MÜbariz yusifov m IL Azərbaycan Respublikası Prezidentinin



Yüklə 4,66 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə2/10
tarix06.05.2017
ölçüsü4,66 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

*

x

ı 7 l

Respublikası  Prezidentinin 

İşlər idarəsi

PREZİDENT KİTABXANASI

Mübariz  Yusifov

apanlması  dövlət  idarələrində  işləyən  yerli  Azərbaycanlı  mə­

murlar  üçün  bu  dili  bilməyi  vacib  etmişdi.  Ərəb  dilini 

bilməyənlərə hətta,  adi vəzifələr də verilmirdi.  Tədricən ərəb 

dilinin  işğalçının  dili  olduğu  unuduldu.  Artıq,  bir-iki  əsrdən 

sonra  bu  dili  bilmək  mədəniyyət  göstəricisinə  çevrildi. 

Quranın  yalnız  yazıldığı  dildə  öyrənilməsi  də  ərəb  dilinin 

işlənmə  və  mənimsənilmə  arealını  genişləndirdi.  Hər  bir 

müsəlman  millətindən  asılı  olmayaraq  ərəb  dilini  öyrənməyə 

çalışırdı.  Ümumiyyətlə,  o  dövrdə  hər  bir  müsəlman  hər 

şeydən  əvvəl  dini  icmanın  üzvü,  ondan  sonra  isə  bu  və  ya 

digər  yerin  sakini,  hər  hansı  millətin  nümayəndəsi  idi.  Ona 

görə  də  milli-etnik  sərhədlər  getdikcə  zəifləyir,  yox 

dərəcəsinə  çatır,  dini  mənsubiyyət  isə  çox  işdə  əsas  amil  he­

sab  olunurdu.  Bəzən  mənşəcə  ərəb  olmayan,  lakin  əsərlərini 

ərəb  dilində  yazan  hər  hansı  alimin  və  ya  yazıçının  etnik 

mənsubiyyətini  müəyyənləşdirmək  və  üzə  çıxarmaq  çətin, 

hətta,  qeyri-mümkün  olurdu.  Belələrinin  Xilafətin  mənəvi 

həyatında  iştirakı  ümumi  ərəb-müsəlman  mədəniyyətinin 

inkişafına  səbəb  olur,  onlar  həm  ərəb,  həm  də  öz  milli 

mədəniyyətlərinin  nümayəndəsi  kimi  çıxış  edirdilər».1  Ancaq 

onu  nəzərə  almaq  lazımdır  ki,  qeyri-ərəb  alimləri  öz  əsərləri 

ilə  öz milli  mədəniyyətlərinin  nümayəndəsi  kimi  çıxış  etsələr 

də  onların  yaratdığı  əsərlər  ümumi  ərəb  kontekstində  əriyib 

gedirdi  və  bunlar  onlann  aid  olduğu  etnik  təbəqənin  milli 

sərvətinə  çevrilə  bilmirdi.  Aşağıda  adları  göstərilən  alimlərin 

yaratdığı  əsərlər,  zahirən  də  olsa  göründüyü  kimi,  islam 

mədəniyyətinin, islam ictimai  şüurunun inkişafına yönəlmişdi. 

Mənbələrdə  Əbubəkr  Məhəmməd  əl-Bərdəinin  adı  çəkilən 

«Kitab  əl-Mürşid  fil-fıqh»  («Fiqhə  dair  düzgün  yol  göstərən 

kitab»),  «Kitab  ər-rədd  alə  əl-müxalifın  fil-fıqh»  («Fiqhə

1 Azərbaycan tarixi. III-XIII əsrin I rübü.  Yeddi cilddə, II cild. Bakı, «Elm», 2007, s. 

284-285.

18

Nizamidə  azərbaycançılıq

müxalif  olanlara  cavab  kitabı»),  «Kitab  əl-cami  fi  üsul  əl- 

fiqh»  («Fiqhin  əsaslanna  dair  toplu»)  və  başqa  əsərləri  öz 

dövründə  məşhur  idi.  Bundan  başqa  ərəbdilli  mədəniyyətin 

Azərbaycanlı  nümayəndələrindən  Əbdüləziz  ibn  Həsən  əl- 

Bərdəi,  Əbusəid  Əhməd  ibn  Hüseyn  əl-Bərdəi,  Əbübəkir 

M əhəmməd  ibn  Abdullah  əl-Əbhəri,  Yəqub  ibn  Musa  əl- 

Ərdəbili,  Musa  ibn  İmran  əs-Səlmasi,  Əbu-bəkr  Əhməd  ibn 

Harun  əl-Bərdici  kimi  məşhur  şəxsiyyətlərin  adlarını 

göstərmək  olar.  Adlan  ərəb  kontekstinin  siyahısında  itib- 

batmış 


intellektlərin 

qat-qat 


çox 

olması 


da 

istisna 


sayılmamalıdır. 

Bu 


dövrdə 

ərəbdilli 

ədəbiyyatın 

zənginləşməsində  Azərbaycan  mənşəli  yaradıcılar  da  az 

olmamışdı.  Bunlann  bir  çoxu  öz  ərəb  quruluşlu  adlan  və 

əsərləri  ilə  ərəb  kontekstində  əriyib  getmişdir.  Məşhurlann 

isə ərəb  ədəbiyyatını  inkişaf etdirən yaradıcılar kimi  adlan bu 

və ya digər mənbələrdə saxlanılır.  Bunlardan tarixi mənbələr­

də adlan  çəkilən  Musa  Şəhəvatı,  İsmayıl ibn Yaşan Əbül Ab­

bas  əl-Əmanı  və  digərlərini  göstərmək  olar.  Tarixi  mənbələr­

də  deyildiyi  kimi,  onlar  burada  (Azərbaycanda)  böyümüş,  ilk 

təhsillərini 

doğma 

diyarda 


almış, 

öz 


xalqlannın 

mədəniyyətini,  o  cümlədən,  şifahi  xalq  ədəbiyyatının  heca 

vəznini 

tam 


mənimsəmişdilər. 

Onların 


poeziyasından 

dövrümüzə  çatan  nümunələr  sübut  edir  ki,  iki  mədəniyyətin 

sintezindən  qidalanmış,  ümummüsəlman  mədəniyyətinin  ilk 

poetik səhifələrini  yaradan  bu şairlər doğma heca vəzninin tə­

siri  ilə  ərəb  ədəbiyyatında  özünəməxsus  yeni  cığır  açmışlar. 

Bu,  həmçinin  sübut  edir  ki,  Azərbaycanın  da  daxil  olduğu 

xilafətin  söz  ustalan  sırasında  görkəmli  yer  tuta  bilmiş  Azər­

baycanlı  şairlər  vətəndən  uzaqda  yaşasalar  da  ərəb  dilində 

yazsalar  da  doğma  diyara,  doğma  mədəniyyətə  bağlı  olmuş, 

bunlardan  bəhrələnmişlər».1

1 Azərbaycan tarixi. Ш-ХП1 əsrin I rübü. Yeddi cilddə, П cild. Bakı, «Elm», 2007, s. 303.

19


Mübariz  Yusifov

Elə  buradaca  onu  demək  lazımdır  ki,  həmin  dövrdə 

Azərbaycandilli  mədəniyyət  öz  doğma  vətənində  qədim 

ənənələrin  varisliyini  davam  etdirərək  yazısız-pozusuz  öz 

nümunələrini  yaradırdı.  Bunların  içərisində  el  ozanlarının 

düzüb  qoşduğu  nağıllar,  dastanlar,  bayatılar,  şeirlər zaman-za­

man  yaşamaqda  davam  etmişdir.  Bunların  içərisində  dünya 

mədəniyyət  xəzinəsinin  qızıl  fonduna  daxil  olmuş  «Kitabi- 

Dədə  Qorqud»  müstəsna  yer  tutur.  Əgər  o  dövrdən  indiyə 

kimi  Azərbaycanda  yazılı  ənənələr mövcud olsaydı  və  davam 

etsəydi  xalqımızın  necə  mənəvi  sərvətlərə  malik  olduğu 

haqqında bütöv və aydın təsəvvür yaranardı.

Ərəblər  dövründə  Azərbaycan  dilinin  sıxışdınlması  ilə 

milli  mədəniyyətimizdə  bir  uçurum  baş  verdiyi  kimi,  bu 

ərazidə  xırda  dövlətlərin  yaranması  da  milli  birliyin  və  milli 

şüurun  əsrlər  boyu  ləngiməsinə  səbəb  olurdu.  Hələ  onu  da 

nəzərə  almaq  lazımdır ki,  çox  zaman  bu  qurumlara  rəhbərlik 

yerli adamlara yox, Xilafotin özündən olanlara həvalə edilirdi. 

Məsələn,  Yəzid  ibn  Məzdəkin  oğlanları  Əsəd,  Xalid  və 

Məhəmməd  Xilafətdə  özlərinə  böyük  nüfuz  qazandıqlan 

üçün  Şirvanda  yaradılmış  M əzdəkilər  dövlətinin  ауп-ауп 

vaxtlarda  hökmdarı  olmuşlar.  Yəzid  ibn  Məzdək  özü  799-cu 

ildən  801-ci  ilə  kimi,  Əsəd  802-ci  ilə  kimi,  Məhəmməd  isə 

803-cü ilə kimi  hakimlik etmişdir.  Xalid  ibn Yəzid isə  844-cü 

ilə  qədər  Azərbaycan,  Arran  və  Ərminiyə  hakimi  vəzifəsinə 

təyin  olunmuşdu.  Məzdəkilərin  Azərbaycandakı  hakimiyyəti 

1232-ci  ilə  kimi  davam  etdi.  Həmin  dövründən  Şirvan,  artıq, 

monqolların 

hücumuna  məruz 

qaldı 


və 

Şirvanşahlar 

dövlətinin müstəqilliyinə son qoyuldu.1

Ərəblər  Azərbaycanı  işğal  etdikdən  sonra  «Bab-ül- 

Əbvab»  (Qapılar qapısı)  adlandıqları  Dərbəndi  ələ  keçirdilər. 

IX  əsrin  ortalannadək  Dərbəndə  hakimlik  vəzifəsi  xüsusi

1 Azərbaycan tarixi.  III-XIII əsrin I rübü.  II cild. Bakı,  «Elm», 2007, s.  323-338.

20

Nizamidə  azərbaycançılıq

təyinatla  yerinə  yetirilirdi.  851-ci  ildə  isə  xəlifə  Azərbaycan, 

Arran  və  Ərminiyə  hakimi  olan  Məhəmməd  ibn  Xalid  ibn 

Yəzid  Əş-Şeybaniyə  həmin  ərazini  iqta  payı  kimi  bağışladı. 

Dərdənddə  yaradılmış  Əmirlik  qurumu  monqol  istilasına  qə- 

dərki  müddətdə  Xilafətin  tabeçiliyində  Xilafət  tərəfindən 

təyin olunan hakimlər tərəfindən idarə olunurdu.1

VIII  əsrin  əvvəllərində  Albaniyada  dövlətçiliyə  son 

qoyulsa  da  Mehranilər  sülaləsinə  mənsub  feodal  hakimlər 

Arsakda öz mülklərini  qoruyub  saxlamışdılar.  Beləliklə,  tarixi 

alban  vilayəti  olan  Arsakda  ərəblərə  cizyə,  vergi  və  xərac 

verməklə  knyazlıq  səviyyəsindəki  Sünik və  Arsak-Xaçm  adlı 

dövlətçilik  qurumu  formalaşdırıldı.  XII  əsrin  sonu,  XIII  əsrin 

əvvəllərində  Arsak ərazisində  təşəkkül  tapan Xaçın knyazlığı 

qədim  Albaniyanın  bir  hissəsi  idi.  1224-cü  ildə  Xarəzmşah 

Cəlaləddinin  hücumu  zamanı  Xaçına  hakimlik  edən  Həsən 

Cəlal  vergi  sayəsində  knyazlığı  dağılmaqdan  qurtarır.  Arsak- 

Xaçm knyazlığı  XV əsrə  qədər öz mövcudluğunu  saxlamaqda 

davam edir.2

Ərəblərin  Azərbaycanı  işğal  etməsi  ilə  yaranan 

dövlətçilik  qurumlarından  biri  də  Şəki  məlikliyi  olmuşdur. 

Xəlifə  I  Validin  dövründə  (705-715)  Albaniyanı  bir  dövlət 

kimi  ləğv  edən,  buranı  Xilafətin  canişinlikləridən  birinə 

çevirən  ərəblər  bölgədə  ağalığı  saxlamaq  üçün  Şəkini 

özlərinin  strateji  bazası  etdilər.  Şəki  məlikliyi  1207-ci  ildə 

Xarəzmşah Cəlaləddini ələ keçirdikdən sonra oraya Səfıəddin 

Məhəmməd  əl  Tuğranini  Şəki  və  Qəbələnin  vəsisi  (hakimi) 

təyin etdi.3

Azərbaycanın  siyasi  tarixində  qoyduqlan  ənənəyə 

müvafiq  olaraq  xırda  padişahlıqlar  mövcud  olmaqda  davam 

edirdi.  Bunlardan  biri  də  X  əsrdə  yaranmış  Sasanilər  dövləti 

idi.  Onlar özlərindən əvvəlki  Saciləri  əvəz  edirdilər.  Salarilər 

özləri  mənşəcə  Deyləmi  idilər.  Deyləm  İranda 

Qvilan

1 Azərbaycan tarixi.  III-VIII əsrin I rübü.  II cild.  Bakı, «Elm», 2007, s.  338-351.



2 Yenə orada,  s.  351-355.

3 Yenə orada, s.  355-363.

21


Mübariz  Yusifov

vilayətinin  şimal-qərb  hissəsinə  verilən  addır.  Deyləmilər 

deyəndə həmin ərazidə yaşayan  etnik təbəqə nəzərdə  tutulur. 

Ədəbiyyatda  Deyləm (Deyləmilər)  «cod saçlı qul» mənasında 

işlədilmişdir.  Deyləm,  həm  də  adı  göstərilən  ərazidə  şəhər 

adıdır.  Bütöv  Azərbaj'cana  sahib  olan  salarilər  Ərdəbildə 

möhkəmlənməklə  bütün  Ərminiyəyə,  Şirvana  və  Dərbəndə 

qədər  olan  ərazilərdə  yerləşmişlər.  Salarilər  dövləti  40  il 

müddətində 

yaşaya  bildi. 

Nəhayət, 

987-88-ci 

illərdə 

hakimiyyət  R əw adi  hakimi  Əbülheysin  ixtiyarına  keçdi. 

Rəvvadilər dövləti X əsrin sonlarından başlayaraq təqribən bir 

əsr  ərzində  Azərbaycanın  siyasi  səhnəsində  özünə  yer  tuta 

bilmişdir.  1116-17-ci  ildə  Rəvvadilər  sülaləsinin  hakimiyyəti 

başa  çatmışdır.  Azərbaycanda  X  əsrin  ortalarından  XII  əsrin 

sonunadək  bir  Şəddadilər  dövləti  də  mövcud  olmuşdur. 

Onların  hakimiyyət  coğrafiyası  Gəncə,  Naxçıvan,  Dvin  və 

Ani  ərazilərini  əhatə  etmişdir.  1130-cu  ildə  Şəddadilər 

hakimiyyəti 

Səlcuqilərin 

gəlişi 


nəticəsində 

süquta 


uğramışdır.1

XI  əsrin  əvvəllərində  oğuz  dəstələri  Cənubi  Qafqaz 

ərazisində  göründülər.  1018-1021-ci  Araz  çayını  keçən 

oğuzlar  cənub  istiqamətindən  Arran  torpaqlarına  gedərək 

Naxçıvan,  sonra  isə  Dəbil  ərazisinə  daxil  oldular.  1029-cu 

ildə  Gürcüstan  torpaqlarına  qədəm  basdılar.  1038-ci  ildə 

Toğrul  bəy  Səlcuqilər  sülaləsinin  ilk  hökmdarı  elan  edildi. 

1055-ci  ildə  böyük  soltan  Toğrul  Bağdada  gələrək  Abbasi 

Xəlifəsi  əl-Qaimin  (1031-1075)  öz  əlindən  soltanlıq  taxt- 

tacım  qəbul  etdi.  XI  əsrin  70-ci  illərinin  sonunda  bir  çox 

ölkələrlə  yanaşı  Azərğaycan  da  böyük  Səlcuq  imperiyasının 

tərkibinə  daxil  edildi.  İmperiyanın  yaradıcısı  və  əsas 

hərəkətverici qüvvəsi isə oğuz tayfası  idi.1

 2

Böyük  Səlcuq soltanlarının hakimiyyəti illərində  (1097- 



1157)  biri  digərindən  asılı  olmayan  ауп-ауп  soltanlıqlara 

parçalanmış  Səlcuq  dövləti  tənəzzülə  uğradı.  Bu  parçalanma

1 Azərbaycan tarixi.  III-XIII əsrin I rübü.  II cild.  Bakı, «Elm», 2007, s.  363-386.

2 Yenə orada, s.  387-393.



22

Nizamidə  azorbaycançılıq

Xəlifə 


əl-Müstəhzərin 

(1092-1118) 

vasitəçiliyi 

ilə


rəsmiləşdirildi.  Əlbəttə  ki,  Xəlifəyə  də  onun nüfuzu  altındakı 

torpaqlarda  böyük  və  güclü  bir  mərkəzləşmiş  dövlətin 

mövcudluğu  sərf  edə  bilməzdi.  İmperiyanın  bölünməsi  ilə 

Məlikşahın  oğlu  Börküyanq  soltan  elan  olundu.  İkinci  oğlu 

Məhəmməd  Təpər  Azərbaycan,  əl-Cəzirə  və  Diyarbəkrin 

məliki  oldu.  Üçüncü oğlu  Səncər isə Xorasan məliki  oldu.  Bu 

parçalanma 

daxili 


münaqişələrin 

başa 


çatması 

ilə


nəticələnmədi,  əksinə,  münaqişələr  getdikcə  daha  da 

kəskinləşməyə 

başladı. 

1160-cı 


ildən 

Atabəylər 

hakimiyyətinin  formalaşdırılması  baş  verdi.  Ancaq  Atabəylər 

dövründə  də  əvvəlki  vaxtlarda  olduğu  kimi  sabitlik  yox  idi. 

Ona  görə  onları  da  labüd  tənəzzül  gözləyirdi.  Nəticədə  onlar 

da  1221-ci  ildə  Azərbaycan  ərazisinə  təcavüz  edən  monqol­

lara qarşı dura bilmədilər və dövlətçilik süquta uğradı.1

Azərbaycanın tarixində baş verən bütün bu hadisələr və 

hakimiyyət  uğrundakı  çəkişmələr  mərkəzləşmiş  dövlət 

quruluşunun  yaradılmasına böyük bir maneçilik törədirdi.  Ona 

görə  də  ərəblər  dövründə  dövlətin  idarəçilik  sistemi  ərəb 

siyasətinə  tabe  edilirdi.  Cəlaləddin  özü  monqollardan  qaçmış 

olsa da Azərbaycanda yaranmış və ideoloji  cəhətdən milliliyə 

meylli  olmayan  qüvvələr  onun  da  qarşısında  duruş  gətirmək 

üçün  özlərində  qüvvə  tapa  bilmədilər.  Monqollar  dövründə 

isə  bütün  ölkənin  hər  yerində  ocaq  tüstüsü  yerinə  yaşayış 

məskənlərinin  od  tutub  yanması  baş  verdi.  Təkcə  Nizami 

dövründə  yox,  ondan  əvvəl  də  dövlətçilik  siyasətindəki 

pərakəndəlik milli birlik, həmrəylik və milli vətəndaşlıq ideo­

logiyasının  yaranmasını  nəinki  zərurətə  çevirdi,  əksinə,  belə 

bir  ideologiya  yaratmaq  təşəbbüsləri  sanki  beyinlərdən 

silinmişdi.  Ərazi bütövlüyü yox,  mərkəzləşdirilmiş dövlətçilik 

yox,  milli  şüurun  formalaşması  imkanlan  yox,  ideoloji  vahid­

lik yox,  xalqın birliyini  təcəssüm  etdirən  dil yox!  Belə  bir və­

ziyyətdə  mövcud  intellektual potensialın  da millilik  amalı yox 

idi.  İntellektual  potensial  mövcud  olsa  da  o Azərbaycana  yox,

1 Azərbaycan tarixi.  III-XIII əsrin I rübü.  II cild. Bakı, «Elm», 2007, s.  403-436.

23


Mübariz  Yusifov

Azərbaycanın 

üstündə 

gəzən 


yad 

əllərin 


tuşladığı 

istiqamətlərdəki  məkanlara  xidmət  edirdi.  Daha  dəqiq  desək, 

elm  və  mədəniyyət ərəblərə,  bədii  sənət və  ədəbi  yaradıcılıq 

farslara  və  fars  mədəni  irsinin  zənginləşdirilməsinə  xidmət 

edirdi.  Nizamidən  əvvəlki  vaxtlarda  olduğu  kimi,  Nizami 

dövründə də Azərbaycanda çox güclü elmi  və ədəbi-bədii  po­

tensial  mövcud  idi.  Bu  yaxşı  idi.  Çünki  bünövrədən 

Azərbaycan  xalqında  intellektual  potensial  güclü  olmuşdur. 

Ancaq  bu  faktdan  da  qaçmaq mümkün  deyil  ki,  dövrün  yetiş­

dirdiyi intellektlər Azərbaycan elminə, mədəniyyətinə,  ədəbi- 

bədii  sənətinin  inkişafına  xidmət  edə  bilməmişdir.  Səbəb 

budur  ki,  hakimiyyətdə  təmsil  olunan  qüvvələr  çörəyini 

yediyi,  suyunu  içdiyi,  nemətlərindən  bəhrələndiyi  xalqın 

mənafeyi  barədə  düşünməmişlər.  Azərbaycan  mənşəli  dövlət 

başçılarının  səhvi  onda  idi  ki,  onlar  özlərinin  hakimiyyətləri 

dövründə  milli  şüuru  oyatmaq  əvəzinə  vaxtlarını  sərvət 

toplamağa  və  eyş-işrət  məclisləri  qurmağa  sərf  edirdilər, 

özlərindən  sonrakı  dövr üçün heç bir əməli  iş  görə bilməMiş- 

dilər.  Ona  görə  də  onların  hakimiyyətləri  arasında  varislik 

yarana bilmədi.

Nizami  Gəncəvi  Azərbaycan  hakimlərinin  xalqın  milli- 

mənəvi  dəyərlərinə,  milli  şüurunun  formalaşdırılmasma, 

milli-mənəvi  sərvətin  gələcək  nəsillərə  onun  öz  dili  ilə 

çatdırılmasına etinasızlığını  və  laqeydliyini  «Xosrov  və  Şirin» 

poemasında  Xosrovun  dövlət  işlərini  atıb  key  məclisləri 

qurmasında,  «Yeddi gözəl» poemasında Bəhram şahın vaxtını 

yeddi  iqlimdən  gətirdiyi  qızlara  keçirdiyi  eyş-işrətlərdə  açıb 

göstərir.  Xosrovun  dövlət  işlərini  buraxıb  eyş-işrətə  qurşan- 

masının  nəticəsi  nə  oldu?  O  nə  ölkəsinin  əhalisinə  bir  xeyir 

verə  bilmədi,  nə  də  öz  övladma  tərbiyə.  Ailə  tərbiyəsini  gör­

məyən  övlad,  atasının  eyş-işrətlə  nəfəs  aldığından  başqa  bir 

tərbiyə götürə bilməyən oğul beynində eyiş-işrətdən başqa bir 

şey yarada  bilməmişdi.  Odur ki,  Xosrov  özü yaratdığı,  bünöv­

rəsini  əvvəldən  qoyduğu  faciənin  də  qurbanı  oldu.  Oğul 

atasının əhli-əyalına göz yetirdi  və  onun qətlinə  fərman verdi. 

Bunu Füzuli  çox yaxşı deyib:

24

Nizamidə  azərbaycançılıq

Deyil bihudə gər yağsa fələkdən başimə daşlar 

Binasın tişeyi ahim ilə viran etdiyimdəndir.

F,  I,  122, 4.

(Əgər  fələkdən  başıma  daşlar  yağırsa  səbəbsiz  yerdən 

deyildir.  Fələyin  binasını  ahımın  külüngü  ilə  viran  edib 

dağıtdığım üçündür).

Başqa sözlə,  Xosrov «nə əkmişdisə onu da  biçmişdi».

Bəhram  şah  isə  başı  yeddi  iqlimdən  gətirdiyi  qızlarla 

eyşə  qarşdığı  üçün  ölkənin  hakimiyyəti  xain  vəzir 

Rast 

Rövşənin əlinə keçmişdi.  Çin xaqanı  isə hakimiyyətdə boşluq 



görüb  ölkəyə  qoşun  çəkir.  Bəhram  nəhayət  ayılır,  işləri 

yoluna qoyur və marağada qeyb olur.  Bunlar ibrət idi.

Nizami  zahiri  bədii  bəzək-düzək  içində  Azərbaycan 

hökmdarlarının  diqqətini  öz  əsərlərindəki  şahların  işlərindən 

ibrət götürməyə çağırırdı.

Nizaminin  yaşadığı  dövrdə  də  elm  və  ədəbiyyat-sənət 

sahibləri  var  idi.  Demək  olmaz  ki,  onların  yaratdıqlarından 

Azərbaycana  xidmət  nümunəsi  yox  idi.  Ancaq  onların  bir 

çoxu  qorunmamışdır.  Qalanlar  isə  əsas  etibarı  ilə  ya  dövrün 

hökmdarlarına  ithafnamələr  və  ya  ərəb-fars  ideologiyasını, 

milli  dəyərlərini  zənginləşdirən  əsərlərdən  ibarət  olmuşdur. 

Nizami  dövründə  yaşamış  Fəxrəddin  Əbülfəzi  İsmayıl  ibn əl- 

Musanna  ət-Təbrizinin  yazdığı  «Tarixi  Azərbaycan»  («Azər­

baycan  tarixi»)  adlı  kitab  bizə  gəlib  çatmamışdır.  Çatsa  idi 

dövrün  haqqında,  həmçinin,  Azərbaycanın  tarixi  keçmişi  ba­

rədə  maraqlı  məlumat  əldə  etmək  mümkün  olardı.  Dövrün 

alim şəxslərindən biri Gəncəli  Əbu Həfz Ömər ibn Osman ibn 

Şüeyb  əl-Cənzinin  «Əl-hasil»  («Vücada gələn,  yaranan»)  adlı 

əsərinin  əlyazması  indi  də  Paris 

Milli 


kitabxanasında 

saxlanılır.  Bunlardan  başqa  dövrün  görkəmli  alimlərindən 

Tacəddin  Əbül  Fədail  Məhəmməd  ibn  əl-Hüseyn  ibn 

Abdullah  əl-Urməvinin,  Əmin  əd-Din  Müzəffər  ibn  Əbu

25


Mübariz  Yusifov

Məhəmməd  ibn  İsmayıl  ibn  Əli  ət-Təbrizinin,  Əbül  Fazl 

Mahmud  ibn  Əhməd  ibn  Məhəmməd  əl-Ərdəbilinin, 

Kəmaləddin  əbu  Nəsr  Yunis  ibn  Mənsur  ibn  İbrahim  əş- 

Şirvaninin,  əbu  Zəkəriyyə  Yəhya  ibn  Əli  (Xətib  Təbrizinin) 

və başqalarının adlarını göstərmək olar.1

Bu  dövrdə  bir  çox  Azərbaycanlı  bədii  sənət  ustaları  da 

yetişmişdi  ki,  onların  əksəriyyəti  hökmdarların  sarayında  ya­

zıb  yaradır və  saray  ədəbiyyatı  nümunələrinin  zənginləşdiril- 

məsinə xidmət edirdilər.

Fars  dilində  yazılan  ədəbi-bədii  nümunələr  aydırdır ki, 

fars  dilinin  bədii  üslubunu,  fars  poeziya  incəliklərinin 

zənginləşməsinə xidmət etmişdir.

XII  əsrin  əvvəllərindən  başlayaraq  Azərbaycanda  çox 

görkəmli  ədəbi-bədii  sənət  ustaları  yetişmişdi.  Onlardan 

Əbülüla  Gəncəvi,  Xaqani  Şirvani,  Fələki  Şirvani,  İzzəddin 

Şirvani,  Mücirəddin  Beyləqani  kimi  sənətkarlar  xüsusilə 

məşhur olmuşlar.  Şirvanşahlar sarayında hələ  X-XI  əsrlərdən 

fəaliyyət  göstərən  şairlər  məclisinə  böyük  istedad  sahibi 

Əbulüla  Gəncəvi  rəhbərlik  edirdi.  Əbülüla  Gəncəvi  Qətran 

Təbrizinin  yetişdirməsi  idi.  Şirvanşahlar  sarayında  böyük  nü­

fuz  qazanmışdı.  Əbülüla  Gəncəvidən  sonra  şairlər  məclisinə 

Əfzələddin  Xaqani  Şirvani  (1126-1199)  başçılıq  etmişdir. 

Doğrudur,  Xaqaninin  bu gün əlimizdə  ana dilində yazdığı  heç 

bir nümunə  qalmamışdır,  ancaq  onun  əsərlərində  Azərbaycan 

sözlərinin  işlədilməsinə  də  təsadüf  edilir.  Xaqaninin  bir 

beytində belə deyilir:

Məra dər parsi fohşi ke quyənd 

Be torki çərxeşan quyəd ki, sənsən

(Farsca  mənə  söyüş  desələr  çərxi  fələk  onlara  türkcə 

deyər ki,  sənsən).

Xaqaninin  divanında  da  çoxlu  Azərbaycan  sözlərinin 

işlədilməsinə  rast  gəlmək  olur.  Bunlara  aid  su,  tanrı,  vuşaq

1 Azərbaycan tarixi. Ш-ХШ əsrin I rübü.  II cild. Bakı, «Elm»,  2007, s.  517-524.

26

Nizamidə  azərbaycançılıq

V -


(uşaq),  çuxa,  qunduz,  xatun,  sürmə,  qara  qız,  dağ,  xan  və  b. 

nümunələri misal göstərmək olar.1

Xaqaninin  «Həbsiyyə»  adlı  qəsidələr  silsiləsində, 

«Töhfətül-İraqeyn»  (İki  İraqın  töhfəsi)  məsnəvisində  və 

«Mədain  xərabələri»  əsərlərində  fəlsəfi  fikirlərin  təcəssümü 

əsas yer tutur.

Şirvanşah III  Mənuçöhrün sarayındakı şairlərdən biri də 

Əbu  Nazim  Məhəmməd  Fələki  Şirvani  (1107-1147)  ol­

muşdur.  Onun bədii  yaradıcılığı  ilə  yanaşı «Ehkamun nücum» 

(«Ulduzlara  dair mühakimələr»)  adlı  elmi  əsərinin olduğu ba­

rədə də məlumatlar vardır.

Nizami  dövrünün  nüfuzlu  nümayəndələrindən  biri  də 

Məhsəti  Gəncəvidir.  O,  1089-cu  ildə  Gəncədə  doğulmuş, 

1182-83-cü  illərdə  öldüyü  təxmin  edilir.  Yaradıcılığı  əsas 

etibarı  ilə  qəzəl  janrına  aiddir.  Azərbaycanın  farsdilli 

poeziyasının  «qızıl  əsri»  kimi  tarixlərə  düşmüş,  dövrünün 

görkəmli  nümayəndələrindən  biri  də  Mücirəddin  Beyləqani 

olmuşdur.  Onun  doğulduğu  il  haqqında  dəqiq  məlumat  yox­

dur.  1190-cı  ildə Təbrizdə öldüyü təxmin edilir.

Dövrün  tanınmış  şairlərindən  biri  də  Qivami  Mütərrizi 

Gəncəvidir.  Doğulduğu tarix  dəqiq məlum  deyil.  1190-cı  ildə 

vəfat etdiyi  barədə  məlumatlar vardır.  Mənbələrdə  Nizaminin 

əmisi oğlu və ya qardaşı olduğu göstərilir.

Bu  qısa xülasələrdən aydın olur ki, Nizami mühiti  siyasi 

cəhətdən Azərbaycanın bütövlüyünün,  stabil dövlətçilik  quru­

munun  formalaşmadığı,  milli  şüurun  oyanmasına  təsir 

göstərən amillərin mövcud olmadığı bir mərhələyə aid idi.  El­

mi  əsərlər  ərəb  elminə  xidmət  edirdi,  ədəbi-bədii  nümunələr 

isə  fars  ədəbiyyatının  zənginləşdirilməsinə  yönəldilmişdi. 

Doğrudur,  o  zaman  fars  dili  şeir-sənət  dili  kimi  öz 

hüdudlarından  daha  geniş  bir  areala  hakim  kəsilmişdi.  Ərəb 

dili  isə  dini  ehkamların  təbliğindən  daha  artıq  ərəb  siyasi- 

ideoloji  dünyagörüşünün  yayılmasına  xidmət  edirdi.  Bu  bir 

həqiqətdir ki,  öz  zamanında ərəblər başqa xalqlar kimi  islamı

1 Azərbaycan tarixi.  III-XIII əsrin I rübü.  II cild.  Bakı, «Elm», 2007, s.  533.

' %%

21


Mübariz  Yusifov

Azərbaycan  xalqının  beyninə  zor  və  ya  xoş  vasitəsi  ilə 

yetirmişdilər.  Lakin  bundan  məqsəd  təkcə  o  deyildi  ki, 

insanlar islamın haqq  din olduğunu  dərk edə bilsinlər.  Burada 

daha qlobal  bir siyasət hökm  sürürdü ki,  islamlaşma  ideologi­

yası  altında  başqa xalqlar ərəblərin yaratdığı  imperiyaya  daxil 

olsun  və  bu  xalqlar  içərisindən  çıxan  intellektlər  ərəb 

dünyasının  «xidmətçilərinə»  çevrilsinlər.  Fars  dili  isə 

ədəbiyyatda  daha  əvvəllər  hökmran  mövqe  tuturdu.  Mənbə­

lərdə göstərildiyinə görə IX əsrin sonunda mərkəzi  Buxara və 

Səmərqənd  şəhərləri  olmaqla  Orta  Asiyada  yaranan  Samanil- 

ər  dövləti  ən  böyük  qüdrətə  çatmış  və  demək  olar  ki,  tam 

müstəqilliyə nail olmuşdu.  Tədricən Samanilər  İranın və Orta 

Asiyanın  bütün  vilayətlərini  özlərinə  tabe  etdilər.  Samanilər 

başda  olmaqla  İran  və  Orta  Asiya  xalqlarının  ərəb 

hökmranlığına  qarşı  apardıqları  mübarizənin  ən  mühüm 

nəticələrindən  biri  ərəb  dilinin  tədricən  sıxışdınlıb  aradan 

çıxarılması  oldu.  Onun  yerini  «farsiye-dari»  (saray  fars  dili) 

tutdu.  Bu  dil  Samanilər dövlətini  yaradan  xalqın  dili  idi  və  o, 

ölkənin  bütün  ərazilərində  rəsmi  dilə  çevrilmişdi.  İranın  və 

Orta Asiyanın hər tərəfindən istedadlı  alimlər,  şairlər,  ədiblər 

Samanilər  sarayına  axışırdılar.  Məşhur  Rudəki  başda  olmaqla 

görkəmli  söz  ustaları  bu  dövrdə  dünya  ədəbiyyatı  xəzinəsini 

zənginləşdirən  bir  sıra  qiymətli  əsərlər yaratdılar.  Bu  dövrdə 

yaranmış  əsərlər  içərisində  Rudəkinin  lirikası,  İbn  Sinanın 

elmi  əsərləri,  Firdovsinin  «Şahnaməsi»  böyük  şöhrət 

qazanmıdı.  X  əsrdə  Samanilər  hakimiyyəti  süquta  uğradı  və 

onun  yerinə  mənişəcə  türk  olan  Qəznəvilər  sülaləsi  gəldi. 

Qəznə  şəhəri  isə  bu  sülalənin yaratdığı  hakimiyyətin paytaxtı 

oldu.  Qəznəvilər hakimiyyətə  gəldikdən  sonra  da  fars  dili  öz 

mövqeyini  itirmədi.  Əksinə,  qəznəvilər  fars  dilini  qəbul 

edərək onun daha da çiçəklənməsinə,  bu dildə müstəqil  sənət 

abidələrinin  qələmə  alınmasına  şərait  yaratdılar.  Qəznəvilər 

dövründə  fars  dili  öz  əhatəsini  genişləndirərk  nəinki  İran  və 

Orta  Asiya  ərazisində,  həmçinin,  Azərbaycanda  və  Kiçik 

Asiyada  yayılmağa  və  genişlənməyə  başladı.  Demək  olmazdı 

ki,  türklərdə  bu  zaman  heç  bir  əsər yox  idi.  Əlbəttə  ki,  milli



Yüklə 4,66 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə