  hüququ  institutu  mülkiyyətçilər  arasında  hər  hansı  ixtilaf  və  mübahisəyə  yol  verilməsinə  imkan 

vermir. O, qonşuluq mənafelərinin uyğunlaşdırılmasını nəzərdə tutur. Almaniya mülki hüquq doktrinasına görə, 

qonşuluq hüququ institutuna aid edilən hüquq normalarının əsas təyinatı imkan dairəsində qonşuların sakit, 

dinj və asudə həyatını təmin etməkdən ibarətdir. Yapon sivilistika doktrinası isə belə hesab edir ki, qonşuluq 

hüququ başqa şəxsin daşınmaz əmlakına qonşu olan digər daşınmaz əmlaka mülkiyyət hüququndan istifadə et-

məni tənzimləmək məqsədinə xidmət edir. Bu məqsədlə bizim ölkə qanunvericiliyi də müvafiq qayda və nor-

malar müəyyənləşdirir. Həmin qayda və normalar qonşuluq hüququnun mahiyyətini təşkil edir. 

Hər şeydən əvvəl, torpaq sahəsinin və ya digər daşınmaz əmlakın mülkiyyətçisi qonşu sahədən qazın, buxa-

rın, qoxunun, hisin, tüstünün, səs-küyün, istiliyin, titrəyişlərin və ya digər oxşar amillərin öz sahəsinə təsirini 

qadağan edə bilməz (MM-in 171-ci maddəsinin 1-ci bəndi). Belə ki, əgər qonşunun arzuolunmaz və xoşagəl-

məz hərəkəti və fəaliyyəti qonşunun sahəsinə təsir göstərərsə, onda mülkiyyətçinin belə hərəkət və fəaliyyətin 

kəsilməsini tələb etmək hüququ yoxdur. Bu yalnız o halda mümkün ola bilər ki, edilən hərəkət və fəaliyyət tor-

paq  sahəsindən  istifadə  etməkdə  mülkiyyətçiyə  maneçilik  yaratmasın  və  ya  onun  hüququnu  mühüm 



dərəcədə pozmasın. Məsələn, qonşu normal qaydada radioqəbulediciyə səs verərək, musiqiyə qulaq asır. Bu-

nun nəticəsində musiqi səsləri mülkiyyətçinin evinə daxil olur. Başqa bir misalda qış mövsümündə qonşunun 

odunla qaladığı sobadan çıxan tüstü mülkiyyətçinin evinə dolur. Məlum məsələdir ki, mülkiyyətçi belə məqam-

larda həmin halların dayandırılmasını tələb edə bilməz. Ona görə ki, göstərilən hallar mülkiyyətçinin hüquqları-

nı mühüm dərəcədə pozmur. Bir qayda olaraq, mülkiyyətçi öz qonşusunun mövcudluğu üçün zəruri olan təsir 

hallarına dözməyə borcludur. Əgər həmin təsir halları müvafiq ərazi üçün nəzərdə tutulan adi istifadədən və iq-

tisadi cəhətdən yol verilən hədlərdən yüksək olarsa, onda mülkiyyətçiyə pul formasında müvafiq kompensa-

siya ödənilir

Qonşuluq  hüququna  (qazıntı  və  tikinti  işləri  ilə  bağlı  qonşuluq  münasibətlərinə)  görə,  mülkiyyətçinin 

borcudur ki, öz torpaq sahəsində qazıntı və tikinti işləri apararkən qonşuya ziyan vurmasın (MM-in 172-ci mad-

dəsi). Ziyan vurmaq qonşunun torpaq sahəsindəki qurğuların və obyektlərin zədələnməsində, qazılan torpağın 

qonşunun torpaq sahəsinə tökülməsində və s. ifadə oluna bilər. 

Bəzi hallarda tikinti zamanı mülkiyyətçi qonşu sahənin sərhədlərini qərəzsiz formada pozur. Qonşu həmin 

pozuntuya dözməlidir. Mülkiyyətçi sərhədi pozduğuna görə pul kompensasiyası ödəyir. Bundan sonra o, hər il 

kompensasiya ödənişi verir. 



 

264


Qonşuluq hüququna (özgəsinin sahibliyində olan sahədən zəruri yol və keçidlə bağlı olan qonşuluq mü-

nasibətlərinə) görə, mülkiyyətçi qonşunun sahibliyində olan sahədən zəruri yol və keçid ayrılmasını tələb edə 

bilər (MM-in 175-ci maddəsi). Belə ki, bəzi hallarda mülkiyyətçinin öz sahəsindən ümumi (ictimai) istifadədə 

olan yola, elektrik, neft, qaz və su təjhizatı xətlərinə keçidi olmur. Bu vəziyyətdə mülkiyyətçinin tələbi ilə qon-

ş

ular ona zəruri keçid ayırırlar. Buna görə mülkiyyətçi müvafiq kompensasiya ödəyir. 



Qonşuluq hüququna (torpaq sahələrinin sərhədləri ilə bağlı qonşuluq münasibətlərinə) görə, iki torpaq 

sahəsi arasında mərz çəkilməlidir (MM-in 176-cı maddəsinin 1-ci bəndi). Bu, torpaq mülkiyyətçiləri arasında 

yarana biləjək ixtilaf və mübahisələrin qarşısının alınmasına kömək edir. Mərz barı və ya sərhəd kimi istifadə 

edilən  başqa  qurğu  ilə  çəkilir.  Mülki  qanunvericilik  həmin  qurğudan  istifadə  etmək  və  onunla  bağlı  xərjləri 

(saxlama xərjlərini) ödəmək barədə prezumpsiya müəyyən edir. Bu prezumpsiyaya görə, əksi sübut olunana ki-

mi torpaq sahələrinin mülkiyyətçiləri qurğudan istifadə etməkdə bərabər hüquqlara malikdirlər və onunla bağlı 

xərjləri (mərz çəkilməsi xərjləri yox) öz mənafelərinə mütənasib surətdə ödəyirlər. Qurğudan kimin mənafeyi 

üçün daha çox istifadə olunarsa, onunla bağlı xərjlərin də çox hissəsini o şəxs ödəyəjəkdir. Amma mərzin çəkil-

məsi xərjləri mülkiyyətçilər arasında bərabər bölünür (MM-in 176-cı maddəsinin 2-ci bəndi). Tərəflərin razılaş-

masında ayrı qayda da nəzərdə tutula bilər. 

Bəzi hallarda mülkiyyətçi özünəməxsus torpaq sahəsini hasarlamaq qərarına gəlir. Bu halda hasarlama xərj-

lərini o, özü çəkir.  

Elə hallar  yaranır ki, torpaq sahələrinin dəqiq sərhədlərini müəyyənləşdirmək və təyin etmək mümkün ol-

mur. Şübhəsiz ki, belə məqamlarda mərz çəkilməsi zamanı mülkiyyətçilər arasında mübahisə yarana bilər. Mü-

bahisə həll edilərkən qonşuların faktik sahibliyi həlledici əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, mübahisəli torpaq sahə-

sinə faktik (real) sahiblik edən şəxs həmin sahənin mülkiyyətçisi hesab olunur. 

Bəs  faktik  sahibliyi  müəyyənləşdirmək  mümkün  olmadığı  hallarda  mübahisəli  sahənin  hüquqi  taleyi  nejə 

həll  edilir?  Mülki  qanunvericilik  bu  suala  cavab  verərək  göstərir  ki,  əgər  faktik  sahibliyi  müəyyənləşdirmək 

mümkün olmazsa, mübahisəli sahə qonşular arasında yarıbayarı (bərabər) bölünür (MM-in 176-cı maddəsinin 

3-cü bəndi). Əgər bu cür bölgüdən onlar narazı qalarsa, onda məsələ məhkəmə qaydasında həll edilir. Məhkəmə 

qərarı mübahisəli torpaq (ərazi) sahəsinin hüquqi taleyinin həlli üçün əsasdır.  

Qonşuluq hüququna (çıxıntılı tikililərlə bağlı olan qonşuluq münasibətləri)  görə, mülkiyyətçi qonşunun 

daşınmaz əmlakına keçən çıxıntılara (məsələn, qismən özgəsinin torpaq sahəsinə girən tikili və s.) mülkiyyət 

hüququnu itirmir. Ona görə ki, həmin çıxıntılar mülkiyyətçiyə məxsus olan daşınmaz əmlakın tərkib hissəsi ki-

mi qalır. Məsələn, qonşunun torpaq sahəsinin hüdudlarında mülkiyyətçi ev tikdirir. Bu zaman evin divarı qon-

ş

unun sahəsinə doğru qabağa çıxır. Lakin buna baxmayaraq, divar tikilən evin tərkib hissəsi kimi qalır. Belə 



hallarda qonşu onun torpaq sahəsinə qismən daxil olan tikiliyə mülkiyyət hüququ əldə etmir. Yeri gəlmişkən, 

qeyd edək ki, xarici ölkələrin qanunvericiliyi bu məsələnin, yəni özgəsinin torpaq sahəsinə daxil olan tikilinin 

tənzimlənməsinə xüsusi diqqət yetirir. Həmin məsələnin tənzimlənməsi üçün müxtəlif üsullar göstərilir.  taliya, 

Almaniya, ABŞ və  ngiltərənin qanunvericiliyinə görə, özgəsinin torpaq sahəsinə girən tikilini mülkiyyətçi sax-

lamaq hüququna malikdir, bir şərtlə ki, o, vijdanlı olub, qonşunun sahibliyini mühüm dərəcədə pozmasın. Fran-

sa MM-inə görə isə tikili üzərində mülkiyyət hüququnu qonşu əldə edir. 

Bəzi hallarda mülkiyyətçi öz evinin üzərində üst tikili (sonradan əlavə edilmiş mərtəbə) ujaldır. Belə tikili, 

söz yox ki, qonşunun mənafeyinə toxunur; üst tikilidən qonşunun həyəti görünür və orada baş verənləri müşahi-

də etmək mümkün olur. O, həmin tikiliyə dözməyə borclu deyildir. Belə halda qonşu üst tikilinin ujaldılmasına 

etiraz edə bilər. Əgər qonşu etiraz etməsə, ona ağlabatan məbləğdə kompensasiya ödənilir. 

Qonşuluq hüququna (çıxıntılı budaqlar və uzanan köklərlə bağlı qonşuluq münasibətlərinə) görə, əgər 

çıxıntılı budaqlar və uzanan köklər qonşunun mülkiyyətinə ziyan vurarsa (məsələn, evə və ya torpaq sahəsinə 

düşən işığın qarşısını alarsa və ya lazımsız kölgə salarsa), belə halda qonşu mülkiyyətçidən budaq və köklərin 

kəsilməsini tələb edir. Mülkiyyətçi bu tələbi ağlabatan müddətdə yerinə yetirməlidir. Əgər yerinə yetirməsə, on-

da qonşu özünəyardım vasitəsindən istifadə edir, yəni o, özü budaq və kökləri kəsir. Ona görə ki, belə halda bu-

daqlar və köklər özgəsinin torpaq sahəsinə girir, həmin sahənin sərhədlərini pozur, normal təsərrüfat işlərinin 

aparılmasına mane olur. Çıxıntılı budaqların və uzanan köklərin kəsilməsi kimi hərəkət Almaniya hüquq doktri-

nasında və qanunvericiliyində xüsusi xarakterli özünəyardım tədbiri hesab edilir. Belə tədbir Almaniya Mül-

ki Qanunnaməsinin 910-cu maddəsində nəzərdə tutulur. Həmin tədbir Yaponiya qanunvericiliyinə də məlumdur 

(MM-in 233-cü maddəsi). 

Qonşuluq hüququna (bəhərlərlə bağlı qonşuluq münasibətlərinə) görə, torpaq sahəsinin mülkiyyətçisi hə-

min sahəyə keçən çıxıntılı budaqlarda yetişən bəhərə (meyvələrə) mülkiyyət hüququ əldə edə bilər. Buna onun 

hüququ çatır. Belə ki, həmin budaqlar qonşunun mülkiyyətinə ziyan vurarsa, qonşu onları kəsir. Əgər qonşu çı-

xıntılı budaqları kəsməzsə, onda o, həmin budaqlarda  yetişən bəhəri (meyvələri) əldə etmək hüququna malik 



 

265


olur. Meyvələr qonşunun torpaq sahəsinə düşə bilər. Belə halda onlar həmin torpaq sahəsinin meyvəsi sayılır.  

Qonşuluq hüququna (su ilə bağlı olan qonşuluq münasibətlərinə) görə, suyun təbii axımının qonşunun zi-

yanına dəyişdirilməsi yolverilməzdir (MM-in 170-ci maddəsinin 3-cü bəndi). Bununla belə, suyun təbii axımı 

süni surətdə dəyişdirilə bilər. Belə halda aşağı torpaq sahəsi üçün zəruri olan su yuxarı torpaq sahəsi üçün zəruri 

olan həjmdə axıdılmalıdır. 

Qonşuluq hüququ institutu qonşuların mənafe və maraqlarını, onların sakit, dinj və asudə həyat sürmələrini, 

torpaqdan və su obyektlərindən normal istifadə etmələrini təmin edir. Əgər mülkiyyətçi qonşuluq hüququnu po-

zaraq öz mülkiyyət hüququnu qonşulara ziyan vurmaqla həyata keçirərsə, mülki-hüquqi məsuliyyət daşıyır. 

 Mülkiyyət  hüququ  subyektləri  geniş  səlahiyyətlərlə  təmin  etməklə  bərabər,  eyni  zamanda  onların  üzərinə 

müəyyən vəzifələr də qoyur. Əmlakı normal vəziyyətdə saxlamaq üçün müəyyən tədbirlər görmək mülkiy-

yətçinin  vəzifələrindən  biridir.  Başqa  sözlə  desək,  əmlakın  saxlanılması  yükünü  mülkiyyətçi  daşıyır  (MM-in 

152-ci maddəsinin 10-cu bəndi). 

Mülkiyyət hüququ haqqında ümumi müddəaya görə, vətəndaş cəmiyyətində mülkiyyət maddi nemət olmaqla 

bərabər, həm də yükdür. Mülkiyyətçi əmlakın saxlanılması yükünü daşımağa borcludur. Bu, onu ifadə edir ki, 

o, özünə məxsus əmlakın lazımi qaydada saxlanılması üzrə, əsaslı və jari təmir edilməsi, sığortası, qeydiyyatı, 

mühafizəsi və digər məsələlər üzrə bütün maliyyə xərjlərini çəkməlidir. 

Qanunun  mülkiyyətçinin  üzərinə  qoyduğu  əsas  vəzifələrdən  biri  onun  vergiləri  tam  həjmdə  və  vaxtında 

ödəməyə borclu olmasından ibarətdir. Müəssisələrin vergitutma obyektləri onların balansında olan əsas vəsa-

itlər və avtonəqliyyat vasitələri, fiziki şəxslərin vergitutma obyektləri isə bina, avtonəqliyyat vasitələri, habelə 

su və hava nəqliyyat vasitələridir (gəmi, kater, mühərrikli yaxta və qayıq, vertolyot və təyyarə). əssisələr-

dən və fiziki şəxslərdəəmlak vergisinin hesablanma və ödənilməsi qaydası  «Əmlak vergisi haqqında»  24 

mart 1995-ci il tarixli qanunla müəyyən edilirdi.  ndi bu məsələ Vergi Məcəlləsi ilə (XIII fəsil) qaydaya salınır. 

Torpağın mülkiyyətçisindən torpaqdan istifadəyə görə torpaq vergisi tutulur. Torpaq vergisinin tutulması ob-

yekti  mülkiyyətə  və  istifadəyə  verilmiş  torpaq  sahələridir.  Bu  cür  verginin  müəyyən  edilməsi  və  ödənilməsi 

«Torpaq vergisi haqqında» 24 dekabr 1996-cı il tarixli qanunla qaydaya salınırdı. Hal-hazırda bu məsələ Vergi 

Məcəlləsi (XIV fəsil) ilə tənzimlənir. 

Qanunda  və  ya  müqavilədə  nəzərdə  tutulduğu  hallarda  mülkiyyətçinin  əmlakın  saxlanılması  yükünü  daşı-

maqla əlaqədar xərjlərin və ondan tutulan vergilərin ödənilməsi vəzifəsi başqa şəxslərə həvalə edilə bilər. Mə-

sələn, müqavilədə nəzərdə tutularsa, icarəyə verilən torpağın yükləmələrini və ondan tutulan dövlət vergilərini 

icarəyə verən yox, icarəçi ödəyə bilər (MM-in 709-cu maddəsi). 

Ə

mlakın saxlanılması yükü onun təsadüfi məhv (tələf) olması və ya xarab olması (zədələnməsi) risqi ilə 



sıx surətdə bağlıdır. Belə ki, bu risq mülkiyyətçinin əmlakı saxlamaq yükünün tərkib hissəsini təşkil edir. MM-

in  152-ci  maddəsinin  10-cu  bəndinə  görə,  təsadüfi  tələf  və  xarab  olma  risqi,  qanunda  və  ya  müqavilədə  ayrı 

qayda nəzərdə tutulmayıbsa, mülkiyyətçinin üzərinə düşür. Əmlakın təsadüfən tələf və ya xarab olmasını şərt-

ləndirən hallar müxtəlif ola bilər: yanğın; zəlzələ; tufan; qasırğa; təbii fəlakət və s. hallar. Bu hallardan birinin 

baş verməsi nəticəsində əmlak tələf və ya xarab olarsa, tələf və ya xarab olma üçün risq mülkiyyətçinin üzərinə 

düşür. 


Ə

qd əsasında özgəninkiləşdirmə qaydasında (alqı-satqı, bağışlama, dəyişmə və s. müqavilələr) əmlak başqa 

şə

xsin mülkiyyətinə keçdikdə, əmlakın təsadüfən tələf və ya xarab olması üçün risq mülkiyyət hüququnun əmə-



lə  gəlməsi  ilə  eyni  vaxtda  bu  əmlakı  əldə  edən  şəxsin  üzərinə  düşür.  Bəzi  hallarda  əmlakı  özgəninkiləşdirən 

şə

xs (satıcı, mal göndərən, hədiyyə verən tərəf və s.) müəyyən səbəblərə görə əmlakın qarşı tərəfə təhvil veril-



məsini gecikdirə bilər. Elə məqamlar da ola bilər ki, əmlakı əldə edən tərəf əmlakın qəbul edilməsini ləngitsin. 

Belə hallarda təsadüfən tələf və ya xarab olma üçün risq əmlakın təhvil verilməsini gecikdirməyə və ya əmlakın 

qəbul edilməsini ləngitməyə yol verən şəxsin üzərinə düşür. 

Təsadüfi tələf və xarab olma üçün risq barədə qanunun müəyyən etdiyi norma dispozitiv xarakter daşıyır. Bu, 

onu ifadə edir ki, qanunla və ya müqavilə ilə təsadüfi tələf və ya xarab olma üçün risqin mülkiyyətçinin üzərinə 

yox, əmlakı qanun əsasında əldə edən şəxsin üzərinə düşməsi müəyyən edilə bilər. 




Kataloq: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı

Yüklə 8,78 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   39   40   41   42   43   44   45   46   ...   91




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə