MÖvzu 1 Mülki hüquq vƏ xüsusi hüquq § Mülki hüquq xüsusi hüququn bir sah



Yüklə 8,78 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə9/91
tarix06.05.2017
ölçüsü8,78 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   91
§ 1. Mülki hüquq münasibətinin anlayışı və əsas  

xüsusiyyətləri  

1. Mülki hüquq münasibətinin anlayışı  

ctimai həyatda və cəmiyyətdə yaşayan insanlar bir-birləri ilə müxtəlif cür münasibətlərə girir və qarşılıqlı 

fəaliyyət göstərirlər. Elə bil ki, insan cəmiyyətinin özü həmin münasibətlərin məcmusundan, bu cür qarşılıqlı 

fəaliyyətin  məhsulundan  ibarətdir.  Cəmiyyətdəki  münasibət  və  əlaqələrin  əhatə  dairəsi  həddən  ziyadə  və  son 

dərəcə geniş olub, kifayət qədər müxtəlif və rəngarəngdir. Onlara misal olaraq siyasi münasibətləri, dini müna-

sibətləri,  iqtisadi  münasibətləri,  əxlaqi  münasibətləri,  mədəni  münasibətləri  və  s.  göstərmək  olar.  Özü  də  bu 

münasibətlərin hamısı ictimai münasibətlərdir.  

Insan  cəmiyyətində  meydana  gələn  və  fəaliyyət  göstərən  ictimai  münasibətlərin  müxtəlif  növləri  arasında 

hüquq  münasibətləri  mühüm  yer  tutur.  Dövlət  cəmiyyəti  hüquq  münasibətləri  ilə  əlaqələndirir  və  birləşdirir. 

Hüquq münasibətləri mürəkkəb xarakterə malik olan məsələdir, çoxtərəfli hadisədir. Buna görə də həmin məsə-

lə hüquq doktrinasında ən mübahisəli məsələlərdən biridir. Uzun müddətdir ki, hüquq münasibəti geniş və qız-

üın diskussiyaların predmetinə çevrilmişdir. Hüquq elmi bu məsələnin məna və mahiyyətinin aydınlaşdırılması-

na xüsusi diqqət yetirir. Odur ki, hüquq münasibətinin işıqlandırılmasına çoxsaylı ədəbiyyat — məqalələr, mo-

noqrafiyalar, tədris və nəzəri əsərlər və s. həsr edilmişdir. Onun bir çox aspektləri hüquq elmində hələ də müba-

hisə predmeti olaraq qalır. 

Mülki hüquq münasibəti sivilistika doktrinasının (mülki hüquq elminin) ən vacib və mühüm kateqoriyaların-



 

55 


dan biridir. Mülki qanunvericilik bu kateqoriyaya leqal definisiya (tərif) vermir. Bəs mülki hüquq münasibəti 

dedikdə,  biz  nə  başa  düşürük?  Bu  suala  dözgün  cavab  vermək  üçün,  hər  şeydən  əvvəl,  hüquq  münasibətinin 

məna və məzmununu açmaüa çalışaq. Yalnız bundan sonra mülki hüquq münasibətinin mahiyyətini başa düşə 

bilərik. Axı, mülki hüquq münasibəti hüquq münasibətinin bir növüdür. Hüquq münasibətinin isə müxtəlif növ-

ləri fərqləndirilir: konstitusiya hüquq münasibəti; inzibati hüquq münasibəti; maliyyə hüquq münasibəti; əmək 

hüquq münasibəti; cinayət hüquq münasibəti; cinayət-prosessual hüquq münasibəti və s.  

Hüquq münasibəti, hər şeydən öncə, hüquqla özvi surətdə bağlıdır. Hüquqla əlaqədar olmayan hüquq mü-

nasibətinin müvcudluüundan söhbət gedə bilməz. Əgər hüquq, hüquq norması müvcud deyilsə, onda hüquq mü-

nasibəti  də  yoxdur.  Dövlətəqədərki,  yəni  dövlətin  meydana  gəlməsinə  kimi  müvcud  olan  arxaik-ibtidai 

cəmiyyətdə hüquq münasibətləri yaranmamışdır. Ona görə ki, həmin cəmiyyətdə hüququn özü olmamışdır. Bu 

və ya digər münasibətin məhz hüquqla bağlılıüı onu hüquq münasibəti adlandırmaüa əsas verir. Məsələn, vergi 

münasibətləri maliyyə hüququ ilə, əmək münasibətləri əmək hüququ ilə, əmlak münasibətləri mülki hüquq ilə 

və s. bağlıdır. Ona görə də bunlar hüquq münasibətləri adlanır. Dediklərimizdən belə çıxır ki, hüquq münasi-

bətləri hüquqdan ayrı və ondan asılı olmadan müvcud ola bilməz.  Bu iki hüquqi hadisə arasında səbəbli 

nəticə əlaqəsi vardır.  

Bəs  hüquqla  hüquq  münasibəti  arasında  bağlılıüın  əsas  cəhətləri  nədən  ibarətdir?  Bu  suala  cavab  vermək 

üçün  hüququn  sosial  təyinatının  nədən  ibarət  olmasını  xatırlamaq  lazımdır.  Hüququn  əsas  və  başlıca  təyinatı 

ictimai münasibətləri qaydaya və nizama salmaqdan ibarətdir. Hüquq ictimai münasibətlərin xüsusi, rəsmi və 

dövlət tənzimləyicisidir. Məhz hüquq münasibətləri vasitəsilə hüquq öz məqsədinə çatır və nail olur. Məhz hü-

quq münasibətləri vasitəsilə hüququn real qüvvə və səmərəli alət olması müəyyənləşdirilir, ifadə edilir. Məsə-

lən, maliyyə hüquq münasibətləri vasitəsilə maliyyə hüququ, əmlak hüquq münasibətlərinin vasitəsilə mülki hü-

quq, əmək hüquq münasibətləri vasitəsilə əmək hüququ və s. özlərinin tənzimləyici funksiyasını və rolunu yeri-

nə  yetirir.  Deməli,  hüquq  münasibəti  ictimai  münasibətin  hüquqla  tənzimolunma  vasitəsidir.  Bu,  hüquq 

münasibəti ilə hüququn bağlılıüını sübut edən birinci xüsusiyyətdir.  

Bəs müvafiq ictimai münasibət hüquqla tənzim edildikdə onun nəticəsi nə olur? Bu cür tənzimetmə nəticə-

sində nə yaranır? Qeyd etmək lazımdır ki, hüquq yaradıcı xüsusiyyətə malik deyil. O, yalnız ictimai münasibət-

lərin tənzimləyicisidir. K.Marksın sözləri ilə desək, hüquq özlüyündə heç nə yaratmır, o, yalnız ictimai münasi-

bətləri sanksiyalaşdırır, protokollaşdırır, iqtisadi ehtiyacları ifadə edir. Söhbət hüququn müxtəlif cür ictimai mü-

nasibətləri tənzimləməsindən gedir. Belə ki, vətəndaşlar, təşkilatlar, idarələr və müəssisələr öz müxtəlif tələbatla-

rını təmin etmək üçün cürbəcür ictimai münasibətlərə daxil olurlar. Əgər bu münasibətlər hüquqla tənzimlənərsə, 

onda hüquq münasibətləri yaranır. Məsələn, alıcı vətəndaş alqı-satqı müqaviləsi əsasında öz qonşusundan (satıcı-

dan) minik avtomobili alır. Bu, ictimai münasibətdir. Özü də o, mülki hüquqla tənzimlənir. Belə ki, həmin müna-

sibətə alqı-satqı müqaviləsi haqqında mülki hüquq normaları tətbiq edilir. Bu cür tənzimetmə nəticəsində hüquq 

münasibəti yaranır. Deməli, hüquq münasibəti hüquqla tənzimetmənin nəticəsidir. Bu, hüquq münasibəti ilə 

hüququn bağlılıüını sübut edən ikinci xüsusiyyətdir.  

Amma bu, o demək deyildir ki, hüquq münasibətinin yaranmasına hüquq səbəb olur. Əslinə baxsan bu, belə 

deyildir. Onun əmələ gəlməsinə hüquq yox, həyati hallar əsas olur. Məhz həyati hallar insanlar arasında münasi-

bətlər yaradır. Hüquq yalnız münasibət iştirakçılarının hüquq və vəzifələrinin əmələ gəlməsini bu hallarla bağlayır 

və əlaqələndirir. Bu yerdə K.Marksın ifadəsini işlətmək yerinə düşərdi. O yazırdı ki, yalnız mübadilənin özü fakti-

ki münasibətlər yaradır. 

Beləliklə, hüquq münasibəti hüququn yox, hüquqla tənzimetmənin nəticəsidir. Buna görə hüquq münasibəti-

nin yaranmasına hüququn özü səbəb ola bilməz. Hüququn öz-özünə müvcud olması hüquq münasibətinin mey-

dana gəlməsinə dəlalət etmir. Vacibdir ki, müvafiq ictimai münasibət hüquqla tənzimlənsin. Bu isə hüquq mü-

nasibətinə  hüquq  əsasında  əmələ  gələn  ictimai  əlaqə  kimi  anlayış  verən  müəlliflərin  mövqeyinin  qeyri-

inandırıcı olmasını sübut edir. 

Qeyd etdik ki, hüququn əsas təyinatı ictimai münasibətləri tənzimləməkdən ibarətdir. Bu və ya digər ictimai 

münasibəti tənzimləməklə hüquq həmin münasibətlərə hüquqi forma verir. Bunun nəticəsində bu münasibətlər 

yeni keyfiyyətə və xüsusi formaya malik olur. Bu, hüquq münasibəti formasıdır. Lakin ictimai münasibət itmir, 

tam saxlanılır. Daha doürusu, hüquqla tənzimlənərkən ictimai münasibətlərə hüquqi örtük və pərdə geydi-



rilir. Amma hüquqla tənzimetmə hər hansı bir yeni ictimai münasibətin yaranmasına səbəb olmur. O, yalnız ar-

tıq  müvcud  olan  real  və  faktiki  münasibətlərə  müəyyən  hüquqi  forma  verir.  Deməli, hüquq  münasibəti  hü-



quqla tənzimlənən real-faktiki münasibətin formasıdır. O, bu cür faktiki münasibətin forması kimi çıxış 

edir. Bu, hüquq münasibəti ilə hüquq arasında bağlılıüı sübut edən üçüncü xüsusiyyətdir. K.Marks yazırdı ki, 

mübadilə nəticəsində yaranan faktiki münasibətlər sonra müqavilə şəklində hüquqi forma alır. Məsələn, yaşayış 

evi kənd sakininə kirayəyə verilir. Bu, real (faktiki) kirayə münasibətidir. Bununla əlaqədar olaraq kirayə mü-


 

56 


qaviləsi  haqqında  mülki  hüquq  normaları  əsasında  kirayə  müqaviləsi  bağlanır,  yəni  həmin  kirayə  münasibəti 

mülki hüquqla tənzimlənir. Bunun nəticəsində bu münasibət hüquqi forma alaraq hüquq münasibəti kimi çıxış 

edir.  

Beləliklə, hüquq münasibəti, birincisi, ictimai münasibətlərin hüquqla tənzim olunması vasitəsi, ikincisi, hü-



quqla tənzimetmənin nəticəsi, üçüncüsü, faktiki və real münasibətin formasıdır.  

Hüquq münasibəti üstqurum kateqoriyasına aiddir. «Siyasi iqtisadın tənqidinə dair» adlı əsərinə yazdığı 

ön sözdə K.Marks göstərirdi ki, istehsal münasibətlərinin məcmusu cəmiyyətin iqtisadi strukturunu, real bazisi-

ni təşkil edir ki, onların özərində hüquqi və siyasi üstqurum yüksəlir. Bu üstqurum isə ictimai şüur və düşüncə-

nin  müvafiq  formasına  uyüun  gəlir.  Cəmiyyətin  iqtisadi  quruluşu  bazis  adlanır.  O,  istehsal  münasibətləri  ilə 

müəyyən edilir. Üstqurum dedikdə cəmiyyətin siyasi, hüquqi, dini, fəlsəfi, estetik baxışları və bunlara uyüun 

gələn siyasi, hüquqi və digər təsisatlar başa düşülür.  

Bazis cəmiyyətə iqtisadi cəhətdən xidmət göstərir. Üstqurum isə cəmiyyətə siyasi, hüquqi, estetik və başqa 

ideyalarla xidmət edir. Deməli, üstqurumun cəmiyyətə hüquqi ideyalarla xidmət göstərməsi onu sübut edir ki, 



hüquq ideoloæi formadır. Siyasi, dini və fəlsəfi formalar da ideoloæi formalar hesab edilir. Hüququn ideoloæi 

forma olması və ideologiya ilə bağlılıüı onu sübut edir ki, hüquq münasibəti ideoloæi münasibətdir. Ideoloæi 

münasibət kimi o, cəmiyyətin iqtisadi bazisi özərində  yüksələn hüquqi və siyasi üstqurumun elementlərindən 

biri kimi çıxış edir. Beləliklə, hüquq münasibəti ideoloæi üstqurum münasibətidir. Bu, o deməkdir ki, hüquq 

münasibətləri insanların şüur və düşüncəsi vasitəsi ilə əmələ gəlir, dəyişir və ya xitam olunur. Müasir dövrdə 

ideologiyanın, yəni müəyyən baxış, ideya, anlayış və təsəvvürlərin müəyyən sisteminin yalnız xarakteri dəyişmiş-

dir. Burada əsas yeri sinfi yanaşmanın əvəzinə, bazar münasibətlərinə və azad sahibkarlıüa keçid ideyaları və ba-

xışları tutur.  

Söylədiklərimiz belə bir nəticə çıxarmaüa imkan verir ki, bizim qabağımızda əgər ideoloæi münasibət olar-

sa, onda hüquq münasibəti barədə yalnız hüquqi forma kimi, yəni hüquqi forma mənasında danışmaq olar. 

Bu baxımdan o, hüquqi üstqurumu bütövlükdə özündə birləşdirir. Bu mənada hüquq münasibəti hüquq norma-

ları  ilə  tənzimlənən  ictimai  münasibətin  hüquqi  forması  kimi  çıxış  edir.  Daha  doürusu,  hüquq  münasibəti  bu 

münasibətin, yəni bazis münasibətinin hüquqi formasıdır, yəni ideoloæi münasibətdir. Fəlsəfi planda əgər bazis 

münasibəti (yəni hüquq norması ilə tənzimlənən ictimai münasibət) məzmundursa, ideoloæi münasibət isə hü-

quqi formadır. Bazis münasibətləri (məzmun) bazisə, iedoloæi münasibətlər (hüquqi forma) isə hüquqi üstquru-

ma aiddir.  

Dediklərimizdən  belə  məlum  olur  ki,  əgər  bazis  münasibətləri  hüquq  normaları  ilə  tənzimlənərsə,  bunun 

nəticəsində həmin münasibətlər ideoloæi, yəni hüquq münasibətləri olur. Bu isə onu ifadə edir ki, bazis münasi-

bətləri (hadisələri) üstqurum münasibətləri ilə dəyişdirilir və əvəz edilir. Bu isə mümkün olan hal deyil. Ona gö-

rə ki, fəlsəfi planda bazis münasibəti (məzmun) ideoloæi münasibəti müəyyən edir. Dialektik metod öyrədir ki, 

formaya  münasibətdə  məzmun  birincidir.  Buna  görə  də  hüquq  münasibətinə  hüquq  norması  ilə  tənzimlənən 

ictimai münasibət kimi anlayış verilməsi uüursuz anlayışdır. Hüquq ədəbiyyatında bu cür anlayışdan istifadə et-

mək dəb və adət halını almışdır. Müəlliflərin əksəriyyəti hüquq münasibətinə belə definisiya (tərif) verir. 

Bundan  əlavə,  hüquq  münasibətinə  verilən  anlayışdan  məlum  olur  ki,  hüquq  ictimai  münasibətləri  tənzim 

edir. Belə çıxır ki, o, istənilən ictimai münasibəti, o cümlədən ictimai istehsal münasibətlərini də tənzim edir. 

Tənzim etmək müəyyən etmək deməkdir. Onda belə təsəvvür yaranır ki, hüquq ictimai istehsal münasibətlərini 

müəyyən edir. Həqiqətdə isə belə deyildir. Hüquq (üstqurum) ictimai istehsal münasibətlərini (bazisi) müəyyən 

etmir. O, özü bu münasibətlərlə müəyyən edilir. Hüquq münasibətləri bilavasitə istehsal münasibətləri ilə şərtlə-

nir  (I.V.Stalin).  Marks  göstərirdi  ki,  hüquq  münasibətləri  maddi  həyat  münasibətlərinə  əsaslanır.  Belə  halda 

ictimai  istehsal  münasibətlərinin  hüquqla  tənzimlənməsindən  —  müəyyən  edilməsindən  necə  söhbət  açmaq 

olar? Digər tərəfdən, ictimai istehsal münasibətləri obyektiv surətdə, insanların iradə və şüurundan asılı olma-

yaraq müvcuddur. Hüququn işi isə insanların şüurlu, iradəvi fəaliyyəti ilə bağlıdır.  

Dialektik materializm forma və məzmuna vəhdətdə baxır. Istənilən hər hansı bir hadisənin forma və məzmu-

nu ayrılmaz və bölünməzdir. Bu, o deməkdir ki, hüquq münasibəti, forması kimi çıxış etdiyi, yəni forması oldu-

üu faktiki-real ictimai münasibətlə (bazis münasibəti ilə, məzmunca) sıx surətdə bağlıdır. O, hüquqi cəhətdən 

rəsmiləşdirdiyi, ifadə etdiyi faktiki-real münasibətdən ayrılmır. Onlar birlikdə müvcuddur. Məsələn, satıcı əşya-

nı  əvəzində  müəyyənləşdirilmiş  pul  məbləüi  almaqla  alıcıya  verir.  Bu,  alqı-satqı  münasibəti,  özü  də  konkret 

faktiki ictimai münasibətdir. Bu münasibət hüquqi cəhətdən alqı-satqı müqaviləsinin vasitəsilə rəsmiləşdirilir. 

Alqı-satqı müqaviləsi hüquqi formadır. Real-faktiki alqı-satqı münasibəti ilə bu forma vəhdətdədir.  

Deməli, hüquq münasibətindən təkcə və yalnız ideoloæi üstqurum münasibəti kimi söhbət açmaq olmaz. Hü-

quq münasibətinə ideoloæi münasibət (forma) kimi yanaşanda, onda forma məzmundan (faktiki ictimai münasi-

bətdən,  bazis  münasibətindən)  ayrılır.  Hüquq  münasibətinə  həm  də  forma  və  məzmunun  vəhdətindən  ibarət 


 

57 


olan kateqoriya kimi baxmaq olar. Belə halda o, həm bazis münasibətini (faktiki münasibəti), həm də üstqurum 

münasibəti (ideoloæi münasibəti) əhatə edir. Daha doürusu, bu baxımdan hüquq münasibəti özündə hüquqi üst-

qurumla iqtisadi bazisin birliyini əks etdirir. Hüquq münasibəti bu mənada hüquq norması ilə tənzimlənən fakti-

ki-real münasibətin özüdür. 

Lakin hüquqi forma ilə məzmunun vəhdəti olan hüquq münasibəti və faktiki-real münasibət kimi iki müxtəlif 

anlayış eyniləşdirilə bilməz. Onlar eynimənalı, üst-üstə düşən anlayışlar deyildir. Hüquq münasibətinə hüquq nor-

maları ilə tənzimlənən ictimai münasibət kimi tərif verilməsi hüquq münasibətini (formasını) ictimai münasibətlə, 

yəni faktiki münasibətlə (məzmunla) eyniləşdirməyə səbəb olur. Buna görə də həmin tərifi münasib və uüurlu he-

sab etmək olmaz.  

Beləliklə, hüquq münasibəti iki mənada işlədilən kateqoriyadır: məhdud mənada hüquq münasibəti; geniş mə-

nada hüquq münasibəti. Məhdud mənada hüquq münasibəti dedikdəfaktiki real münasibətlərin hüquqi forma-

sı başa düşülür. Bu baxımdan o, ideoloæi münasibət kimi çıxış edərək hüquqi üstqurumu əhatə edir. Geniş məna-



da  hüquq  münasibəti  forma  ilə  (ideoloæi  münasibətlə)  məzmunun  (faktiki  münasibətin,  bazis  münasibətinin) 

vəhdətini ifadə edir. Bu baxımdan hüquq münasibəti iqtisadi məzmunla hüquqi formanın, yəni iqtisadi bazislə hü-

quqi üstqurumun birliyi kimi çıxış edir. Lakin bu cür yanaşma hüquq münasibətinin əsl və həqiqi xüsusiyyətini 

müəyyən etməyə imkan vermir.  

Bəs hüquq münasibətinə münasib necə anlayış vermək olar? Biz görürük ki, müəyyən hər hansı bir ictimai 

münasibətə girən tərəflər hüquqlar əldə edirlər, vəzifələr daşıyırlar. Əgər münasibətə daxil olan tərəflərin hüquq 

və vəzifələri hüquq normalarına əsaslanarsa, həmin normalarda nəzərdə tutularsa və müəyyənləşdirilərsə, onda 

bu, hüquq münasibəti hesab ediləcəkdir. Məsələn, vətəndaş tikinti təşkilatına (podratçıya) bağ evi tikməyi sifa-

riş edir. Bu, ictimai münasibətlərin bir növü olan podrat münasibətidir. Bu münasibət hüquqi cəhətdən podrat mü-

qaviləsi ilə rəsmiləşdirilir. Podrat müqaviləsi podrat münasibətinin hüquqi formasıdır. Podrat münasibətində iki 

tərəf (podratçı, sifarişçi) iştirak edir. Onlar hüquq və vəzifələrə malikdirlər: bağ evini tikib sifarişçiyə vermək və-

zifəsi; podratçıya podrat haqqı ödəmək vəzifəsi; bağ evinin təhvil verilməsini tələb etmək hüququ; podrat haqqı-

nın ödənilməsini tələb etmək hüququ və s. Bax, bu hüquq və vəzifələr mülki hüquq normalarına əsaslanır, bu nor-

malarda nəzərdə tutulur. Həmin normalar MM-in 39-cu fəslinə daxil olan 752-776-cı maddələrdə ifadə olunub. 

Deməli, göstərilən münasibət podrat hüquq münasibətidir. Alqı-satqı, kirayə, icarə, daşıma, borc və digər münasi-

bətlərdə iştirak edən tərəflərin hüquq və vəzifələri də mülki hüquq normalarına əsaslanır.  

Beləliklə, hüquq münasibəti elə bir ictimai münasibətdir ki, bu münasibətdə iştirak edən tərəflərin hü-

quq və vəzifələri hüquq normalarına əsaslanır və həmin normalarla müəyyənləşdirilir. Bir çox müəlliflər 

hüquq münasibətinə anlayış verərkən buna oxşar mövqe tuturlar.  

Hüquq münasibətləri mürəkkəb xarakterə malik olan hadisədir. Onlar ictimai münasibətlərin xüsusi növüdür. 

Bəs hüquq münasibətlərinin xarakterik əlamətləri hansılardır? Hüquq elmi (doktrinası) onların bir sıra xarakterik 

ə

lamətlərini müəyyənləşdirir. Birincisi, hüquq münasibətləri həmişə və bütün hallarda istisnasız olaraq, hüquq 



normaları ilə bağlı olur. Əgər faktiki ictimai münasibətlər (məsələn, alqı-satqı, daşıma, icarə, kirayə və s. müna-

sibətlər) hüquq normaları əsasında qurularsa, onda bu münasibətlər hüquq münasibətləri forması alır. Bu formanı 

yalnız o münasibətlər alır ki, həmin münasibətlər hüquq normaları ilə nizama salınır. Hüquq norması yoxdursa, 

onda hüquq münasibəti də müvcud deyil. Hüquq münasibəti elə bir formadır ki, burada mücərrəd xarakterli hüquq 

norması konkret olaraq ifadə edilir. Amma heç də bütün ictimai münasibətlər hüquq normalarının köməyi ilə tən-

zimlənmir. Bu münasibətlərin müəyyən qrupu əxlaq, adət və s. normaların vasitəsi ilə nizama salınır. Belə halda, 

ş

übhəsiz ki, hüquq münasibətlərindən danışmaq olmaz.  ctimai münasibət ona görə hüquq münasibəti adlanır ki, 



o, hüquq normaları ilə tənzimlənir.  

kincisi,  hüquq  münasibətləri  iradəvi  xarakterə  malikdir.  Bu,  onunla  izah  olunur  ki,  hüquq  münasibətləri 

ideoloæi münasibətlərin bir növüdür. Ideoloæi münasibətlər həmişə iradəvi xarakter daşıyır. Ideoloæi münasibət 

növü kimi hüquq münasibətləri insanların şüur və düşüncəsindən keçir və son məqamda başa düşülmüş, dərk edil-

miş, beləliklə də, iradəvi münasibət kimi çıxış edir.  

Hüquq münasibətlərinin iradəvi xarakter daşıması iki mənada başa düşülməlidir: geniş və ya obyektiv məna-

da; məhdud və ya subyektiv mənada. Hüquq münasibətlərinin obyektiv və ya geniş mənada iradəvi xarak-



terə malik olması onu ifadə edir ki, bu münasibətlərdə dövlət iradəsi əks olunur. Belə ki, dövlət iradəsi ümum-

məcburi davranış qaydalarında, yəni hüquq normalarında təzahür edir. Bu normalar hüquq münasibəti iştirakçı-

larının hüquq və vəzifələrini tənzimləyir. Həmin normalar onlar üçün məcburi qüvvəyə malikdir. Bu normalar 

vasitəsi ilə də dövlət iradəsi konkret hüquq münasibətlərində öz əksini tapır. Özü də dövlət iradəsi hüquq müna-

sibəti iştirakçılarının iradəsindən asılı deyil. Bu mənada və baxımdan o, obyektiv iradədir.  

Hüquq  münasibətlərinin  məhdud  və  ya  subyektiv  mənada  iradəvi  xarakterə  malik  olması  onu  ifadə 

edir ki, bu münasibətlərdə tərəflərin (iştirakçıların) subyektiv, fərdi-şəxsi və konkret iradələri əks olunur. Hü-



 

58 


quq normasının müvcudluüu hələ özlüyündə avtomatik olaraq hüquq münasibətinin meydana gəlməsinə və son-

ra isə fəaliyyət göstərməsinə dəlalət etmir. Bunun üçün vacibdir ki, tərəflərdən heç olmazsa biri, öz iradəsini 

ifadə etsin və bildirsin. K.Marksın fikrincə, forması müqavilə olan hüquq münasibətləri elə iradəvi münasibət-

lərdir ki, burada iqtisadi münasibətlər ifadə olunur. Dahi alim göstərirdi ki, əmtəələrin mübadiləsi özrə hüquq 

münasibətləri iradəvi akta əsaslanır. Bu cür münasibətlər iradəvi münasibətlərdir. Hegel iradəni hüququn çıxış 

nöqtəsi adlandırırdı. Engels belə hesab edirdi ki, insanı fəaliyyət göstərməyə vadar edən nə varsa, hamısı müt-

ləq onun beyninə düşür və iradəsinə təsir edir. O yazırdı ki, cəmiyyət tarixində düşüncəyə və şüura malik olan, 

qarşılarına müəyyən məqsəd qoyan, təfərrüatına qədər düşünən və ya ehtirasla hərəkət edən insanlar fəaliyyət 

göstərirlər. Burada dərk edilmədən, düşünülmədən və arzu olunmadan məqsədsiz heç nə edilmir. 

Yaranmamışdan əvvəl hüquq münasibətləri əvvəlcə tərəflərin şüurundan və iradəsindən keçir. Sonra tərəflə-

rin  iradəvi  aktı  nəticəsində  bu  münasibətlərin  əmələ  gəlməsinin  əsası  və  başlanüıcı  qoyulur.  Deməli,  hüquq 

münasibətləri şüurlu-iradəvi mahiyyətə malik olan hadisədir.  

Bir qayda olaraq, tərəflərin iradəsi hüquq münasibətinin  yaranması və həyata keçirilməsi prosesinin bütün 

mərhələlərində təzahür edir. Məsələn, alqı-satqı, podrat, daşıma, kirayə, icarə, borc, kredit və digər müqavilələr 

ə

sasında yaranan hüquq münasibətlərində tərəflərin iradəsi prosesin bütün mərhələlərində ifadə olunur.  ctimai 



münasibətlərin hərəkətini ifadə edən bu cür hüquq münasibətləri mübahisəsiz olaraq həmişə iradəvi münasibət-

lərdir. Burada tərəflərin iradəsi hüquq münasibətinin yaranmasından bu münasibətin həyata keçirilməsi başa ça-

tanadək bütün mərhələlərdə ifadə olunur.  

Amma elə hüquq münasibətləri vardır ki, burada tərəflərin iradəsi prosesin hüquq münasibətinin yaranması 

kimi  mərhələsində  təzahür  etmir.  Bu  cür  münasibətlər  tərəflərin  iradəsindən  asılı  olmadan  əmələ  gəlir.  Iradə 

yalnız hüquq münasibətlərinin həyata keçirilməsi və icrası mərhələsində ifadə olunur. Belə ki, tərəflərin iradələ-

rindən asılı olmadan əmələ  gələn qarşılıqlı hüquq və vəzifələr onların iradələri əsasında həyata  keçirilir, icra 

edilir.  ctimai münasibətlərin qorunmasını və möhkəmləndirilməsini ifadə edən hüquq münasibətləri bu cür mü-

nasibətlərə misal ola bilər. Məsələn, vətəndaş minik avtomobilini sürərkən öz qonşusunun əmlakını zədələyə-

rək, onu yararsız hala salır və zərər vurur. Bununla delikt öhdəliyi, yəni zərər vurmaq nəticəsində hüquq müna-

sibəti  yaranır.  Bu  münasibətə  görə  vətəndaş  (zərərvuran)  qonşunun  (zərərçəkənin)  əmlakına  vurduüu  zərərin 

ə

vəzini ödəyir. Prosesin bu mərhələsində, yəni zərərin əvəzini ödəmək vəzifəsinin icrası mərhələsində artıq ira-



də ifadə olunur. Belə ki, vətəndaş (zərərvuran) öz vəzifəsini başa düşərək icra edir. Baxmayaraq ki, burada pro-

sesin bütün mərhələlərində tərəflərin iradəsi ifadə olunmur, bu cür münasibətləri iradəvi münasibətlər hesab et-

mək olar. 

Üçüncüsü, hüquq münasibətləri konkret şəxslər arasında müvcud olan ikitərəfli (qarşılıqlı) münasibət-



lərdir. Onlar subyektsiz (şəxssiz) mücərrəd əlaqə deyildir. Istənilən hüquq münasibəti, heç olmazsa, iki subyekt 

arasında yaranır. Həmin münasibətlərdə tərəf rolunda çıxış edən subyektləri həmişə konkret olaraq müəyyən et-

mək mümkündür. Hətta belə onları adbaad çaüırmaq da olar. Məsələn, alqı-satqı hüquq münasibəti alıcı-satıcı, 

icarə hüquq münasibəti icarəyə verən - icarəçi, daşıma hüquq münasibəti daşıyıcı -  yük göndərən, mülkiyyət 

hüquq  münasibəti  mülkiyyətçi  -  əhatə  dairəsi  bilinməyən  üçüncü  şəxslər  («hamı  və  hər  kəs»)  və  s.  arasında 

ə

mələ gəlir. Özü də subyektlərdən (hüquq münasibəti iştirakçılarından) biri ya hüquqlara malik olur, digəri isə 



vəzifə daşıyır, ya da ki hər iki subyekt eyni vaxtda və zamanda həm hüquqlara malik olur, həm də vəzifələr da-

ş

ıyırlar. Məsələn, bank əmanəti müqaviləsindən əmələ gələn hüquq münasibətində bank yalnız vəzifə (əmanəti 



ə

manətçiyə qaytarmaq vəzifəsi) daşıyır, əmanətçi ilə yalnız hüquqa (əmanətin faizi ilə verilməsini tələb etmək 

hüququna) malikdir. Alqı-satqı, icarə, podrat, kirayə və s. müqavilələrdən yaranan münasibətlərdə çıxış edən tə-

rəflər eyni vaxtda həm hüquqlara malik olur, həm də vəzifələr daşıyırlar.  

Hüquq və vəzifələr hüquq münasibətlərində iştirak edən subyektləri qarşılıqlı surətdə bir-biri ilə bağlayır və 

ə

laqələndirir. Hüquq elmi onları subyektiv hüquq və subyektiv vəzifə adlandırır. Bax, bu hüquq və vəzifələrin 



vasitəsi ilə hüquq münasibəti iştirakçıları arasında həmişə ikitərəfli əlaqə  yaranır. Bu əlaqənin özü elə hüquq 

münasibəti deməkdir. Elə bir münasibət ki, bu münasibətdə iştirak edən tərəflərdən birinin malik olduüu hü-



quq digər tərəfin daşıdığı vəzifəyə uyüun gəlir və ya əksinə, əgər tərəflərdən biri hər hansı müəyyən hü-

quqa malik olarsa, onda hökmən və mütləq digər tərəfin özərinə bu hüquqa uyüun gələn vəzifə həvalə 

edilir və qoyulur. Məsələn, banka əmanətə pul qoyan vətəndaş (əmanətçi) həmin pulun qaytarılmasını tələb et-

mək hüququna malikdir. Bankın özərinə əmanəti qaytarmaq kimi vəzifə düşür ki, bu vəzifə vətəndaşın malik 

olduüu hüquqa uyüun gəlir.  

Hüquq münasibəti həmişə ikitərəfli əlaqə deməkdir. Bu münasibətdə iştirak edən tərəflər bir-biri ilə qarşılıqlı 

hüquq  və  vəzifələrlə  bağlıdırlar.  Onların  hərəkətləri  əlaqələndirilir,  uzlaşdırılır,  idarə  olunur.  Göstərdiyimiz 

cəhət və xüsusiyyətlər digər ictimai münasibətlərdə (məsələn, siyasi, əxlaq, estetik və s. münasibətlərdə) müşa-

hidə olunmur.  


 

59 


Dördüncüsü, hüquq münasibətləri həyata keçirilərkən dövlətin məcburetmə qüvvəsi ilə təmin edilir, la-

zım gəldikdə isə qorunur.  ctimai münasibətlərin digər növləri, adətən, bu xüsusiyyətlərdən məhrumdur. Şüb-

həsiz  ki,  dövlət  hüquq  münasibətlərinin  hamısını  qorumur  və  təmin  etmir.  Məsələn,  hüquq  pozuntularından 

ə

mələ gələn münasibətləri dövlət mühafizə etməkdə maraqlı deyil.  



Beləliklə, göstərilən əlamətlər birlikdə hüquq münasibətini ictimai münasibətin digər növlərindən ayırmaüa 

və fərqləndirməyə imkan verir. Bu əlamətlər nəticəsində müəyyən olunur ki, hüquq münasibətləri ictimai mü-



nasibətlərin xüsusi növüdür. Mülki hüquq münasibətləri isə hüquq münasibətlərinin bir növüdür. Ona görə də 

hüquq münasibətlərinin əlamətləri mülki hüquq münasibətlərinə şamil edilir.  



2. Mülki hüquq münasibətlərinin quruluşu  

Mülki hüquq münasibəti mürəkkəb kateqoriyadır. O, həddən ziyadə qəliz xarakterə malik olan hüquq hadisə-

sidir. Bu, onunla izah edilir ki, mülki hüquq münasibətləri iki mənada başa düşülür: 

 xüsusi ideoloæi münasibət mənasında; 



 mülki hüquq normaları ilə tənzimlənən faktiki-real ictimai münasibətin özü mənasında.  



Xüsusi ideoloæi münasibət mənasında mülki hüquq münasibəti dedikdə, mülki hüquq normaları ilə tən-

zimlənən faktiki-real ictimai münasibətin hüquqi forması başa düşülür. Bu baxımdan o, faktiki-real ictimai mü-

nasibətdən ayrılır və həmin münasibətlə yanaşı və bərabər müvcud olur. Fəlsəfi planda və aspektdə həmin fakti-

ki münasibət məzmun kimi çıxış edir. Xüsusi ideoloæi münasibət isə bu məzmunun təzahür forması, ifadə for-

ması kimi özünü göstərir. Axı məzmun forma vasitəsilə təzahür edir, ifadə olunur. Konkret misal göstərməklə 

bu məsələləri aydınlaşdırmaq olar. Məsələn, satıcı alıcıya televizor satır. Bu, alqı-satqı münasibətidir. Özü də 

faktiki-real ictimai münasibətdir. Bu, məzmundur. Satıcı ilə alıcı arasındakı faktiki münasibəti hüquqi cəhətdən 

rəsmiləşdirmək, yəni ona müəyyən hüquqi forma vermək üçün alqı-satqı müqaviləsi bağlanılır. Bax, bu müqa-

vilə məzmunun, yəni faktiki-real ictimai münasibətin (alqı-satqı münasibətinin) hüquqi formasıdır. Daha doüru-

su,  bu  müqavilə  (sənəd)  xüsusi  ideoloæi  münasibət  mənasında  mülki  hüquq  münasibətidir.  Alqı-satqı  hüquq 

münasibəti alqı-satqı müqaviləsi (sənəd) deməkdir.  

kinci mənada mülki hüquq münasibəti mülki hüquq normaları ilə tənzimlənən faktiki-real ictimai münasi-



bətin özü (yəni məzmun) deməkdir. Bu baxımdan o, maddi (iqtisadi) məzmunla hüquqi formanın vəhdətini və 

birliyini ifadə edir. Məsələn, yuxarıdakı misalda alqı-satqı hüquq münasibəti dedikdə, alqı-satqı münasibəti (maddi 

məzmun) ilə alqı-satqı müqaviləsinin (hüquqi formanın) vəhdəti başa düşülür. Biz mülki hüquq münasibətinə məhz 

bu nöqteyi-nəzərdən yanaşmalıyıq. Belə ki, dialektik materializm fəlsəfəsi məzmun və formanın dialektik vəhdətdə 

olmasını göstərir. Fəlsəfə öyrədir ki, «formasız məzmunun olması mümkün deyil» və əksinə, məzmunsuz forma tə-

səvvürolunmazdır. Forma «məzmunlu forma», «canlı, real məzmunun forması» olmalıdır. Ona görə də müasir sivi-

listika elmi və təcrübəsi hesab edir ki, mülki hüquq münasibətlərinə maddi məzmunla hüquqi formanın vəh-

dəti kimi baxmaq lazımdır. Hüquqi formaya (məsələn, yuxarıdakı misalda alqı-satqı müqaviləsinə) maddi (iqtisa-

di) məzmundan (yəni yuxarıdakı misalda alqı-satqı münasibətindən, faktiki-real ictimai münasibətdən) təcrid olun-

muş və ayrılmış halda yanaşmaq olmaz.  

Mürəkkəb kateqoriya olan mülki hüquq münasibətinin özünün müəyyən strukturu (quruluşu) vardır. Mülki 



hüquq münasibətinin strukturu (quruluşu) dedikdə, onun hansı elementlərdən ibarət olması başa düşülür. O, 

belə bir suala cavab verir: mülki hüquq münasibəti əsasən hansı elementlərdən təşkil olunmuşdur?  

Mülki hüquq münasibətləri, hər bir hüquq münasibəti kimi, quruluşca üç əsas və vacib elementdən ibarətdir: 

 mülki hüquq münasibətinin subyekt tərkibindən;  



 mülki hüquq münasibətinin məzmunundan; 

 mülki hüquq münasibətinin obyekt tərkibindən. 



Elementlər  mülki  hüquq  münasibətlərinin  əsl  mənada  hüquqi xarakteristikasını  müəyyənləşdirməyə  imkan 

verir. Onları təhlil etmək elə mülki hüquq münasibətini təhlil etmək deməkdir. Elementlər bu münasibətin ma-

hiyyətini dərk etməyə və başa düşməyə kömək edir.  

Mülki hüquq münasibətinin subyekt tərkibi dedikdə, bu münasibətlərdə iştirak edən şəxslərin məcmusu ba-

ş

a düşülür. Onlar subyektiv hüquqlara malik olub, hüquqi vəzifələr daşıyırlar. Hər bir mülki hüquq münasibətində 



ə

n azı iki şəxs (subyekt) iştirak edir. Bu münasibət də məhz onlar arasında əmələ gəlir. Əgər əlaqə ən azı iki şəxs 

(subyekt) arasında yaranmazsa, onda ictimai münasibətin, həmçinin bununla da hüquq münasibətinin əmələ gəl-

məsindən söhbət gedə bilməz. Məsələn, alqı-satqı hüquq münasibətində alıcı-satıcı, daşıma hüquq münasibətində 

daşıyıcı - yük göndərən, kirayə hüquq münasibətində kirayə verən - kirayəçi və s. həmin münasibətlərdə iştirak 

edən subyektlərdir.  

Mülki hüquq münasibətinin məzmunu çoxcəhətli anlayışdır. O, üç mənada işlədilir:  

 mülki hüquq münasibətinin maddi məzmunu; 



 mülki hüquq münasibətinin ideoloæi məzmunu; 



 

60 


 mülki hüquq münasibətinin hüquqi məzmunu. 



Mülki  hüquq  münasibətinin  maddi  məzmunu  dedikdə,  bu  münasibətin  ifadə  etdiyi  real,  yəni  faktiki 

ictimai münasibətin özü başa düşülür. Ona faktiki məzmun da deyilir. Məsələn, yuxarıda misal çəkdiyimiz al-

qı-satqı hüquq münasibətində alqı-satqı münasibəti (alıcı ilə satıcı arasında əmələ gələn münasibət) həmin mü-

nasibətin maddi və ya faktiki məzmununu təşkil edir. Daşıma hüquq münasibətində daşıyıcı ilə yük göndərən 

arasında  əmələ  gələn  real-faktiki  ictimai  münasibət  onun  maddi  məzmunu  deməkdir.  Bu  münasibətlər  hüquqi 

cəhətdən rəsmiləşdiriləndə, ona mülki hüquq normaları vasitəsi ilə hüquqi forma veriləndə itmir. Axı, o, fəlsəfi 

planda məzmundur. Bu münasibətlər yalnız müəyyən hüquqi forma alır, yəni hüquqi formada təzahür edir, ifadə 

olunur.  



Mülki hüquq münasibətinin ideoloæi məzmunu dedikdə, iradəvi məzmun başa düşülür. Dövlətin və sub-

yektlərin iradələri mülki hüquq münasibətinin iradəvi məzmununu təşkil edir. Bildiyimiz kimi, dövlət iradəsi 

hüquq normalarında ifadə olunur. Bu normalar onların müəyyənləşdirdiyi hüquq münasibətləri vasitəsi ilə hə-

yata keçirilir. Həmin münasibətlər də, söz yox ki, dövlət iradəsini əks etdirir.  kinci tərəfdən, hüquq münasibət-

lərində bu münasibətlərdə iştirak edən subyektlərin fərdi, şəxsi iradəsi də ifadə olunur.  

Mülki hüquq münasibətinin ideoloæi məzmunu onunla şərtlənir ki, o, ideoloæi münasibətdir. Ideoloæi mü-

nasibət isə həmişə iradəvi xarakterə malikdir.  

Mülki hüquq münasibətinin hüquqi məzmunu dedikdə, bu münasibətin yaranmasına dəlalət edən mülki 

hüquq və vəzifələr başa düşülür. Məsələn, götürək elə borc hüquq münasibətini. Burada borc verən borcun qay-

tarılmasını tələb etmək hüququna malikdir. Borc alan isə aldığı borcu vaxtında qaytarmaq kimi vəzifə daşıyır. 

Borc verənin hüququ və borc alanın vəzifəsi borc hüquq münasibətinin hüquqi məzmununu təşkil edir. Daşıma 

hüquq münasibətində daşıyıcının yükün daşınmasına görə daşıma haqqı almaq hüququ vardır. O, həm də yükü 

vaxtında təyinat yerinə çatdırmaq vəzifəsi daşıyır. Yük göndərən isə yükün təyinat məntəqəsinə çatdırılmasını 

tələb  etmək  hüququna  malikdir.  Onun  həm  də  daşıma  haqqını  ödəmək  kimi  vəzifəsi  vardır.  Daşıyıcı  və  yük 

göndərənin hüquq və vəzifələri daşıma hüquq münasibətinin hüquqi məzmununu təşkil edir.  

Mülki hüquq elmini, təbii ki, mülki hüquq münasibətinin hüquqi məzmunu maraqlandırır. Ona görə ki, mül-

ki  hüquq  münasibətlərinin  məzmununu  təşkil  edən  mülki  hüquq  və  vəzifələr  bu  münasibətlərdə  iştirak  edən 

subyektləri bir-biri ilə bağlayır və onlar arasında əlaqə  yaradır. Ona görə ki, həmin hüquq və vəzifələr mülki 

hüquq normaları ilə tənzimlənir.  

Mülki hüquq münasibətinin hüquqi məzmunu müəyyən struktura malikdir. Mülki hüquq münasibətinin hü-

quqi məzmununun strukturu (quruluşu) dedikdə, bu məzmunun hansı elementlərdən ibarət olması və həmin 

elementlər arasında əlaqənin necə qurulması başa düşülür. O, iki elementdən ibarətdir:  

 subyektiv hüquqdan;  



 hüquqi vəzifədən. 

Bax, bu iki element mülki hüquq münasibətinin hüquqi məzmununu yaradır. Mülki hüquq münasibətində iş-

tirak edən subyektlərdən biri hüquqa malikdir, digər tərəfin özərinə isə müəyyən vəzifə düşür. Özü də bir tərə-

fin müəyyən hərəkətlərin edilməsini tələb etmək hüququ digər tərəfin bu hərəkətləri etmək vəzifəsinə uyüundur. 

Hüquq  vardırsa,  onda  hökmən  ona  uyüun  gələn vəzifə  də  vardır  və  ya  əksinə,  harada  ki  vəzifə  vardır,  orada 

mütləq həmin vəzifəyə uyüun gələn hüquq da yaranır. Ona görə ki, «hüquqlarsız vəzifələr olmadığı kimi, vəzi-

fələrsiz də hüquqlar yoxdur» (K.Marks). Məsələn, vətəndaş öz qonşusunun ot tayasını yandırır. Bununla onlar 

arasında mülki hüquq münasibəti yaranır. Bu, ziyan vurmaq nəticəsində əmələ gələn öhdəlik (hüquq münasibə-

ti), yəni delikt öhdəliyi adlanır. Bu hüquq münasibətinə görə, vətəndaşın (zərərvuranın) özərinə qonşusuna (zərər-

çəkənə) vurduüu zərərin əvəzini ödəmək vəzifəsi düşür. Bu münasibətin digər iştirakçısı olan qonşu isə hüquqa 

malikdir. Belə ki, qonşunun ona vurulmuş zərərin əvəzinin ödənilməsini tələb etmək hüququ vardır. Onun bu hü-

ququna digər tərəfin daşıdığı vəzifə uyüun gəlir.  

Mülki hüquq münasibətinin obyekti odur ki, məhz onun barəsində həmin münasibət yaranır. Məhz obyekt 

barəsində və haqqında mülki hüququn subyektləri bir-biri ilə hüquq münasibətinə girirlər. Obyekt və subyekt 

— bunlar cüt kateqoriyalardır. 

Hər bir mülki hüquq münasibətinin özünəməxsus obyekti vardır. Başqa sözlə desək, hər bir obyektə müəy-

yən  növ  mülki  hüquq  münasibəti  uyüundur.  Məsələn,  mülkiyyət  hüquq  münasibətlərinin  obyekti  əşyalardan 

ibarətdir. Mülki hüquq münasibətinin digər növü olan öhdəlik hüquq münasibətlərində obyekt rolunda subyek-

tin hərəkəti çıxış edir. Bunlar onu göstərir ki, mülki hüquq münasibətlərinin obyektləri çoxnövlüdür.  

Obyektsiz  mülki  hüquq  münasibəti  ola  bilməz.  Əgər  obyekt  yoxdursa,  onda  mülki  hüquq  münasibətinin 

müvcudluüundan söhbət gedə bilməz. Ona görə ki, obyekt mülki hüquq münasibətinin strukturuna (quruluşuna) 

daxil olan elementlərdən biridir.  

Hüquq və vəzifələr kimi elementlər yalnız hüquq münasibətləri üçün xarakterikdir. Digər ictimai münasibət-


 

61 


lərə bu cür elementlər yaddır. Məhz həmin elementlər hüquq münasibətlərinə xüsusi xarakter verir.  

3. Mülki hüquq münasibətlərinin xüsusiyyətləri  

Mülki hüquq münasibəti hüquq münasibətinin bir növüdür. Ona görə də hüquq münasibətinin əsas cəhətləri 

mülki hüquq münasibətinə də şamil edilir. Bununla belə, mülki hüquq münasibəti özünəməxsus spesifik xüsu-

siyyət və əlamətlərə malikdir. Bu xüsusiyyət və əlamətlər onu hüquq münasibətinin digər növlərindən fərqlən-

dirməyə imkan verir. Onlar mülki hüququn özünün xarakterik xüsusiyyətləri ilə şərtlənir.  

 Mülki  hüquq  münasibətlərinin  ən  birinci  xüsusiyyəti  ondan  ibarətdir  ki,  bu  münasibətlərdə  iştirak  edən 



subyektlər  hüquq  bərabərliyinə  malikdirlər.  Bu  subyektlər  arasında  hakimiyyət-tabeçilik,  inzibati-asılılıq 

münasibətləri yoxdur. Onlar həm əmlak, həm də təşkilati cəhətdən bir-birindən ayrılmışdırlar. Bu hal mülki hü-

quq münasibəti iştirakçılarının müstəqil olmalarına, bir-birindən asılı olmamalarına dəlalət edir. Məsələn, alqı-

satqı, podrat, daşıma, sığorta, borc, kredit, icarə, kirayə və digər hüquq münasibətlərində iştirak edən subyektlər 

hüquq bərabərliyinə malik olub, müstəqildirlər, bir-birindən asılı deyillər, iradə sərbəstliyinə malikdirlər. Onlar 

arasında subordinasiya (tabeçilik) münasibətləri müvcud deyil.  

Özü də mülki hüquq münasibəti iştirakçılarından birinin vəzifə daşıması onun digər tərəfə tabe olmasını ifa-

də etmir. Bu vəzifə digər tərəfin malik olduüu konkret hüquqa (müəyyən hərəkətin edilməsini tələb etmək hü-

ququna) uyüun gəlir. Məsələn, alqı-satqı hüquq münasibətində alıcının vəzifəsi aldığı əşyanın qiymətini ödə-

məkdən ibarətdir. Bu vəzifə satıcının əşyanın pulunun ödənilməsini tələb etmək hüququna uyüundur. Deməli, 

vəzifə daşımaq tabeçiliyi ifadə etmir. O, hüquqla birlikdə mülki hüquq münasibətlərinə girən subyektləri bir-bi-

ri ilə əlaqələndirir, bağlayır.  

Mülki  hüquq  münasibətlərinin  ikinci  xüsusiyyəti  ondan  ibarətdir  ki,  bu  münasibətlərdə  iştirak  edən  sub-

yektlərin əhatə dairəsi həddən ziyadə genişdir. Biz burada hüququn mümkün olan bütün subyektlərinin işti-

rak etməsinə rast gəlirik. Mülki hüquq münasibətlərində müxtəlif kateqoriya subyektlər — Azərbaycan Respub-

likasının vətəndaşları, xarici ölkə vətəndaşları, vətəndaşlıüı olmayan şəxslər, firmalar, müəssisələr, təşkilatlar, 

idarələr, müxtəlif təsərrüfat subyektləri, dövlət, bələdiyyələr və s. çıxış edirlər. Demək olar ki, digər növ hüquq 

münasibətlərində iştirak edən subyektlərin əhatə dairəsi bu subyektlərin əhatə dairəsindən geniş və çoxsaylı ola 

bilməz. Aydın bir həqiqətdir ki, mülki hüquq münasibətlərində son dərəcə zəngin, olduqca rəngarəng, kifayət 

qədər çoxsaylı və müxtəlif subyekt kateqoriyası çıxış edir.  

Mülki hüquq münasibətlərinin üçüncü xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bu münasibətlərdə obyekt rolunda 



çıxış edən nemətlərin sayı kifayət qədər çoxdur. Bu münasibətlər obyektlərin çoxsaylı olması ilə xarakterizə 

olunur. Biz maddi nemətlərin, əşyaların, pulun, qiymətli kaüızların, işlərin, xidmətlərin, əqli mülkiyyət obyekt-

lərinin (yaradıcılıq fəaliyyətinin nəticələrinin), informasiyasının mülki hüquq münasibətinin obyektləri olması-

nın tez-tez şahidi oluruq. Heç bir digər hüquq münasibətinin obyektləri bu qədər çoxsaylı ola bilməz.  

Mülki hüquq münasibətlərinin dördüncü xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bu münasibətlərin həyata keçiril-

məsi üçün hüquqi təminat kimi əmlak xarakterli mülki-hüquqi sanksiyalar müəyyənləşdirilir və nəzərdə 



tutulur. Söhbət mülki-hüquqi sanksiyaların müdafiə tədbirləri və məsuliyyət tədbirləri kimi iki növündən gedir. 

Xüsusən məsuliyyət tədbirləri geniş səviyyədə tətbiq edilir. Zərərin əvəzinin ödənilməsi və dəbbə pulu (cərimə, 

penya) alınması mülki hüquq münasibətlərinin həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır. Məsələn, daşıma, ica-

rə, kredit, podrat və digər hüquq münasibətlərinin həyata keçirilməsini təmin etmək məqsədi ilə tərəflər müqa-

vilədə dəbbə pulu (cərimə, penya) alınması barədə razılıüa gələ bilərlər. Özü də mülki-hüquqi məsuliyyət təd-

birləri  üçün  kompensasiya  və  bərpa  etmək  kimi  iki  funksiya  xarakterikdir.  Onlar  mülki-hüquqi  məsuliyyətin 

ə

sas və başlıca funksiyalarıdır.  



Mülki hüquq münasibətlərinin beşinci xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bu münasibətlər qanunvericilikdə nə-

zərdə tutulmayan, lakin qanunvericiliyə zidd olmayan müqavilələrdən və digəəqdlərdən də yarana bi-

lər (MM-in 14-cü maddəsi). Mülki hüquq münasibətləri əsasən mülki-hüquqi müqavilələrdən əmələ gəlir ki, bu 

müqavilələrin hüquqi parametrləri MM-də göstərilmişdir. Bu münasibətlərin MM-də və digər mülki qanunveri-

cilik aktlarında nəzərdə tutulmayan müqavilələr əsasında yaranması istisna edilmir. Məsələn, bizim mülki qa-

nunvericilik xidmət (məsələn, vəkil xidməti, həkim xidməti, audit xidməti, məsləhət xidməti və s.) göstərilməsi 

özrə müqavilə növü tanımır. Amma buna baxmayaraq, həmin müqavilənin bağlanması mümkündür. Bu müqa-

vilədən əmələ gələn hüquq münasibətlərinin əhəmiyyəti olacaqdır.  

Mülki hüquq münasibətlərinin altıncı xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bu münasibətlər analogiya əsasında 

da yarana bilər. Söhbət hüququn analogiyasından və qanunun analogiyasından gedir.  

Mülki hüquq münasibətlərinin yeddinci xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bu münasibətlərdə iştirak edən sub-

yektlər vəsiyyət sərəncamı  etmək ixtiyarına malikdirlər.  Belə ki, mülkiyyət hüquq münasibətinin subyekti 

olan şəxs öz əmlakını istənilən şəxsə vəsiyyət edə bilər. Digər hər hansı bir hüquq sahəsi öz subyektlərinə bu 

cür imkan vermir.  

1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   91




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə