MÖvzu 1 Mülki hüquq vƏ xüsusi hüquq § Mülki hüquq xüsusi hüququn bir sah



Yüklə 8,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə45/91
tarix06.05.2017
ölçüsü8,78 Mb.
1   ...   41   42   43   44   45   46   47   48   ...   91
§ 5. Mülkiyyət hüququnun əldə edilməsinin ilkin üsulları 

1. Şəxsin özü üçün hazırladığı və ya yaratdığı yeni əmlaka mülkiyyət hüququnu əldə etməsi üsulu 

Göstərilən üsul mülkiyyət hüququnun əldə olunmasının həm ilkin, həm də törəmə üsulları arasında həlledici 



 

270


ə

həmiyyətə malikdir. Ona görə ki, həmin üsul maddi istehsalla bilavasitə bağlıdır. Odur ki, onu maddi istehsal 



üsulu adlandırırlar. Bu üsul istehsalçının özünə və ya başqa şəxslərə məxsus materiallardan istifadə etmək əsa-

sında yeni əmlak yaradılmasına yönəlir. 

Nəzərdə  tutulan  bu  üsulla  həm  daşınmaz,  həm  də  daşınar  əmlak  yaradıla  bilər.  Yeni  yaradılmış  daşınmaz 

ə

mlaka mülkiyyət hüququ həmin əmlakın hazırlandığı və ya yaradıldığı vaxtda əmələ gəlmir. Belə əmlaka mül-



kiyyət hüququnun yaranma vaxtı həmin əmlakın dövlət reyestrində qeydə alınması anı ilə şərtlənir (MM-

in 178-ci maddəsinin 2-ci bəndi). Qeydə alınma üçün lazımi sənədlər (əmlakın yaradılmasını təsdiq edən, tor-

paq sahəsi barədə sənəd və s.) dövlət reyestrini aparan orqana verilməlidir. Belə təsəvvür yaranır ki, dövlət re-

yestrində qeydə alındığı vaxta kimi yeni yaradılmış daşınmaz əmlak mülkiyyət hüququnun obyekti hesab edil-

mir. Belə əmlak hüquqi cəhətdən mövcud olmur. Məsələn, götürək yeni tikilmiş binanı. Binalar daşınmaz əmla-

kın bir növüdür (MM-in 135-ci maddəsinin 4-cü bəndi). Yeni tikilmiş binaya daşınmaz əmlak kimi mülkiyyət 

hüququ yalnız həmin binanın dövlət reyestrində qeydə alınması anından əmələ gəlir. Bina qeydə alınana kimi 

həmin binaya yox, istifadə edilmiş materiallar da daxil edilməklə yalnız əmlak kompleksinə mülkiyyət hüququ-

nun yaranmasından söhbət gedə bilər. 

Yeni  yaradılmış  və  ya  hazırlanmış  daşınar  əmlaka  mülkiyyət  hüququnun  yaranması  üçün  həmin  əmlakın 

dövlət reyestrində qeydə alınması tələb olunmur. Belə əmlakın mülkiyyət hüququnun obyekti kimi tanınması və 

hüquqi cəhətdən mövcud olması üçün zəruridir ki, yeni maddi obyektlərin və predmetlərin yaradılmasına yönə-

lən istehsal fəaliyyəti başa çatsın. Belə təsəvvür yaranır ki, daşınar əmlakın yaranma (hazırlanma) anı hə-

min əmlakın yaranmasına yönələn müvafiq istehsal fəaliyyətinin sonu ilə şərtlənir. Özü də şəxs yeni daşı-

nar əmlak yaradarkən və ya hazırlayarkən qanunun tələblərinə riayət etməlidir. Bəzi hallarda əşyanın hazırlan-

ması üçün lisenziya (icazə) alınması tələb olunur. Məsələn, etil (yeyinti) spirtinin və alkoqollu içkilərin, tütün 

məmulatlarının istehsalı üçün prezidentin 2 sentyabr 2002-ci il tarixli fərmanı ilə təsdiq edilmiş siyahıya uyğun 

olaraq, müvafiq icra hakimiyyəti orqanlarından xüsusi razılıq (lisenziya) alınmalıdır. Şəxsin qanunun tələbləri-

nə  əməl  etməklə  özü  üçün  hazırladığı  və  ya  yaratdığı  yeni  əmlaka  mülkiyyət  hüququnu  onun  özü  əldə  edir 

(MM-in 181-ci maddəsinin 3-cü bəndi). 

Neft, qaz və kömürün hasil edilməsini, yaşayış evinin, qaracın, bağ evinin və digər obyektlərin tikilməsini 

yeni əmlaka mülkiyyət hüququnun əldə edilməsi üsuluna misal göstərmək olar. Bəzi əmlak növlərinin hazırlan-

ması cinayət məsuliyyətinə səbəb olur. Məsələn, qanunsuz olaraq silah hazırlama; qanunsuz olaraq narkotik va-

sitələr hazırlama; qanunsuz olaraq güjlü təsir edən və zəhərli maddələr hazırlama və s. Belə halda hazırlanmış 

predmetlər alınır və mülkiyyət hüququ əmələ gəlmir. 

Göstərilən üsulu bəzi xarici ölkə qanunvericiliyi də tanıyır. Məsələn,  spaniyanın, RF-in və s. ölkələrin mül-

ki məcəllələrində həmin üsula rast gəlmək mümkündür. 



2. Özbaşına tikiliyə mülkiyyət hüququnun 

ə

ldə edilməsi üsulu 

Özbaşına tikiliyə MM-in 180-ci maddəsində anlayış verilmişdir. Həmin maddəyə görə, özbaşına tikili de-

dikdə, qanunla müəyyən edilmiş qaydada həmin məqsədlər üçün ayrılmayan torpaq sahəsində tikilmiş, yaxud 

bunun  üçün  lazımi  icazə  almadan  və  ya  şəhərsalma  və  tikinti  (inşaat)  normalarını  və  qaydalarını  mühüm 

dərəcədə pozmaqla tikilmiş yaşayış evi, digər tikili və ya başqa daşınmaz əmlak başa düşülür. Verilən anlayış-

dan belə təsəvvür yaranır ki, mülki qanunvericilik hər hansı tikintinin özbaşına tikili hesab edilməsi üçün aşağı-

dakı pozuntuların olmasını nəzərdə tutur: tikilinin qanunla müəyyən edilmiş qaydada həmin məqsədlər üçün ay-

rılmayan torpaq sahəsində aparılması; tikili üçün zəruri icazənin olmaması; inşaat (tikinti) və şəhərsalma nor-

maları və qaydalarının mühüm dərəcədə pozulması. Göstərilən bu pozuntulardan birinin mövcud olması aparıl-

mış tikilinin özbaşına tikili hesab edilməsini şərtləndirir. 

Özbaşına tikilinin obyekti təkcə yaşayış evi, bina və digər daşınmaz əmlakla məhdudlaşmır. Belə obyektlərə 

bağ evi, qarac, su nohuru (hovuzu), tunel (yerin altından açılan yol), körpü, habelə yeraltı və yerüstü digər qur-

ğ

uların tikintisini də şamil etmək olar. Özbaşına tikintini aparan subyekt kimi hər hansı fiziki və ya hüquqi şəxs 



çıxış edə bilər. 

Hər hansı bir obyektin (memarlıq obyektinin) tikintisi «Memarlıq fəaliyyəti haqqında» qanuna uyğun olaraq, 

aşağıdakı şərtlər əsasında həyata keçirilə bilər: tikiliyə icazə, yəni memarlıq layihəsi mövcud qaydalar əsasında 

təsdiq edildikdən və müvafiq icra hakimiyyəti orqanında qeydiyyatdan keçdikdən sonra həmin orqan tərəfindən 

sifarişçiyə verilən rəsmi icazə sənədi olmalıdır; tikintini həyata keçirmək üçün qanunda nəzərdə tutulmuş qay-

dada torpaq sahəsinə icazə olmalıdır; obyekt mövcud tikinti norma və qaydalarına, ərazi-planlaşdırma layihələ-

rinin əsas müddəalarına, insanların ekoloci, sosial cəhətdən təhlükəsiz və rahat həyat fəaliyyətinin təmin edil-

məsi tələblərinə cavab verməlidir. Memarlıq obyekti dedikdə, binalar, tikililər və onların kompleksləri, memar-

lıq abidələri, xatirə abidələri, memarlıq layihəsi əsasında yaradılan bağlar, parklar, kurortlar və digər istirahət 


 

271


yerləri başa düşülür. Belə təsəvvür yaranır ki, «Memarlıq fəaliyyəti haqqında» qanunun müəyyən etdiyi şərtləri 

pozmaqla tikilən memarlıq obyektləri özbaşına tikili sayılır. 

Özbaşına tikili hüquqi nəticəyə səbəb olur. Bu nəticə ondan ibarətdir ki, özbaşına tikilən obyektlərə həmin 

obyektləri inşa edəşəxsin mülkiyyət hüququ əmələ gəlmir. Tikili özü isə daşınmaz əmlak hesab edilmir və 

dövlət  qeydiyyatına  alınmır.  Özbaşına  tikinti  aparmış  şəxs  ona  mülkiyyət  hüququ  əldə  etmir  (MM-in  180-ci 

maddəsinin 2-ci bəndi). Özbaşına tikinti obyektləri inşa edən şəxs bu obyekt üzərində sərənjam vermək (satmaq, 

bağışlamaq, icarəyə vermək, dəyişdirmək və digər əqdlər bağlamaq) hüququna malik deyildir. Həmin obyektlərə 

sərənjam verilməsinə yönələn əqdlər MM-in 337-ci maddəsinin 1-ci bəndinə görə qanunun tələblərinə uyğun gəl-

mədiyi üçün etibarsız sayılır. 

Bununla bərabər, qanun istisna hal kimi müəyyən şərt əsasında özbaşına tikinti aparmış şəxsin həmin tikiliyə 

mülkiyyət hüququ əldə etmək imkanını nəzərdə tutur (MM-in 180-ci maddəsinin 3-cü bəndi). Belə halda özba-

ş

ına tikiliyə mülkiyyət hüququnun yaranması məhkəmə qaydasında müəyyən edilir. Məhkəmə yalnız iki şərt 



mövcud olduqda özbaşına tikiliyə mülkiyyət hüququnun əldə edilməsi barədə qərar qəbul edir: tikinti aparılmış 

torpaq sahəsi özbaşına obyekt inşa edəşəxsin mülkiyyətində olmalıdır; tikilinin saxlanılması digər şəxslə-

rin  hüquqlarını  və

  qanunla  qorunan  mənafelərini  pozmamalı  və  ya  vətəndaşların  həyatı  və  sağlamlığı 

üçün təhlükə yaratmamalıdır

Özbaşına tikinti aparmış şəxs ona mülkiyyət hüququ əldə etmədikdə, həmin tikili onu özbaşına tikdirən şəxs 

tərəfindən və  ya onun hesabına sökülür. Belə halda sökülən tikilinin inşaat materialları həmin tikinti aparmış 

şə

xsin mülkiyyətində qalır. 



Göstərilən üsul bəzi xarici ölkə qanunvericiliyinə də məlumdur. Məsələn, RF-in, Majarıstanın, Çexiyanın və 

s. ölkələrin mülki məcəllələrində belə üsul nəzərdə tutulmuşdur. 



3. Emal mülkiyyət hüququnun əldə edilməsinin  

ilkin üsulu kimi 

Mülkiyyət hüququnun əldə edilməsinin emal üsulu MM-in 188-ci maddəsində nəzərdə tutulmuşdur. MM-də 

bu,  yeni  maddədir  və  mülkiyyət  hüququnun  əldə  edilməsinin  xüsusi  halını  müəyyən  edir.  Emal  üsulu  hüquq 

ə

dəbiyyatında spesifikasiya üsulu da adlanır (spesifikasiya əşyanın spesifik, yəni özünə xas olan xüsusiyyətlə-



rinin  müəyyən  edilməsidir).  Spesifikasiya  üsulunu  hələ  Roma  hüququ  «specificatio»  adı  altında  nəzərdə  tut-

muşdu. «Specificatio» və ya özgə əşyasını dəyişdirmək (düzəltmək) dedikdə, yeni əşyanın (nova species) hazır-

lanması başa düşülürdü.  

Emalın hüquqi anlayışı RF-in Ailə Məcəlləsinin 59-cu maddəsində ifadə edilmişdir. Bu maddəyə görə, emal 

anlayışına aiddir: malın (əmtəənin) hazırlanması; montac, quraşdırma və başqa hala salma vasitəsilə maldan ye-

ni mal hazırlamaq; bərpa etmək və ya qaydaya salmaq da daxil olmaqla malın təmiri və s. Emalın obyekti kimi 

həm materiallar və ya xammal, həm də hazır mallar çıxış edə bilər.  

MM-in 188-ci maddəsinə görə, emal dedikdə, bir şəxsin ona məxsus olmayan, başqa sözlə desək, digər şəxsə 

məxsus olan materiallardan əşya hazırlaması başa düşülür. Emal yolu ilə şəxs başqa şəxsin malik olduğu mate-

riallardan istifadə etməklə yeni əşya hazırlayır; bu zaman materialların mülkiyyətçisinin razılığı alınmır və buna 

görə də emal edən şəxs həmin materiallardan qeyri-legitim (qeyri-qanuni) istifadə edir; bu xüsusiyyət emalı 

yeni yaradılmış əmlaka mülkiyyət hüququnun əmələ gəlməsinin adi qaydasından fərqləndirir. Belə halda hazır-

lanmış və ya yaradılmış əşyaya mülkiyyət hüququ MM-in 188-ci maddəsinə uyğun olaraq müəyyən edilir. Hə-

min maddədə ifadə edilmiş ümumi qaydaya görə, hazırlanmış yeni daşınar əmlaka mülkiyyət hüququnu materi-

alların mülkiyyətçisi əldə edir, bu şərtlə ki, müqavilədə başqa qayda nəzərdə tutulmasın. 

MM-in 188-ci maddəsində nəzərdə tutulan bu qayda dispozitiv xarakter daşıyır. Müqavilədə emal etmək yo-

lu ilə hazırlanan yeni daşınar əmlaka mülkiyyət hüququnu emal edən şəxsin əldə etməsi də müəyyən edilə bilər. 

Emal edən şəxsin mülkiyyət hüququnu əldə edə bilməsi üçün aşağıdakı şərtlərin mövcud olması vacibdir: 

 əgər emalın dəyəri daşınar əmlakın hazırlandığı materialların dəyərindən xeyli (əhəmiyyətli dərəcədə



artıq olduqda

 emal edən şəxs vijdanla hərəkət etmişsə, yəni belə halda o, özgə şəxsin materiallarından istifadə etməsi-



ni bilmir və bunu bilməli də deyildir. Məsələn, müxtəlif şəxslərə, o cümlədən mülkiyyətçiyə məxsus olan 

materialların qarışdırılması nəticəsində emal edən şəxs səhvən hesab edir ki, emal etdiyi materiallar onun 

özünə məxsusdur və ya o, güman edir ki, materialların sahibi yoxdur və yaxud materiallar sahibi tərəfin-

dən atılmışdır və s. Əgər emal edən vijdansız hərəkət edərsə, yəni materiallardan onun mülkiyyətçisinin 

razılığı olmadan, qəsdən bilə-bilə istifadə edərsə və bu materialların özgəsinə məxsus olmasını bilərsə və 

ya bilməyə borclu olarsa, qanun materialların mülkiyyətçisinə hazırlanmış yeni əmlakı onun mülkiyyətinə 

verilməsini, habelə ona vurulan zərərin ödənilməsini tələb etmək ixtiyarı verir (MM-in 188-ci maddəsinin 

3-cü bəndi); 



 

272


 emal edən şəxs daşınar əmlakı özü üçün hazırlamışsa. Əgər əmlak kommersiya məqsədi üçün hazırla-

narsa, emal edən şəxs həmin əmlaka mülkiyyət hüququ əldə edə bilməz. 

MM-in  188-ci  maddəsinin  1-ci  bəndində  ifadə  edilən  bu  şərtlərdən  hər  hansı  birinin  olmaması  emal  edən 

şə

xsin hazırlanmış daşınar əmlaka mülkiyyət hüququ əldə etməsini istisna edir və onu aradan qaldırır. Belə hal-



da əmlaka mülkiyyət hüququnu materialların mülkiyyətçisi əldə edir. 

Dediklərimiz bizə belə nəticəyə gəlmək imkanı verir ki, materialların emalı yolu ilə hazırlanmış yeni daşınar 

ə

mlaka kimin mülkiyyət hüququ əldə etməsi məsələsi, birincisi, materialların dəyəri və işin qiyməti (emalın də-



yəri) müqayisə olunmaq əsasında həll edilir; ikincisi, bu məsələnin həlli emal edən şəxsin vijdanlı və ya vijdan-

sız hərəkət etməsindən asılıdır; əgər əməl edən şəxs vijdansız hərəkət edərsə, hətta emalın dəyəri (işin qiyməti) 

materialların dəyərindən dəfələrlə çox olsa da mülkiyyət hüququnu o, yox, materialların mülkiyyətçisi əldə edir. 

Odur ki, vijdansız emal edən şəxs heç vaxt yeni hazırlanmış əşyaya mülkiyyət hüququ əldə etmir. Bu, məlum 

məsələdir. 

Emal yolu ilə hazırlanmış yeni əmlaka kimin mülkiyyət hüququ əldə etməsindən asılı olaraq ödəniş həyata 

keçirilir. MM-in 188-ci maddəsinin 2-ci bəndi emal vaxtı görülən işin və istifadə edilən özgə materiallarının də-

yərinin  kompensasiya  edilməsi  ilə  əlaqədar  yaranan  hüquq  münasibətlərini  qaydaya  salır.  Belə  ki,  hazırlanan 

yeni  əmlaka  mülkiyyət  hüququ  əldə  edən  —  materialların  mülkiyyətçisi  emal  vaxtı  görülən  işin  dəyərini 

ödəməlidir.  Yeni  əmlaka  mülkiyyət  hüququnu  emal  edən  şəxs  əldə  etdikdə  isə  o,  materialların  itirilməsi 

nəticəsində  vurulmuş  zərərin  əvəzini  ödəməlidir  (MM-in  191-1-ci  maddəsinin  1-ci  bəndi).  Göstərilən  bu 

qayda dispozitiv xarakterə malikdir. Bu, onu ifadə edir ki, tərəflər müqavilədə başqa qayda da nəzərdə tuta bi-

lərlər. 

Emal yolu ilə mülkiyyət hüququnun əldə edilməsi bir çox ölkələrin qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuşdur. 

Məsələn, Almaniya Mülki Qanunnaməsinə görə, özgəsinin materiallarından istifadə etməklə emal yolu ilə ha-

zırlanan əşyaya mülkiyyət hüququnu əşyanı hazırlayan əldə edir, bu şərtlə ki, emalın dəyəri istifadə edilmiş ma-

terialların dəyərindən xeyli artıq olsun.  spaniya Mülki Məcəlləsi müəyyən edir ki, emal yolu ilə hazırlanan ye-

ni əşyaya mülkiyyət hüququ emal  edən şəxsə keçir. O, materialların dəyərini onun mülkiyyətçisinə ödəməyə 

borcludur.  taliya qanunvericiliyinə görə, istifadə edilmiş materialın dəyəri emal yolu ilə hazırlanan əşyanın də-

yərindən xeyli çox olduqda, həmin əşyaya mülkiyyət hüququnu materialın mülkiyyətçisi əldə edir sveçrə Mülki 

Məcəlləsinə görə, emal (spesifikasiya), mülkiyyət hüququnun əldə edilməsinin əsas üsulu hesab edilir. Yaponi-

ya qanunvericiliyi müəyyənləşdirir ki, emal, yəni başqa şəxsə məxsus olan materialdan yeni əşya hazırlanan za-

man bu əşyaya mülkiyyət hüququnu, bir qayda olaraq, materialın mülkiyyətçisi əldə edir. Amma yeni yaradıl-

mış  əşyanın  dəyəri  materialın  dəyərindən  xeyli  çox  olduğu  halda  isə  bu  əşya  üzərində  mülkiyyət  hüququnu 

emal edən şəxs qazanır (MM-in 246-cı maddəsinin 1-ci bəndi). 

Göstərilən üsulla mülkiyyət hüququ əldə edilməsinə çoxlu misallar çəkə bilərik. Məsələn, dərzinin özgəsinə 

məxsus parçadan özü üçün paltar tikməsi, şəxsin özgəyə məxsus taxtadan özü üçün mebel hazırlanması və s. 

4. Birləşmə mülkiyyət hüququnun 

ə

ldə edilməsi üsulu kimi 

Birləşmə  Roma  hüququnda  mülkiyyət  hüququnun  əldə  edilməsinin  üsullarından  biri  hesab  edilirdi.  Roma 

hüququ bu üsulu «accessio» — aksessio (artma, üstünə qoyma) adlandırırdı. Həmin üsul bir sıra müasir xarici 

ölkələrin qanunvericiliyi tərəfindən qəbul olunmuşdur. Yaponiya MM-inin 242-ci və 243-cü maddələri mülkiy-

yət  hüququnun  əldə  edilməsinin  birləşmə  üsulunun  tənzimlənməsinə  həsr  edilmişdir.  Bu  üsul  spaniya 

qanunvericiliyinə də məlumdur (MM-in 358-359-cu maddələri). Almaniya qanunvericiliyi birləşməni mülkiy-

yət hüququnun əmələ gəlməsinin əsas üsullarından biri kimi nəzərdə tutur. Almaniya Mülki Qanunnaməsinin 

946-947-ci paraqrafları həmin üsulla bağlı olan münasibətləri tənzimləyir. Bu paraqraflarda ifadə olunan norma 

və qaydalar bizim ölkə qanunvericiliyi tərəfindən qəbul edilmişdir (MM-in 190-191-ci maddələri). 

Birləşmə  üsulunun  iki  halı  fərqləndirilir:  daşınar  əşyanın  torpaq  sahəsi  ilə  birləşməsi  halı  (MM-in  190-cı 

maddəsi); iki daşınar əşyanın birləşməsi halı (MM-in 191-ci maddəsi). 



Daşınar  əşyanın  torpaq  sahəsi  ilə  birləşməsi  halının  mahiyyəti  ondan  ibarətdir  ki,  özgə  şəxsə  məxsus 

olan daşınar əşya başqa şəxsin mülkiyyətində olan torpaq sahəsi ilə birləşdikdə, müstəqil surətdə mövcud ol-

maq qabiliyyətini itirdiyinə görə torpaq sahəsinin mülkiyyətçisi eyni zamanda həmin əşyanın da mülkiyyətçisi 

olur. Belə halda torpaq sahəsinin mülkiyyətçisi həmin daşınar əşyaya mülkiyyət hüququ əldə edir. Daha dəqiq 

desək, belə vəziyyətdə torpaq sahəsi mülkiyyətçisinin mülkiyyət hüququ həm torpaq sahəsinə, həm də ona bir-

ləşdirilən daşınar əşyaya şamil olunur. Bunun üçün qanunun tələb etdiyi şərtə əməl olunması lazımdır. Bu şərt 

müəyyən daşınar əşyanın torpaq sahəsinə tərkib hissəsi kimi birləşməsindən ibarətdir. Dağılmadan, zədə-

lənmədən və ya dəyişdirilmədən əşyadan ayrıla bilməyən hər şey əşyanın tərkib hissəsi hesab edilir. Əşyanın 

mülkiyyətçisi onun bütün tərkib hissələrinin mülkiyyətçisidir (MM-in 135-ci maddəsinin 10-cu bəndi). Məsə-


 

273


lən, torpaq sahəsində ujaldılan tikililər, çoxillik əkmələr (meyvə ağajları) və s. torpaq sahəsinin tərkib hissəsi 

hesab olunur və buna görə də torpaq sahibinin mülkiyyət hüququ onlara da şamil edilir. 

Göstərilən birləşmə halı iki formada təzahür edir. Birinci forma torpaq sahəsi mülkiyyətçisinin özgəsinin 

daşınar əşyasını tərkib hissəsi kimi həmin sahəyə birləşdirməsindəibarətdir; söhbət mülkiyyətçinin öz tor-

paq  sahəsində  özgəsinə  məxsus  olan  materiallardan  (daşınar  əşyalardan)  istifadə  etməklə  tikili  ujaltmasından 

gedir. Məlum məsələdir ki, belə halda torpaq sahəsi mülkiyyətçisinin mülkiyyət hüququ həmin əşyaya da şamil 

edilir.  Məsələn,  o,  torpaq  sahəsində  tikili  ujaltmaq  üçün  özgə  şəxsə  məxsus  olan  tikinti  materiallarından  (se-

ment, qum, taxta, parket və s.) istifadə edir. 

kinci forma isə əyyəşəxsin özünün daşınar əşyalarını özgəsinin mülkiyyətində olan torpaq sahəsi 



ilə birləşdirməsini əhatə edir; söhbət materialların (daşınar əşyaların) mülkiyyətçisinin özgəsinə məxsus olan 

torpaq sahəsində tikili ujaltmasından gedir. Bu halda da həmin daşınar əşyalara torpaq sahibinin (mülkiyyətçi-

nin)  mülkiyyət  hüququ  aid  edilir.  Bu,  Roma  hüququnun  müəyyən  etdiyi  belə  bir  qaydaya  uyğun  gəlir: 

«Superficies solo cedit», yəni torpaq kimə məxsusdursa, tikili də onun mülkiyyətinə daxil olur. Məsələn, müəy-

yən şəxs özgəsinin torpaq sahəsində daşınar əşyalardan müxtəlif tikililər (yaşayış evi, körpülər, anbarlar və s.) 

ujaldır. Belə halda tikililər şəxsin yox, torpaq sahəsi sahibinin mülkiyyətinə keçir.  

Torpaq sahəsinə yardımçı əşya (ləvazimat) birləşdirilərsə, bir qayda olaraq, torpaq sahibinin mülkiyyət hü-

ququ ona da şamil edilir. Amma tərəflərin razılaşmasında mülkiyyət hüququnun yardımçı əşyaya aid olmaması 

nəzərdə tutula bilər (MM-in 135-ci maddəsinin 11-ci bəndi). Belə ki, əşyanın tərkib hissəsindən fərqli olaraq, 

yardımçı əşya müstəqil surətdə fiziki cəhətdən (təsərrüfat cəhətdən yox) mövcud olur və zədələnmədən, dağıl-

madan əsas əşyadan ayrıla bilər. Buna görə də yardımçı əşyalar təsərrüfat cəhətdən müstəqil olmasalar da, onla-

rın  müstəqil  surətdə  mülkiyyət  hüququnun  obyekti  kimi  çıxış  etməsi  istisna  olunmur,  mümkündür.  Məsələn, 

ə

gər torpaq sahəsi əsas (baş) əşyadırsa, kənd təsərrüfatı avadanlığı isə yardımçı əşya sayılır. Belə halda torpaq 



sahibinin mülkiyyət hüququnun həmin avadanlığa şamil edilməsi üçün tərəflərin sazişi və razılığı gərəkdir. 

Birləşmə üsulunun ikinci halı iki və daha artıq daşınar əşyanın birləşməsini əhatə edir. Bu halın mahiyyə-

ti ondan ibarətdir ki, müxtəlif şəxslərə məxsus olan bir neçə daşınar əşya birləşən zaman həmin əşyalara mül-

kiyyət hüququ da birləşir. Belə halda əvvəlki mülkiyyətçilər yeni əşyanın paylı mülkiyyətçilərinə çevrilir və 

onların paylı mülkiyyət hüququ yaranır. Hər bir mülkiyyətçinin payı həmin əşyaların birləşməzdən əvvəlki 

dəyərinə uyğun olaraq müəyyənləşdirilir (MM-in 191-ci maddəsinin 1-ci bəndi). Məsələn, bir kənddə yaşayan 

qadın özünəməxsus ipdən və qonşunun malik olduğu materiallardan (ip, boyaq və s.) təsadüfən və ya səhvən is-

tifadə etməklə xalça toxuyur. Başqa bir misalda usta təsadüfən dörd nəfər vətəndaşa məxsus olan bandan, mü-

hərrikdən, ramadan, təkərlərdən və digər detal və mexanizmlərdən avtomobil yığır. Belə halda daşınar əşyalar 

yeni vahid əşyanın (avtomobilin) tərkib hissələrinə çevrilir. Daha başqa bir misalda şəxs səhvən paltara özgə 

şə

xsə məxsus bəzək-düzək və zinət şeyləri bərkidir. 



Qarışma (qatılma) daşınar əşyaların birləşməsinin xüsusi halıdır. Qarışma daşınar əşyaların elə birləşməsi 

və qatışmasıdır ki, bu zaman onları fərdiləşdirmək və bir-birindən ayırmaq mümkün olmur. Məsələn, müxtəlif 

mülkiyyətçilərə məxsus olan neftin və  ya taxılın bir-birinə qatılması buna misaldır. Belə hallarda da qarışma 

nəticəsində yaranan əşyaya birgə mülkiyyət hüququ əmələ gəlir. 

Qeyd etməliyik ki, müxtəlif mülkiyyətçilərə məxsus olan daşınar əşyaların birləşməsi müəyyən şərt əsasında 

mülkiyyət hüququnun əmələ gəlmə üsulu kimi çıxış edə bilər. Belə ki, daşınar əşyalar ya təsadüfən, ya da səh-

vən birləşdirilməlidir. 

Bəzi  hallarda  baş  (əsas)  əşyaya  yardımçı  əşya  (ləvazimat)  birləşdirilir.  Belə  halda  baş  (əsas)  əşya  sahibinin 

mülkiyyət hüququ yardımçı əşyaya da şamil edilir, yəni baş (əsas) əşya sahibi yardımçı əşyaya da mülkiyyət hü-

ququ əldə edir. Əşyanın baş (əsas) əşya olub-olmaması, adətən, dövriyyədə yaranmış rəy əsasında müəyyən edilir. 

Məsələn, yaranmış rəyə görə müəyyən etmək mümkündür ki, qol saatı, portret (şəkil), avtomobil, ayaq xizəyi və 

s. əsas (baş) əşya hesab olunur. Məlum məsələdir ki, saatın qolbağı, şəklin çərçivəsi, avtomobilin açarları, ayaq 

xizəyinin ağajları yardımçı əşya kateqoriyasına aid edilir. 

Daşınmaz əşyaların da bir-biri ilə birləşməsi mümkündür. Belə ki, təbii hadisələrin təsiri nəticəsində təsadü-

fən yeni torpaq sahələri (ərazilər) yarana bilər. Belə hadisələrə aiddir: daşqın; torpağın səpələnməsi və ya yerdə-

yişməsi;  çayın  yatağının  və  ya  səviyyəsinin  dəyişməsi  və  s.  Məlum  məsələdir  ki,  bu  kimi  hadisələrin  təsiri 

nəticəsində yeni ərazi (torpaq sahəsi) əmələ gələ bilər; belə ərazi (torpaq sahəsi) hansı torpaq sahəsinə bitişik-

dirsə, həmin sahəyə də birləşdirilməlidir (MM-in 178-ci maddəsinin 3-cü bəndi). Bu, o deməkdir ki, torpaq sa-

həsinin mülkiyyətçisi yeni əraziyə də mülkiyyət hüququ əldə edir. Belə qayda Fransa,  spaniya, Hollandiya və 

digər xarici ölkələrin qanunvericiliyinə də məlumdur. 

Qeyd etmək lazımdır ki, təbii və ya süni yolla əşyaların bir-birilə birləşməsi əmlakın çoxalmasına səbəb olur. 

Ə


Kataloq: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı

Yüklə 8,78 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   41   42   43   44   45   46   47   48   ...   91




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə