MÖvzu 1 Mülki hüquq vƏ xüsusi hüquq § Mülki hüquq xüsusi hüququn bir sah



Yüklə 8,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə80/91
tarix06.05.2017
ölçüsü8,78 Mb.
1   ...   76   77   78   79   80   81   82   83   ...   91
§ 

4. 

Yaşayış 

otağının 

(mənzilin) 

kirayəsi 

müqaviləsinin xüsusiyyətləri 

Ə

mlak kirayəsi müqaviləsinin predmetlərindən biri yaşayış otağıdır. Bu müqavilənin əsas iştirakçıları (tə-



rəfləri) vətəndaşlardır. Yaşayış otağının kirayəsi müqaviləsinə görə kirayəyə verəəşyanı kirayəçinin isti-

fadəsinə verməyi, kirayəçi isə bunun üçün kirayə verənə kirayə haqqı ödəməyi öhdəsinə götürür. Müqa-

vilənin predmeti yaşayış otağıdır. 

Sovet mülki qanunvericiliyinə görə, yaşayış otağı (mənzil) kirayəsi müqaviləsi öhdəliyin (mənzil öhdəli-

yinin) müstəqil bir növü hesab edilirdi. 1937-ci ildə sovet mənzil qanunvericiliyi bu müqaviləni əmlak kirayəsi 

müqaviləsindən müstəqil bir müqavilə növü kimi ayırdı. 1937-ci ilə kimi 1922-ci il Mülki Məcəlləsi bu sahədə 

inqilabaqədərki Rusiya mülki qanunvericiliyinin ənənələrini davam etdirirdi. Belə ki, mənzil kirayə müqaviləsi 

müstəqil müqavilə növü kimi ayrıca olaraq tənzimlənmirdi. 1922-ci il MM-i yalnız əmlak kirayəsi müqaviləsini 

nizama  salırdı.  Bununla  belə,  1922-ci  il  MM-nə  görə  əmlak  kirayəsi  müqaviləsini  qaydaya  salan  normalar 

özündə bəzi xüsusi mənzil normalarını da birləşdirirdi. 

1937-ci ildə sovet mənzil qanunvericiliyinin mənzil kirayə müqaviləsini müstəqil müqavilə kimi ayırma-

sına baxmayaraq, o dövrün hüquq ədəbiyyatında bu müqavilənin əmlak kirayəsinin yarımnövü hesab edilməsi 

və onun tənzimlənməsində əsasən əmlak kirayə normalarının və qaydalarının tətbiq edilməsi barədə fikir irəli 

sürülürdü. Bu mövqe müasir dövrdə bəzi müəlliflər tərəfindən dəstəklənir. 

1964-cü  il  MM-də  (o  cümlədən,  keçmiş  müttəfiq  respublikaların  məcəllələrində),  həmçinin  1961-ci  il 

Mülki  Qanunvericiliyin  Əsaslarında  mənzil  kirayə  müqaviləsi  müqavilə  hüququnda  müstəqil  yer  tutdu.  Bu 

məcəllə  nisbətən  əhatəli  şəkildə  mənzil  kirayə  müqaviləsini  nizama  salırdı.  Mənzil  kirayəsinin  mülki-hüquqi 

tənzimlənməsinə ayrıca fəsil (30-cu fəsil, 299-334-cü maddələr) həsr edilmişdi. 

80-ci  illərin  ortalarında  Azərbaycan  Respublikasının  Mənzil  Məcəlləsi  qəbul  edildi.  Bununla  əlaqədar 

olaraq  MM-də  yaşayış  kirayə  müqaviləsinə  toxunan  yalnız  bir  norma  (299-cu  maddə)  saxlandı  ki,  bu,  rəmzi 

mənanı ifadə edirdi. Bundan sonra 1964-cü il MM-in mənzil kirayəsinə aid olan müvafiq normaları Azərbaycan 

SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1986-cı il 17 fevral tarixli fərmanı ilə MM-dən çıxarılaraq Mənzil Məcəlləsi-

nə daxil edildi. Bununla həmin normalar MM-in tərkibində öz hüquqi qüvvəsini itirdi. Bundan sonra yaşayış sa-

həsinin kirayə müqaviləsi Mənzil Məcəlləsi və digər qanunvericilik aktları ilə müəyyən edilmiş şərtlərlə və qay-

dada bağlanır, dəyişdirilir və pozulurdu. 

Azərbaycan Respublikasının yeni mülki qanunvericiliyi mənzil kirayəsi müqaviləsinə münasibətdə sovet 

mülki  qanunvericiliyində  yaranan  ənənələrdən  imtina  etmişdir.  Buna  görə  mülki  qanunvericilik  bu  baxımdan 

RF-in sovet mülki qanunvericilik ənənələrinə əsaslanan qanunvericiliyindən prinsipial surətdə fərqlənir. Nəzər-

dən keçirdikdə müəyyən etmək olur ki, mənzil kirayəsi barədə bizim mülki qanunvericiliyin nəzərdə tutduğu 



 

503


qaydalar  əynəbi  (xarici)  dövlətlərin  mülki  qanunvericilik  ənənələrinə  söykənir  və  əsaslanır.  Almaniya  mülki 

qanunvericiliyi, Fransa Mülki Məcəlləsi mənzil kirayəsini daşınar və daşınmaz əşyaların kirayəsi ilə bir sırada 

tənzimləyir,  mənzil  kirayəsini  əmlak  kirayəsinin  müstəqil  bir  növü  kimi  nəzərdə  tutmur,  həm  fiziki  şəxslərə, 

həm də hüquqi şəxslərə münasibətdə eyni qaydalar müəyyən edir. 

Həmin ölkələrin qanunvericiliyi mənzil kirayəsinin əmlak kirayə müqaviləsinin müəyyən etdiyi qaydalar 

ə

sasında tənzimlənməsini nəzərdə tutur. Bu məqsədlə də mənzil kirayə münasibətlərini qaydaya salmaq üçün 



ə

mlak kirayəsi barədə normalar özündə mənzil kirayəsinə aid xüsusi normaları birləşdirir. Düzdür, ABŞ-da 

ayrı-ayrı yerli özünüidarəetmə orqanları səviyyəsində mənzil məcəllələri qəbul edilmişdir. Lakin mənzil kirayə-

si üzrə münasibətlərin tənzimlənməsi əmlakın icarəsi çərçivəsində həyata keçirilir. Mənzil kirayə müqaviləsini 

tənzimləmək üçün xüsusi normalar ayrılmamışdır. Beləliklə, bizim qanunvericiliyə görə, yaşayış otağının ki-

rayəsi müqaviləsi ayrıca müstəqil müqavilə növü hesab edilmir. Yaşayış sahəsinin kirayə müqaviləsi üzrə 

münasibətlər əmlak kirayəsi müqaviləsi barədə normalarla tənzimlənir. Bunun üçün əmlak kirayəsi barədə 

normaların tərkibində mənzil münasibətlərini tənzimləyən xüsusi normalar ayrılır. Bizim mülki qanunvericilik 

yaşayış otağının kirayə müqaviləsini ayrıca müstəqil müqavilə kimi nəzərdə tutmur. 

Yaşayış otağının kirayə müqaviləsinin predmeti (yaşayış otağı) istifadə üçün yalnız fiziki şəxslərə verilir. 

Ona görə də yaşayış otağı ondan daimi yaşamaq üçün istifadə məqsədlərinə cavab verməlidir. Yaşayış otağı elə 

vəziyyətdə olmalıdır ki, ondan istifadə istifadəçilərin həyatı və sağlamlığı vicdanlı kirayəyə verən üçün açıq-aş-

kar təhlükə törətməsin (MM-in 676.4-cü maddəsi). 

Mülki Məcəllə müqavilənin predmeti kimi çıxış edən yaşayış otağına anlayış vermir. Yaşayış otağı elə bir 

sahədir ki, o, öz texniki, sanitariya və digər istehlak xüsusiyyətlərinə görə yaşamaq üçün istifadə edilir. Yaşayış 

otağı çoxmənzilli yaşayış evinin bir hissəsindən və ya o, bir mənzili olan yaşayış evindən (tam halında) ibarət 

ola bilər. 



Müqavilədə yalnız vətəndaşlar (fiziki şəxslər) kirayəçi rolunda iştirak edə bilərlər. Hüquqi şəxslərin 

kirayəçi rolunda çıxış etməsi istisna edilir. Lakin hüquqi şəxslər bu müqavilənin bağlanılmasında kirayə ve-



rən qismində iştirak edə bilər

Kirayəçi kirayəyə verilmiş otaqların və binanın salamatlığı üçün zəruri olan, bu otaqların və ya binanın 

digər hissələrinin yaxşılaşdırılmasına, həmçinin isitməyə sərf olunan enerciyə qənaət edilməsinə yönəldilən təd-

birlərin həyata keçirilməsinə icazə verməyə borcludur. Lakin bu tədbirlər kirayəçini və onun ailəsini narahat et-

məməlidir. Bundan əlavə, bu cür tədbirlər həyata keçirilərkən kirayə verənin kirayəçiyə məlumat (bildiriş) ver-

məsi tələb olunur. Bildiriş yazılı formada verilir. Bu sənəddə görüləcək tədbirlərin xarakteri, başlanma müddəti, 

habelə  kirayə  haqqının  artımı  barəsində  məlumatlar  göstərilir.  Bildiriş  tədbirlərin  həyata  keçirilməsinə  üç  ay 

qalmış verilir. 

Göstərilən tədbirlər kirayəçi tərəfindən həyata keçirilir. Bunun üçün kirayə verən kirayəçinin xahişi əsa-

sında ona qabaqcadan avans formasında pul vəsaiti verir. Tədbir həyata keçirilib qurtardıqdan sonra kirayə ve-



rən kirayəçinin çəkdiyi xərclərin əvəzini ödəyir

Görülən tədbirlər otaqların (və ya binanın) salamatlığı üçün zəruri olmadıqda, onların yaxşılaşdırılmasına 

yönəlmədikdə, isitməyə sərf olunan enerciyə qənaət edilməsinə səbəb olmadıqda, habelə kirayəçi və onun ailə-

sini  narahat  etdikdə  kirayəçi  müqaviləni  ləğv  etmək  ixtiyarına  malikdir.  Müqavilə  bildirişin  daxil  olduğu 

müddətdən iki ay ərzində pozula bilər. Növbəti ayın sonu müqavilənin ləğv edilmə müddəti hesab edilir. 

Mülki Məcəllə yaşayış otağının kirayə müqaviləsinin forması barədə heç bir göstəriş ifadə etmir. Bu mü-

qavilə, bir qayda olaraq, tərəflərin imzaladıqları bir sənəd tərtib etmək yolu ilə sadə yazılı formada bağlanır

Lakin tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə müqavilə notariat qaydasında təsdiqlənə bilər (MM-in 329.1-ci maddə-

si). Lakin təjrübədə müqavilənin şifahi formada bağlanması halına rast gəlmək olar. Deməli, müqavilənin han-

sı formada bağlanması məsələsi tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə müəyyən edilir. Müqavilənin daşınmaz əmlakın 

dövlət reyestrində dövlət qeydiyyatına alınması istisna edilir. Ona görə ki, daşınmaz əmlakın istifadə hüququ (o 

cümlədən kirayə müqaviləsi əsasında əmələ gələn istifadə hüququ) yalnız MM-də və qanunvericilikdə nəzərdə 

tutulan hallarda dövlət qeydiyyatına alınır (MM-in 139.1-ci maddəsi). Qanun isə bu cür göstəriş ifadə etmir. 

Bununla bərabər, şəxslər (o cümlədən mülkiyyətçinin ailə üzvləri) yaşayış binasından istifadə hüququna 

bu şərtlə malikdir ki, həmin hüquq daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində qeydə alınsın (MM-in 228.1-ci maddə-

si). Mülkiyyətçi ilə bağlanan, notariat qaydasında təsdiqlənən yazılı razılaşma yaşayış binasının tərkib hissəsin-

dən  istifadə  hüququnun  əmələ  gəlməsini,  həyata  keçirilməsi  şərtlərini  və  xitam  olunmasını  müəyyənləşdirir 

(MM-in  228.2-ci  maddəsi).  Belə  hesab  edirik  ki,  qanunun  bu  göstərişinin  yaşayış  otağının  kirayə  müqaviləsi 

üzrə əşyanın istifadəyə verilməsinə heç bir aidiyyəti yoxdur. Ona görə ki, MM yaşayış otağından öhdəlik hüqu-

qu (kirayə müqaviləsi) əsasında yox, əşya hüququ əsasında əmələ gələn istifadə hüququnun daşınmaz əmlakın 

dövlət reyestrində qeydə alınması qaydasını nəzərdə tutur. Lakin qanunun bu göstərişini hərfi mənada yox, ge-


 

504


nişləndirici mənada təfsir etmək lazımdır. Bu onu ifadə edir ki, yaşayış otağından kirayə müqaviləsi əsasında 

ə

mələ gələn istifadə hüququ daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində qeydə alınmalıdır. 



Qanun belə bir göstəriş ifadə edir ki, yaşayış otağından istifadə hüququ kirayənin müstəqil predmeti ola 

bilməz (MM-in 228.3-cü maddəsi). 

Bununla əmlak kirayəsi müqaviləsi barəsində söhbətimizi başa çatdırırıq. Hələ qədim Misirdə bu müqavi-

lə xüsusi əhəmiyyətə malik idi. Babilistanda ən çox istifadə edilən müqavilələrdən biri kirayə müqaviləsi idi. 

Hammurapi Qanunnaməsində torpağın, mənzilin, bağçanın və s. kirayə verilməsi qaydaları göstərilirdi. Bu mü-

qavilə indi də geniş miqyasda tətbiq edilir. Biz tez-tez çadırın, qab-qajağın, stol-stulun və s. kirayəyə verilməsi 

barədə elanlara rast gəlirik. Özü də bizim kirayə barədə qanunvericiliyimizin müəyyən etdiyi qaydalar Avropa 

ölkələrinin qanunvericilik ənənələrinə uyğundur ki, bu, Roma hüququna əsaslanır. 



TÖVS YƏ OLUNAN ƏLAVƏ ƏDƏB YYAT 

Meyer D. . Russkoe qracdanskoe pravo. Çastğ 2 (po izdaniö 1902 q.) M., 1997. 

Litovkin V.N. Cilihnoe zakonodatelğstvo. M., 1988. 

Martkoviç  .B. Cilihnoe pravo. M., 1990. 

Cilihnoe zakonodatelğstvo / Pod red. V.F.Əkovleva, P. . Seduqina. M., 1991. 



Tolstoy Ö.K. Cilihnoe pravo M., 1996. 

Ş

erşeneviç Q.F. Uçebnik ruskoqo qracdanskoqo pravo (po izdaniö 1907 q.) M. 1995. 

Rimskoe çastnoe pravo. Uçebnik / Pod red. 

.B.Noviükoqo,  .S. Pereterskoqo. M., 1999. 

Mextiev Ö.A. Öridiçeskie qarantii cilihnıx prav sovetskix qracdan: Avtoref. dis. kand. örid.nauk / MQU 

im. M.V.Lomonosova. M., 1969. 

 

XV FƏS L 

L Z NQ MÜQAV LƏS  

§ 1. Lizinq müqaviləsinin anlayışı, hüquqi 

tənzimlənməsi, əhəmiyyəti, xüsusiyyətləri və elementləri 

1. Lizinqin anlayışı 

Lizinqin mahiyyətini başa düşmək üçün belə bir misal çəkək. Bir neçə şəxs sahibkarlıq fəaliyyətini həyata 

keçirmək və mənfəət əldə etmək üçün müəssisə təsis edirlər. Məlum məsələdir ki, bundan ötrü müəssisənin əm-

lakı (maşınları, sənaye və tikinti avadanlıqları, nəqliyyat vasitələri və digər əmlak növləri) olmalıdır. Lakin ba-

halı əmlakı əldə etməyə müəssisənin maliyyə vəziyyəti imkan vermir. Belə ki, onu satın almağa müəssisənin 

maddi vəsaiti çatmır. Bəs nə etməli? 

Vəziyyətdən  çıxmaq  məqsədilə  müəssisə  ona  lazım  olan  əmlakın  müəyyən  satıcıdan  satın  alınması  üçün 

banka  (və  ya  ixtisaslaşdırılmış  şirkətə)  müraciət  edir.  Bank  (və  ya  ixtisaslaşdırılmış  şirkət)  müəssisənin 

müraciəti əsasında onun göstərdiyi satıcıdan həmin əmlakı pulunu tam ödəməklə satın alır və satıcı ilə alqı-satqı 

müqaviləsi bağlayır. Alqı-satqı müqaviləsi bağlayan zaman bank (və ya ixtisaslaşdırılmış şirkət) satıcıya həmin 

müqavilənin məqsədini, yəni əmlakın sonradan müəssisənin müvəqqəti istifadəsinə verilməsi üçün əldə olun-

masını bildirir. 

Satıcı əmlakı banka (alıcıya) satsa da (bu zaman bank əmlakın pulunu ödəyir və onun mülkiyyətçisi olur) 

onu bilavasitə müəssisəyə verir. Nəticədə həmin əmlak müəssisənin müvəqqəti istifadəsinə keçir. Müəssisə əm-

lakdan istifadə edərək sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirir və mənfəət əldə edir.  stifadə müddəti başa çatdıq-

da o, ya əmlakı mülkiyyətçiyə (banka və ya ixtisaslaşdırılmış şirkətə) qaytarır, ya istifadə müddətini uzadır, ya 

da əmlaka mülkiyyət hüququ əldə edir. 

Belə halda kompleks xarakterli əmlak münasibəti əmələ gəlir ki, ona lizinq münasibəti deyilir. Müəssisə, 

bank və satıcı lizinq münasibətinin iştirakçıları adlanır: müəssisəyə lizinq alan, banka lizinq verən, satıcıya isə 

mal göndərən (verən) deyilir. Satın alınaraq müəssisənin müvəqqəti istifadəsinə verilən əmlak isə lizinq əmla-

 və ya lizinq avadanlığı adlanır. 

Bankla (lizinq verənlə) satıcı arasında münasibətlər alqı-satqı müqaviləsi, müəssisə ilə (lizinq alanla) bank 

(lizinq verən) arasındakı münasibətlər isə lizinq müqaviləsi ilə rəsmiləşdirilir. 

Lizinq dedikdə, kompleks xarakterli elə bir əmlak münasibəti başa düşülür ki, bu münasibətə görə bir 

tərəfin (lizinq alanın, istifadəçinin) müraciətinə əsasən digər tərəf (lizinq verən, ixtisaslaşdırılmış şirkət) 

dəqiq olaraq müəyyənləşdirilmiş satıcıdan xüsusi olaraq lizinq alan üçün əldə etdiyi əmlakı onun müvəq-

qəti istifadəsinə verir, lizinq alan isə bunun əvəzində haqq ödəyir. 

Göründüyü kimi, lizinq müəyyən əmlakın haqq müqabilində kirayəyə verilməsidir. Belə ki, lizinq verənin 

pulunu tam ödəyib satıcıdan aldığı əmlak lizinq alanın müvəqqəti istifadəsinə verilir. Təsadüfi deyildir ki, lizinq 

ingilisjə «lease» sözündən olub, əmlakı alıb müvəqqəti istifadəyə vermək mənasını bildirir. Odur ki, lizinq əm-



 

505


lak kirayəsi deməkdir

Qeyd etməliyik ki, lizinq alan ona verilmiş əmlakdan yalnız istifadə etmir; o, həm də əmlakdan istifadə et-

məklə sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirir və bunun nəticəsində mənfəət (gəlir) əldə edir. Buna görə də lizinq 

icarə  deməkdir.  Təsadüfi  deyildir  ki,  hüquq  ədəbiyyatı  səhifələrində  lizinqin  ingilisjə  «leasinq»  («to  lease») 

ifadəsindən olub «əmlakı almaq və icarəyə vermək» mənasını ifadə etməsi göstərilir.  

Beynəlxalq təjrübədə icarənin üç növü fərqləndirilir: 

 rentinq; 



 xayrinq; 

 lizinq.  



Rentinq  (rentina)  qısamüddətli  icarədir;  bu  növ  icarənin  müddəti  bir  neçə  gündən  bir  neçə  aya  kimidir. 

Rentinqin predmetini, bir qayda olaraq, nəqliyyat vasitələri, turist malları təşkil edir. 



Xayrinq  (hiring)  ortamüddətli  icarəyə  deyilir;  bu  icarə  növünün  müddəti  bir  neçə  aydan  bir  ilə  kimidir. 

Xayrinqin predmeti, adətən, nəqliyyat vasitələri, yol-tikinti maşınları, quraşdırma avadanlıqları və kənd təsərrü-

fatı maşınlarından ibarətdir. 

Lizinq (leasing) dedikdə isə uzunmüddətli icarə başa düşülür; icarənin bu növünün qüvvədə olma müddəti 1 

ildən çoxdur. Lizinqin predmeti, bir qayda olaraq, dəzgahlar, maşınlar, nəqliyyat vasitələri, tikinti və quraşdır-

ma avadanlıqları ola bilər. 

Ə

gər lizinq hüquqi baxımdan icarənin (kirayənin) bir formasıdırsa, iqtisadi planda o, çox vaxt maliyyələş-



dirmə üsulu, kapital qoyuluşunu həyata keçirmə vasitəsi kimi çıxış edir. Belə ki, lizinq predmeti olan əmla-

kı müəyyən satıcıdan satın alaraq müəssisəyə (lizinq alana) verməklə lizinq verən mahiyyətjə öz kapitalını is-

tehsal sferasına investisiya kimi qoyur. Ədəbiyyatda göstərilir ki, «lizinq» sözü pul – investisiya qoymaq de-

məkdir. Satın alınmış həmin əmlakın müəssisəyə (lizinq alana) icarəyə verilməsi əməliyyatı maliyyə xarakteri 

daşıyır və maliyyə əməliyyatı kimi çıxış edir. Bununla lizinq verən lizinq alana bir növ maliyyə krediti verir 

ki, həmin kredit xüsusi şərtlər əsasında qaytarılır. Odur ki, mahiyyətjə lizinq kredit əməliyyatı sayılır. Təsadüfi 

deyildir ki, beynəlxalq hüquqda o, kredit-kirayə adlanır. Amma lizinq kreditdən (kreditləşmədən) üstün olan, 

daha yüksək səviyyəli maliyyə əməliyyatıdır. Belə ki, bankdan kredit almaq kifayət qədər xərc çəkilməsinə sə-

bəb ola bilər; digər tərəfdən kredit verərkən bank gələjək borclunun (yəni kredit alanın) maliyyə vəziyyətini, 

«kredit tarixçəsini» (dosyesini) diqqətlə təhlil edir ki, bundan asılı olaraq o, kredit verilib-verilməməsi məsələ-

sini həll edir. Bəzən kredit verilməsi barədə müsbət qərar qəbul olunmur.

 

Göstərilənlərdən başqa lizinq bir sıra kompleks məsələləri  həll etməyə imkan verir. Bu məsələlərə aiddir: 



sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirmək üçün əmlak əldə etmək və ondan istifadə etmək; əmlakdan istifadə et-

mək müddətini uzatmaq; həmin əmlaka mülkiyyət hüququ əldə etmək. Kredit əməliyyatı, ümumiyyətlə, heç bir 

ə

məliyyat (məsələn, nisyə alqı-satqı) bu kimi kompleks məsələləri həll edə bilmir. 



Lizinq  sahibkarlıq  fəaliyyətinin  xüsusi  xarakterli  bir  sahəsidir.  Maliyyə  əməliyyatı  kimi  o,  sahibkarlıq 

fəaliyyətinin həyata keçirilməsində vacib rol oynayır. Belə ki, lizinq sahibkarlıq fəaliyyətinə investisiya qoyul-

masının xüsusi formasıdır. Buna görə də lizinq münasibətlərinin əsas iştirakçıları sahibkarlardır. Digər tərəf-

dən  lizinq  əməliyyatının  əsas  sosial-iqtisadi  məqsədi  sahibkarlıq  fəaliyyətini  həyata  keçirməkdən  ibarətdir. 

Təsadüfi  deyildir  ki,  Almaniya  hüquq  doktrinasında  lizinq  sahibkarlıq  (ticarət)  əqdi  kimi  xarakterizə  olunur. 

Lakin lizinq xüsusi razılıq (lisenziya) tələb olunan, yəni lisenziyalaşdırılmış növünə aid olunmur. Buna görə 

də lizinq əməliyyatını həyata keçirmək üçün hər hansı dövlət orqanından xüsusi razılıq (lisenziya) alınması tə-

ləb edilmir.           

Qeyd etməliyik ki, müəyyən hallarda müəssisənin kommersiya fəaliyyətini həyata keçirmək üçün ilkin kapi-

talı olmur. Lizinq xidmət növündən istifadə etməklə müəssisə ilkin kapitalı – lizinq avadanlığını əldə edir. Li-

zinq avadanlığını maddi imkana malik olan bank, lizinq şirkətləri və s. alıb, həmin müəssisəyə uzun müddətə 

icarəyə verir. Belə halda bank, lizinq kompaniyası icarəyə verən, müəssisə isə icarəçi rolunda çıxış edir. Bu cür 

avadanlığı  on  və  daha  çox  ildən  sonra  icarəyə  verəndən  satın  almaq  mümkün  olur.  Həmin  avadanlığın  satın 

alınması üçün lazım olan pul vəsaiti lizinq avadanlığından istifadə etmək yolu ilə əldə edilir və qazanılır. Belə-

liklə, lizinq xidmət növündən istifadə etmək müəssisə üçün iqtisadi cəhətdən səmərəli və faydalı olur. 

Söylədiklərimizdən belə məlum olur ki, güjlü maddi və maliyyə imkanlarına malik olan banklar, lizinq şir-

kətləri və s. mülkiyyət hüququ əsasında maşınlar, avadanlıqlar, nəqliyyat vasitələri, istehsal qurğuları alıb, onla-

rı kommersiya fəaliyyəti ilə məşğul olmaq istəyən, lakin kapitaldan (maddi vəsaitdən) məhrum olan müəssisələ-

rə (firmalara) 5-8 və daha çox müddətə icarəyə verir.  carəçi müəssisə icarəyə götürdüyü əmlakdan istifadəyə 

görə vaxtaşırı olaraq icarəyə verən banklara, lizinq şirkətlərinə və s. ödəniş verir. Bu vəsaiti o, əmlakdan istifa-

də nəticəsində qazanır. Razılaşdırılmış müddət qurtardıqdan sonra icarəçi lizinq avadanlığını satın ala bilər. Bu-

nun üçün qalıq məbləğini ödəyir və avadanlıq üzərində mülkiyyət hüququ qazanır. əgər bu mümkün olmazsa, 



 

506


istifadə  müddətinin  uzadılması  barədə  tərəflər  razılığa  gələ  bilərlər,  yaxud  lizinq  avadanlığı  mülkiyyətçinin 

özünə qaytarılır. Bax, lizinq adlı əməliyyatın və xidmət növünün mahiyyəti və məzmunu da bundan ibarətdir. 



2. Lizinqin əhəmiyyəti 

Lizinq böyük əhəmiyyətə malik olan fəaliyyət növüdür. Bu fəaliyyət növünün iqtisadi mahiyyəti ondan iba-

rətdir ki, o, özündə istehsalın əmək və

 

kapital kimi iki vacib amilini birləşdirir. Bununla lizinq fəaliyyəti işti-

rakçılarının büdjənin formalaşdırılmasında iştirakı təmin olunur və beləliklə, cəmiyyətin sosial-iqtisadi proble-

minin həllinə yardım edilir. Digər tərəfdən lizinqin vasitəsilə istehsal genişlənir və bazar zəruri mallarla təmin 

olunur.  

Lizinq investisiyanın xüsusi formasıdır; onun köməyi ilə investisiya prosesi güjlənir.  nvestisiyanın ənənə-

vi formalarından lizinq bununla fərqlənir ki, o, sənaye müəssisələrinin təzə texniki avadanlıqlarla təmin edilmə-

sində, həmin müəssisələrin bütün istehsal gücü ilə işləməsində, struktur baxımından iqtisadiyyatın bütövlükdə 

yenidən qurulmasında impuls rolunu oynayır. Lizinq müəssisələrini həyata keçirdikləri istehsal fəaliyyətini tex-

niki yeniləşdirmə vasitəsidir. O, imkan verir ki, iqtisadi yüksəliş təmin olunsun, istehsalın həcmi artsın, sağlam 

rəqabət artsın. Buna görə də lizinq fəaliyyəti Ümumdünya Bankı, Avropa Yenidənqurma və  nkişaf Bankı, Av-

ropa  ttifaqı Komissiyası, Avropa  qtisadi Komissiyası və digər beynəlxalq qurumlar tərəfindən dəstəklənir. Li-

zinq vacib üstünlüyü olan fəaliyyət növüdür. Belə ki, yeni avadanlıq satın alarkən lizinq şirkətləri üçün xüsusi 

vergi  güzəştləri  müəyyənləşdirilir.  Digər  tərəfdən  lizinqin  özü  üstünlüyü  olan  mexanizm  deməkdir.  Məsələn, 

vaxtaşırı ödənilən lizinq haqqı məhsulun maya dəyərinə daxil edilə bilər ki, istehsal investisiyasının digər for-

maları bundan məhrumdur. Lizinq fəaliyyətinin effektiv iqtisadiyyatın yaradılmasında vacib rolu vardır. Məhz 

belə iqtisadiyyat bazarı yüksək texnologiyalı, rəqabət qabiliyyətli mallarla təmin edir.  



3. Lizinqin tarixi və inkişafı 

Qeyd etmək lazımdır ki, müasir mənada «lizinq» termini XIX əsrdə yaranmışdır. Lakin lizinq ideyası mahiy-

yətjə yeni deyildir və minillik tarixə malikdir. Belə ki, lizinqə oxşar əməliyyatın aparılması çox-çox əvvəllərə, 

qədim zamanlara təsadüf edir.  

Lizinq münasibətlərinin ilk dəfə olaraq nə vaxt və harada yaranması iqtisadi və hüquq ədəbiyyatı səhifələrin-

də mübahisə doğurur. Birinci dəfə bu əməliyyatdan nə vaxt və hansı coğrafi məkanda istifadə edilməsi barədə 

müəlliflər yekdil fikir söyləmirlər. 

Ə

dəbiyyatda belə bir fikir söylənilir ki, lizinq əqdi ilk dəfə Aristotel dövründə (bizim eradan əvvəl IV əsrdə) 



bağlanmışdır; «var və sərvət əmlaka mülkiyyət hüququndan yox, ondan istifadə nəticəsində əldə olunur» kimi 

söz məhz ona məxsusdur.  

Belə bir fikir də mövcuddur ki, lizinqə oxşar əqd hələ qədim Şumer dövlətində bağlanmışdır. Bəzi tədqiqatçı 

alimlər göstərirlər ki, bizim eradan əvvəl 5-ci minillikdə Misirdə və Mesopotamiyada lizinqə oxşar əməliyyata 

təsadüf olunur.  qtisadçı alimlər lizinqin izlərini Hammurapi qanunlarında (b.e.ə 1792-1750) tapırlar. Lizinqdən 

ilk dəfə Qədim Romada istifadə olunması fikrini söyləyən müəlliflərə də rast gəlirik. Qeyd olunur ki, IX əsrdə 

Venetsiyada lizinqə oxşar əməliyyatın həyata keçirilməsi geniş xarakter almışdır.  

Bəzi müəlliflər göstərirlər ki, lizinqdən ilk dəfə orta əsrlərdə  ngiltərədə istifadə olunmuşdur. Bu ölkədə li-

zinqin taleyində xüsusən də dəmir yol nəqliyyatının və kömür sənayesinin inkişafı vacib rol oynamışdır.  

Qeyd etməliyik ki, ədəbiyyat səhifələrində lizinqdən ilk dəfə ABŞ-da istifadə olunması fikrinə də rast gəli-

rik. Hüquq tarixçiləri göstərirlər ki, «lizinq» termini birinci dəfə məhz bu ölkədə işlədilmişdir. Belə ki, XIX əs-

rin II yarısında «lizinq» sözünün özü ABŞ-da dövriyyəyə daxil edilmişdir. 1877-ci ildə telefon şirkəti «BELL»-

in öz telefon aparatlarının satışını qadağan edən və onların yalnız icarəyə verilməsini nəzərdə tutan qərar qəbul 

etməsi ilə «lizinq» terminindən istifadə olunmasının başlanğıcı qoyuldu;  bu termin həmin vaxt məhz bununla 

bağlı olaraq yaranmışdır. Odur ki, bir sıra müəlliflər göstərirlər ki, XIX əsrin II yarısında müasir mənada lizinq 

terminindən istifadə olunmasının başlanğıcı qoyulmuşdur.  

Lizinqin müasir tarixi isə XX əsrin ortalarından başlayır. Belə ki, 1952-ci ildə ABŞ-ın San-Fransisko şəhə-

rində ilk lizinq şirkəti («United States Leasing Jorporation») yaradıldı ki, bu şirkətin əsası Henri  Şonfeld tərə-

findən qoyulmuşdur. O, haqlı olaraq Amerika lizinqinin atası adlanır. Əsas fəaliyyət predmeti lizinq olan həmin 

ş

irkət lizinq əməliyyatının inkişafına güjlü təkan verdi. Bunun nəticəsində lizinq geniş şəkildə ABŞ-da inkişaf 



etdi.  

lk lizinq şirkətinin yaradılması ilə XX əsrin 50-ci illərində lizinq münasibətlərində əsl janlanma baş verdi. 

Müxtəlif istehsal vasitələri (texnoloci avadanlıqlar, maşınlar, dəzgahlar və s.), habelə nəqliyyat vasitələri (gəmi-

lər, təyyarələr və s.) lizinqə verilməyə başladı. Bunu nəzərə alan ABŞ hökuməti lizinq fəaliyyətinin inkişafına 

yönələn dövlət proqramı qəbul etdi. Müəyyənləşdirilmiş haqq müqabilində lizinq xidməti göstərən şirkətlər və 

firmalar yarandı. Lizinq fəaliyyəti kifayət dərəjədə sürətlə inkişaf etməyə başladı. Bunların nəticəsində ABŞ-da 

lizinq biznesinin başlanğıcı qoyuldu.  


 

507


XX əsrin 60-cı illərinin əvvəllərindən başlayaraq lizinqdən inkişaf etmiş Qərbi Avropa ölkələrində də geniş 

istifadə olunur. Həmin vaxt ilk lizinq şirkətləri (cəmiyyətləri) yaradıldı. Hal-hazırda Avropa Lizinq Cəmiyyət-



ləri Birliyi fəaliyyət göstərir ki, onun iqamətgahı Brüssel şəhərində yerləşir.  

ABŞ-da və Qərbi Avropa ölkələrində lizinqdən geniş səviyyədə istifadə edilməsi bununla izah olunur ki, bu 

ölkələrdə daha əlverişli iqtisadi şərait mövcuddur. Belə ki, XX əsrin ortalarından başlayaraq həmin ölkələrdə 

sahibkarlıq biznesi mühüm dərəjədə dəstəklənir və əsasən həm də lizinq mexanizmi vasitəsilə investisiya qo-

yulması hesabına inkişaf edir. Digər tərəfdən lizinqin üstünlükləri həm ABŞ, həm də Avropa şirkətlərinin lizin-

qi praktikada geniş səviyyədə tətbiq etmələrinə təsir göstərir. Bunlara görə lizinq ABŞ-da və Avropada, habelə 

Kanadada intensiv surətdə inkişaf etmişdir. Tezliklə lizinqin istifadə olunduğu coğrafi məkan daha da genişlən-

di: lizinq bazarı Avstraliya və Yaponiyada da meydana gəldi. Hal-hazırda lizinq xidmətləri bazarında dünyanın 

100-ə yaxın ölkəsi iştirak edir. Lizinq bazarı üçün ABŞ, Almaniya, Böyük Britaniya, Norveç və digər ölkələrdə 

daha əlverişli şərait yaradılmışdır. Həmin ölkələrin hökuməti lizinq şirkətlərinə güzəştli kredit vermək, vergini 

azaltmaq, amotizasiya ayırmalarının normativlərini artırmaq və digər yollarla lizinqin inkişafına kömək edirlər. 

Özü də dünyada lizinq müxtəlif sahəvi struktur ilə xarakterizə olunur. Məsələn, Avropada həm şəxsi istifadə, 

həm də istehsal məqsədləri üçün istifadə olunan avtomobillərin lizinqi geniş yayılmışdır. 

Hal-hazırda lizinqdən praktiki olaraq bütün ölkələrdə istifadə olunur. 



4. Lizinqin beynəlxalq-hüquqi tənzimlənməsi 

Beynəlxalq ticarət dövriyyəsində lizinqdən geniş istifadə olunması onun beynəlxalq-hüquqi tənzimlənməsini 

zərurətə çevirdi. Bununla yanaşı, lizinq fəaliyyətinin bir sıra ölkələrdə həyata keçirilməsi, beynəlxalq əməkdaş-

lıq sahəsində tətbiq edilməsi və ayrı-ayrı dövlətlərdə hüquqi tənzimetmədə fərqlərin olması beynəlxalq lizinq 

haqqında qaydaların unifikasiya olunmasını tələb edirdi. Odur ki, UN DRUA (Xüsusi Hüququn Unifikasiyası 

üzrə Beynəlxalq  nstitut) tərəfindən beynəlxalq maliyyə lizinqi haqqında konvensiyanın layihəsi hazırlandı. 

Layihənin hazırlanmasında Avropa Lizinq Təşkilatı da iştirak etmişdi. 1988-ci il 28 may tarixində Ottava şəhə-

rində (Kanada) 55 dövlətin iştirak etdikləri diplomatik konfransda (lizinq üzrə beynəlxalq konfransda) konven-

siya qəbul olundu. Konvensiya 13 dövlət tərəfindən imzalansa da yalnız 9 dövlət (Fransa,  taliya, Nigeriya, Be-

larus, RF, Latviya, Majarıstan, Özbəkistan və Panama) tərəfindən ratifikasiya olunmuşdur. Konvensiya 1 may 

1995-ci  il  tarixindən  qüvvəyə  minmişdir.  Azərbaycan  Respublikası  konvensiyanın  iştirakçısı  deyildir.  Lakin 

konvensiyanın üzvü olmaq bizim ölkə üçün vacib məsələdir.  

Konvensiya 3 fəsil,  25 maddədən ibarətdir. I fəsil (1-6-cı maddələr)  konvensiyanın tətbiq sferasına və ümu-

mi müddəalara həsr olunmuşdur. II fəsil (7-14-cü maddələr) tərəflərin hüquq və vəzifələrini müəyyənləşdirir. 

«Yekun müddəalar» adlı III fəsil özündə 15-25-ci maddələri birləşdirir. Beynəlxalq lizinqi məhdudlaşdıran hü-

quqi maneələri aradan qaldırmaq konvensiyanın əsas məqsədi sayılır.  

Konvensiya beynəlxalq kommersiya münasibətinin ən mürəkkəb növlərindən biri olan beynəlxalq lizinq sa-

həsində maddi-hüquqi normaları unifikasiya edir, bu sahədə eyni və vahid hüquqi recim müəyyənləşdirir. Kon-

vensiya  beynəlxalq  maliyyə  lizinqinin  xarakterik  əlamətlərini  də  göstərir.  Burada  beynəlxalq  maliyyə  lizinq 

müqaviləsinə anlayış verən, bu müqavilənin elementlərini tənzimləyən müvafiq normalar nəzərdə tutulmuşdur. 

Konvensiyaya görə, lizinqin beynəlxalq maliyyə lizinqinə aid edilməsi üçün lizinq alan və lizinq verənin müx-

təlif ölkələrdə olması tələb edilir. Konvensiya eyni bir ölkədə olan tərəflər arasındakı lizinq münasibətlərini tən-

zim etmir. Konvensiya həm də əsasən şəxsi, ailə və ya ev məqsədləri üçün istifadə olunan əmlakın istifadəyə 

verilməsi ilə bağlı yaranan münasibətlərə tətbiq edilmir. Onun nizamasalma predmetinə yalnız o lizinq əqdləri da-

xil ola bilər ki, həmin əqdlər sahibkarlar arasında bağlansın və kommersiya dövriyyəsi çərçivəsində realizə olun-

sun. Deməli, konvensiya adi icarəyə, habelə istehlak məqsədləri üçün icarəyə tətbiq edilmir.  

Beynəlxalq səviyyədən başqa, lizinq həm də ayrı-ayrı ölkələrin daxili qanunvericiliyi çərçivəsində tənzimlə-

nir. Qeyd edək ki, xarici dövlətlərin çoxunda lizinqin tənzimlənməsinə həsr olunan xüsusi qanunvericilik aktı 

qəbul edilməmişdir. Bu, xarici ölkələrdə lizinqi hüquqi tənzimetmənin xarakterik cəhətidir. Məsələn, lizinqin ən 

çox inkişaf etdiyi ABŞ-da lizinq barədə xüsusi qanunvericilik aktı yoxdur. Ona görə də bu ölkədə lizinq müna-

sibətləri əsasən vergini və xüsusi hüququn ayrı-ayrı məsələlərini tənzimləyən aktlardakı normalarla qaydaya sa-

lınır.  Amma  bəzi  ölkələrdə  lizinqin  tənzimlənməsinə  həsr  olunan  xüsusi  aktlar  qəbul  olunmuşdur.  Məsələn, 

Fransada lizinq münasibətləri xüsusi qanunla tənzimlənir ki, həmin qanun 1966-cı ildə qəbul olunmuşdur. Bel-

çikada da lizinqə həsr olunan xüsusi akt qüvvədədir ki, həmin akt 1967-ci ildə qüvvəyə minmişdir; bu akt lizinq 

fəaliyyəti ilə məşğul olan müəssisələrin hüquqi vəziyyətini müəyyənləşdirir.  

RF-də 1998-ci ildə lizinq barədə xüsusi qanun qəbul edilmişdir. Bu qanunda lizinqi hüquqi və təşkilati-iqti-

sadi  əsasları  müəyyən  olunmuşdur.  Həmin  qanun  bu  ölkədə  lizinq  münasibətlərini  tənzimləyən  əsas  nomativ 

aktdır. Digər ölkələrdə lizinqi tənzimləmək üçün ayrı-ayrı mülki-hüquqi müqavilələr (alqı-satqı, icarə, kirayə, 

kredit və borc müqavilələri) barədə normalar, habelə ticarət adətləri və məhkəmə praktikası tətbiq olunur. O ki 


 

508


qaldı Azərbaycan Respublikasına, qeyd etməliyik ki, bizim ölkəmizdə də 1994-cü ildə «Lizinq haqqında» qa-

nun qəbul olunmuşdu; indi həmin qanun qüvvədən düşmüşdür. Buna görə də lizinq münasibətləri əsasən Mülki 



Məcəllə ilə tənzimlənir; məcəllənin 38-ci fəslinə daxil olan maddələr (747-751-ci maddələr) lizinqi tənzimlə-

yir. 



Kataloq: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı

Yüklə 8,78 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   76   77   78   79   80   81   82   83   ...   91




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə