MÜbariz yusifov m IL Azərbaycan Respublikası Prezidentinin


 ^ * Mübariz  Yusifov



Yüklə 4,66 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/10
tarix06.05.2017
ölçüsü4,66 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

1075 ^ *

Mübariz  Yusifov

Ondördlük ay kimi dilbər bir mələk 

Çinin xaqanının qızı Yağmanaz 

Gözəllər afəti, misli tapılmaz.

Bir kəklik yürüşlü şux,  solmaz pəri 

Xarəzm şahzadəsi,  gözəl Nazpəri 

Slavyan şahının rumi geyimli 

Gözəl Nəsrinnuşu, türktək sevimli 

Məğrib padşahının Azəryun qızı 

Nurə qərq eyləyən günü, ulduzu 

Şanlı qeysər qızı şöhrəti Humay 

Humayun gözəli, surəti Humay 

Keykavus nəslindən dilli, diləkli 

Kəsranın Dürsəti tavus bəzəkli 

Y G, 2004, 70.

Buradakı  nə  hindli  Furəkin nə Çin  qızı  Yağmanazın, nə 

Xarəzmli  Nazpərinin,  nə  Slavyan  qızı  Nəsrinnuşun,  nə 

Məğrubli  Azəryunun,  nə  İtaliyalı  Humayın, 

nə  İranlı 

Dürsətin adlan  öz xalqlanna uyğun gəlmir.  Tək Furək (Fərəh) 

adı  ilə  birlikdə  onlann  yeddisi  də  Azərbaycan üçün  səciyyəvi 

olan şəxs adlanndan ibarətdir.

Hind  qızının  hekayəsində  isə  Türkünaz  adlı  türk 

(Azərbaycanlı) qız haqqında söhbət gedir:

Dedim:  -Ey sevgilim, muradın nədir?

Şöhrətin,  şanın var,  de, adın nədir?

Dedi:  - Bir türkəm ki,  adım Türkünaz.

Söylədim:  -  Könüllər bir olsa əgər 

Qohum tək ad dəxi  ada bənzəyər.

Xeyli qəribədir,  qoy deyim  sənə 

Türkünaz ləqəbi verilib mənə 

At çapar, türk kimi  geniş səhrada 

Ataq hindulan qızğın bir oda.

Y G.  2004,  142.



Nizamidə  azərbaycançılıq

«Xosrov  və  Şirin»dəki  «Xosrovun  Şirinlə  əylənməsi» 

hekayəsində  məclisdəki  qızların  adında  da  türk  (Azərbaycan) 

nişanəsi canlandırılır:

Firəngiz,  sərv boylu gözəl Süheyla 

Əcəbnuş, Fələknaz, bir də Hümeyla 

Hümayun,  Səməntürk, nazlı Pərizad 

Xütənxatun,  bir də Gövhərmülk dilşad 

X -Ş ,  2004,  129.

Nizami təsvir etdiyi hökmdar adlarında və həmçinin, et­

nik  adlarda  da  (Azərbaycanlı  obrazı  yaradır.  «Leyli  və  Məc- 

nun»da Leylinin  qəbri  üstündə  Məcnunun ölməsi  hadisəsi  za­

manı  şair Böyük  Yaradanı  «Səcdə  edənlərin  səlcuqu  (pənahı, 

pərəstişgahı)» adlandırır:

Fələyin üstündə vilayətin var 

Himayən altında durur varlıqlar 

Səcdə edənlərin  səlcuqisən sən 

Bir də son vücudun mirası  sənsən.

L-M, 2004,  203.

«Yeddi  gözəl»də  şahın  tərifi  verilən  yerdə  Ağsunqur 

yada  düşür.  Ağsunqur  Əbdullah  oğlu  Qəsimüddovlə  Mosul 

vilayəti  Atabəylər  dövlətinin  banisi  İmaməddin  Zənginin 

atasıdır. Nizami  onu yada salmaqla türk (Azərbaycan) mənşəli 

hökmdarların  yadda  qalmasına  və  xatırlanmasına  diqqəti 

yönəldir:

O şahın ləqəbi Əlaəddindir 

Qoruyub durduğu zaman zəmindir 

Ölkələr fatehi  Körpə Arslan şah 

Alp Arslandan yüksək, olduqca gümrah 

Ondan Ağasunqurun nəsli güc aldı 

Əcdadı kamala yetdi, ucaldı.

Y G,  2004,  31.



Mübariz  Yusifov

«Leyli  və  Məcnım»da Axsitanın tərifi  ilə bağlı  hissədə, 

əslində,  Əfrasiyabın  (Ər  Tonqa)  adı  xatırlanır.  Xatırlanır  ki, 

bu ad nəsillərdən-nəsillərə keçib unudulmasın:

Düşmən qarşısında Əfrasiyabdır 

Təkbətək döyüşdə Günəşə babdır.

Qoşun kəmərini bağlamamışdan 

Düşməni məhv edər bu mərd Axsitan 

L-M,  2004,41.

«Xosrov  və  Şirin»  əsərində  isə  Məhinbanu  Xosrovun 

müqabilində  özünün  Əfrasiyab  (Ər  Tonqa)  nəslindən  olduğu 

ilə fəxr edir:

Görsə ki, vəfalı,  ismətli qızsan 

Elçi göndərəcək adətlə,  inan 

Əgər o aydırsa, biz afıtabtıq 

O  Keyxosrov, bizsə Əfrasiyabıq.

X-Ş,  2004,  119.

Nizami  Azərbaycanlı  olduğu  üçün  türk  xalqlarının 

yaşadığı  məskənlərin adına da rəğbətlə yanaşır:

Xırxız. 

Qırğızların  məskunlaşdığı 

münbit,  səfalı, 

istirahət  üçün  sərfəli  bir yer kimi  xatırlanır.  Xırxız,  həmçinin 

ədəbiyyatda  indiki  Çinin  Türküstan  hissəsində  (Şimal-Qərbi 

Çində)  əla  müşkü  və  toxunma  malları  ilə  məşhur  olmuş  yer 

adı  kimi  də  işlənmişdir.  Həmin  toxunma  mallar  da xərxiz  adı 

ilə tanınır.

Yayın ən şiddətli,  isti çağında 

Daş muma dönəndə gün qabağında 

İskəndər gözündən yumub yuxunu 

İstədi Xırxıza çəksin qoşunu.

İ,  II, 2004,  174.

Nizamidə  azərbaycançılıq

Təraz.  (Taraz,  Tiraz).  Qədim Türküstanda  Orta  Asiyada 

öz  gözəlləri  ilə  məşhur  olan  bir  şəhərin  adıdır:  Nizami  də 

Tərazı gözəlləri  ilə tanınan bir məkan kimi təqdim edir:

Şah alsaydı  satın bir saçı sünbül 

Aldadardı qarı töküb yağlı dil 

0:-Rumun xanımı,  Təraz gözəli 

Deyə, təriflədi hər incə beli.

YG, 2004,  157.



Xötən.  (Xütən,  Xotan).  İndiki  şimal-qərbi  Çində  (Tür­

küstanda)  şəhər  adıdır.  Şərq  ədəbiyyatında  gözəl  qadınları, 

əla  ipəyi  və  qiymətli  müşkü  ilə  məşhur olmuşdur.  Nizami  də 

bu yeri gözəllər məskəni kimi  təsvir edir:



Xötən ölkəsində maral ürküdən 

Pələngə,  ceyranı göstərib gedən 

Gözəllər qənd saçıb gəldi meydana 

Salsınlar işini onun sahmana.

YG, 2004, 251.

Xəllüx.  Qədim  Türküstanda  gözəlləri  və  qiymətli  müş­

kü ilə məşhur bir şəhər olmuşdur. Nizamidə də bu şəhərin adı 

gözəlliklər diyarı kimi  yad edilir:

Təbimin bakirə gəlini  ancaq 

Bu dünya üzünə gəlsin üzü ağ.

Onu oxuyanda ürək şadlansın 

Müşk səpdiyi  yer Xəllux adlansın.

X-Ş, 2004, 23

Nazını  çəkərəm, naz çəkmək peşəm 

Sən Xəllux əhlisən, mənsə həbəşli 

Qarşında ey qonaq, ey sevgili  yar 

Belə süfrələrin nə qiyməti var?

YG, 2004,  151.

111


Mübariz  Yusifov

Onun gətirdiyi qul yox, pəridir 

Xətanın, Xəllüxün gözəlləridir.

Ürəyi  dünyanı  işıqlandırar 

Mehribanlıq edər, aşiq yandırar.

Y G , 2004,  157.



Çaç.  Daşkənd  şəhərinin  qədim  adıdır.  Bəzən  Çaç 

Kaşkar şəhərinin adı olduğu da deyilir.

Yolda gecikdim ki, könlüm pənahım 

İşlərim qurtarsın,  sevimli şahım.

Tamğaçı bağlasın həbəşi saça 

Şüştər zinətini bağlasın Çaça.

X-Ş, 2004, 35

(Tamğaç,  Tabğaç  Çinin  paytaxtı,  sonra  isə  qədim  adı 

kimi  işlənmişdir).

Əlbürüz.  Elbrsus  dağının  adıdır.  Söz  iki  tərkibdən 

ibarətdir.  El  və  bürüz  (burüz).  Sözün  ikinci  tərkibi  türk 

dillərindəki  borü-qurd  (canavar) 

sözü  ilə  bağlıdır.  Elbrus 

İranın  şimalında  Xəzər  dənizinin  cənub  sahilləri  boyunca 

şimal-qərdən  cənub-qərbə  doğru  uzanan  dağ  silsiləsidir.  İran 

mifologiyasında Elbrus  adı  xüsusi  bir yer tutur.  «Şahnamə»də 

Rüstəmin  atası  Zalı,  babası  Samı,  Samın  atası  Nərimanı 

himayə edən əfsanəvi  Simurq quşunun bu dağda olması təsvir 

edilir. Nizamidə bu yer əfsanəvi bir məkan kimi təsvir edilir:

Gecənin samuru yerindən endi 

Gündüz qaqumundan qaçdı, gizləndi.



Əlbürzün başında Günəş göründü 

Cəmşid xələtinə dünya büründü.

X-Ş,  2004,71.

Xəzər.  (Xəzərlər).  Erkən  orta  əsrlərdə  Şimali  Qafqazın 

şərqində  və  Volqa  çayının  aşağı  axannın  hər  iki  sahilində

112

Nizamidə  azərbaycançüıq

yaşamış  türkdilli  tayfalardan  birinin  adıdır.  Xəzər  dənizinin 

adı da Xəzərlərlə bağlıdır.

Nizami  Qızıl  Arslanı  tərif  edərkən  Xəzərlərin  onun 

lütfükarlığından bəhrələndiyi təsvir edilir:

Möhtac olanlara qapısı dəniz 

Məyus yola salmaz bir kəsi hərgiz.

Xəzər yoxsulları,  Rum varlıları 

Lütfsüz görməmiş o hökmdarı.

X-Ş,  2004, 44.

Nizami  özünün  milli  mənşəyi  olan  Azərbaycanlı 

mənasında  işlətdiyi  türk  adma  rəğbət  və  ehtiramla  yanaşır. 

Xüsusən,  ana  dilinə,  onun  çox  böyük  sevgisi,  məhəbbəti  və 

ehtiramı diqqəti, xüsusilə daha artıq cəlb edir.

«Leyli  və  Məcnun»  əsərinin  «Kitabın  yazılmasının 

səbəbi»  adlanan  hissədə  deyilir  ki,  bu  mövzunun  işlənməsi 

barədə  şairə  Şirvanşah  Axsitan  tərəfindən  məktub  göndərilir. 

Şair özü bu hadisə barədə belə yazır:

Bir gün nəşəliydim aləm şad kimi 

Dəmlər içindəydim  Keyqubad kimi 

Qaşlarım açıqdı  sanki bir kaman 

Qarşımda dururdu yazdığım divan 

Bu zaman bir elçi gəldi eyvana 

Şahın məktubunu gətirdi mana 

On-on beş sətirdi  şahın bu sözü 

Gözəl xətti ilə yazmışdı  özü.

«Ey söz dünyasına hakim Nizami 

Qulluğa məhrəmsən, tut ilticamı.

İstərəm  Məcnunun böyük eşqinə 

Bir söz xəzinəsi  açasan yenə 

Bakirə Leyli tək ey böyük ustad 

Şeirdə iki-üç bakir söz yarat.

Bu təzə gəlinə çəkəndə zəhmət 

Fars,  ərəb diliylə vur ona ziynət.



Mübariz  Yusifov

Türk dili yaramaz şah nəslimizə. 

Əskiklik gətirər türk dili bizə. 

Yüksək olmalıdır bizim dilimiz 

Yüksək yaranmışdır bizim nəslimiz» 

L-M, 2004,  33-34.

Bu 

tərcümədir. 



Ancaq 

2010-cu 


ildə 

Tehranda 

Nizaminin  iranlı  tədqiqatçısı  doktor  Səid  Həmidinin  nəşr 

etdirdiyi  «Xəmsə»yə  daxil  olan  «Leyli  və  Məcnun»da  türk 

dili  (Azərbaycan dili)  ilə  bağlı  olan  hissə  (s.  329)  belə təqdim 

edilir:


Dövləte-Axsitan bud bozorgvari 

Kərd ze mən eltemas kari 

Torke-sefet vəfaye ma nist 

Torkane soxən fəzaye ma nist 

Axsetan böyük dövlət başçısı  idi 

Məndən iltimasla xahiş etdi ki,

Türk sifətli  (söz) bizdə vəfalı sayılmaz 

Türkcə deyilən sözlər yaraşıqlı olmaz.

«Leyli  və  Məcnun»un  1965-ci  ildə  nəşr olunmuş  elmi- 

tənqidi  mətnində həmin hissə belə verilmişdir:

Torke sefet vəfaye ma nist 

Torkane soxən səzaye ma nist 

An kəs nəsəbe bolənd zayəd 

Ura soxəne bolənd bayəd

(«Leyli  və  Məcnun»,  Elmi-tənqidi  mətn,  Moskva,  1965, 

s.  42-43).

Türkcəlik bizə vəfalı olmağın sifəti  deyil 

Türkvari  deyilmiş söz bizə layiq deyil.

O adam ki, yüksək nəsəbdən doğulmuşdur 

Ona yüksək söz lazımdır.

(Nizami  Gəncəvi, «Leyli və Məcnun».  Filoloji tərcümə. 

Bakı,  «Elm»,  1981,  s.  35).

114

Nizamidə  azərbaycançılıq

Ola  bilsin,  bunlar  da  Nizaminin  əsəri  ilə  bağlı  təqdim 

edilən  bir  variantdır.  Ancaq  məsələ  budur  ki,  burada  türk 

(Azərbaycan)  dilinə  olan  ənənəvi  iranlı  (fars)  münasibəti 

gizlində  deyildir.  Farslar  ta  İran-Turan  siyasi  hadisələrindən 

başlamış  türklərə  qarşı,  eyni  zamanda,  türk  nəsil  budağına 

qarşı  soyuq münasibətdə  olmuşlar.  Axsitan  da  bu  tarixi  milli- 

psixoloji  varisliyin  nümayəndəsi  kimi  Azərbaycan  dilinə  öz 

kin  və  nifrətini,  alçaldıcı  münasibətini  açıqca  bildirmişdir. 

Ancaq  Axsitan  nə  qədər  özündən  razı  halda  özünün  İran 

şahlarının  nəslindən  olduğunu  bəyan  etsə  də  nəslində 

qatışıqlıq  var  idi.  Mənbələrdə  Axsitanm  anasının  iranlı  (fars) 

yox,  gürcü  olduğu  göstərilir:  «Öz  mənşəyinə  görə  ata 

tərəfdən  ərəb 

Məzyədilər 

sülaləsinə 

daxil 

olan 


III 

Mənuçöhrün  oğlu  Axsitan  bu  sülalənin  19-cu  hökmdarı  idi. 

Ana  tərəfdən  gürcülərə  bağlanan,  daha  doğrusu,  Tamaradan 

doğulan  Axsitan 

Atabəylər 

dövlətini 

sarsıtmaq 

üçün 


Gürcülərlə  əlaqəyə  girirdi.  Azərbaycan  şəhərlərini  xarabalığa 

çevirmişlər».1

Şair  Axsitanm  dil  məsələsindəki  kəskin  ittihamından 

aydın  məsələdir  ki,  hiddətlənir  və  öz  narazılığını  oradaca 

bildirir:

Qulluq halqasına düşdü qulağım 

Qan vurdu beynimə, əsdi dodağım 

Nə cürətim vardı əmrdən qaçam 

Nə də gözüm vardı xəzinə açam.

Ömrüm viran oldu,  solub-saraldım 

Bu əmrin önündə cavabsız qaldım.

Sirrimi  deməyə bir məhrəm hanı?

Ona söyləyəydim bu məcaranı.

L-M, 2004,  34-35.

Buradan  göründüyü  kimi,  Nizami  onun  ana  dilinin 

təhqir  edildiyinə  görə  mütəəssir  olur.  Ancaq  çarə  yoxdur. 

Qılıncın  qarşısına  bir  anda  qələmlə  çıxmaq  olmur.  Nizaminin

Azərbaycan tarixi.  II cild, «Elm», Bakı, 2007, s.  332.



Mübariz  Yusifov

əvvəldə,  «Qarşımda  dururdu  yazdığım  divan»  cümləsindən 

belə  çıxır  ki,  bu  «Divan»  onun  ana  dilində  yazdığı  şeirlər 

toplusundan  ibarət  olmuşdur.  Şah  deyəndə  ki,  «Leyli  və 

Məcnun»a  fars-ərəb  dili  ilə  zinət  vur»,  bu  belə  başa 

düşülməlidir ki,  Nizaminin  Azərbaycanca yazılan  olduğundan 

onu  xəbərdar  ediblərmiş.  Ona  görə  əsərin  fras  dilində 

yazılması  tələbi  ortaya  çıxır.  Həm  də  Nizami  deyəndə  ki, 

«Ömrüm  viran  oldu,  solub-saraldım;  Bu  əmrin  önündə 

cavabsız  qaldım,  bir məhrəm  adam  da  yoxdur ki,  bu  sirri  ona 

açıb  çarə  axtanm»-  bundan  şairin  həqiqətən  ana  dilində 

yazılan  olduğu  aydınlaşır.  Bəs  şairi  qorxuya  salan  nə  idi? 

Şahın  Azərbaycan  dilinə  nifrəti.  Nizami  ona  görə  qorxuya 

düşür  ki,  o  şah  deyəni  etməsə  ana  dilində  yazdığı  «Divanı» 

tapıb  məhv  edərlər.  Bu,  Nizaminin  özünün  yazdıqlanndan 

əldə  olunan  məntiqi  nəticədir.  Ancaq  mənbələrdə  də  belə 

məlumatlar vardır ki,  Nizaminin  öz ana dilində 20 min beytlik 

«Divan»ı olmuşdur.

Azadə  Rüstəmzadə  qeyd  edir ki,  Nizaminin  lirik şeirlər 

məcmusundan  ibarət  bir  divanı  olmuşdur.  Güman  ki,  Nizami 

divanında  şairin  doğma  Azərbaycan  dilində  yazdığı  şeirlər də 

olmamış  deyildi.  Ola  bilsin,  Axsitan  «Leyli  və  Məcnun»un 

yazılmasını  sifariş  edəndə  bunu  bilirdi  və  bu  əsərin 

Azərbaycanca  yox,  farsca  (fars-ərəb  sözlərindən  bəzək 

vurulması  ilə)  yazılmasını  istəyirdi.1  Bəlkə  elə  doğrudan  da 

Nizaminin özünün dediyi  kimi  olub.  Ya «Divan» məhv edilib, 

ya  da  necə  olubsa  it-bata  düşüb.  Bunun  axtarışında  olmaq 

lazımdır.  Xatırladım  ki,  2003-cü  il  «Dirçəliş»  XXI  əsr» 

jurnalının  noyabr  69-cu  nömrəsində  Nizami  Xudiyevin 

«Nizami  Gəncəvinin  türkcə-Azərbaycanca  divanı  haqqında» 

(s.  69-85)  adlı  Nizamiyə  aidiyyəti  olduğu  güman  edilən 

əlyazması  barədə  maraqlı  bir  məqaləsi  çap  olunmuşdu.  Nə 

üçün bu yazıya əhəmiyyət verilmədi? Təəccüblüdür.  Əgər XII 

əsrin  yadigan  olan  həmin  əlyazmanın  Nizamiyə  aidiyyəti

1 Bax: Rüstəmzadə Azadə. Nizami Gəncəvi.  Həyatı və sənəti. Bakı, «Elm»,  1979, s.

11. Е.А.Бертельс. Избранные труды Низами  и Физули.  Изд. Восточной



Nizamidə  azərhaycançılıq

təsdiq edilsəydi  nə  itirirdik? Neç nə  itirməzdik,  əksinə,  dünya 

ədəbiyyatının  qızıl  fonduna  daxil  edilmiş  Nizami  əsərlərinin 

meyvəsini,  şirəsinin,  daxilini  təşkil  edən  Azərbaycançılıq 

məzmununun  qərəzsiz  sahiblərinə  yetişməkdən  başqa!  Bu 

məsələyə 

yenidən 

qayıdılması 

Nizamişünaslann 

çox 


müqəddəs  və  tarixi  bir  borcu  olardı!  Ancaq  Nizaminin 

Azərbaycanca 

əsərlərinin 

olması 


məsələsi 

əsla 


dayanmamışdır.  Nizami  Xudiyevin  özünün  2003-cü  ildə 

«Azərbaycan»  nəşriyyatı  tərəfindən  çap  olunmuş  «Xalqın 

tarixi  haqqı»  (dilimiz,  varlığımız)  adlı  kitabda  «Nizami 

Gəncəvinin türkcə  (Azərbaycanca divanı haqqında»  ayrıca bir 

bölmə  verilir.  Burada  göstərildiyinə  görə  Misirin  Xədəviyyə 

kitabxanasında  Nizami  Gəncəviyə  aid  edilən  divanın 

əlyazması  aşkar  edilmiş,  onun  fotosurəti  də  Azərbaycana 

göndərilmişdir.1 

Əlyazmadan 

verilən 


nümunələrin 

məzmununda  Nizami  «Xəmsə»si  ilə  səsləşən  motivlər  də 

vardır:

Kimdir o Xosrovu-afaq,  Məhəmməd xan kim 



Kərdir rəhmdən  edər dildə münəvvər nərgiz 

Ol  Səncər ilə Toğrul vəsfini,  ey Nizami 

Cızasan murad edərsən şah qapma doğru 

Bu əsrə gəlsə şaha, şəhi  Səncər ilə Toğrul 

O Səncər ilə Toğrul vəsfin,  cy Nizami,

Cızasan murad edərsən şah qapısına doğru.*

 1

1

 1



 2

Təqdirəlayiq  haldır  ki,  Nizaminin  Misirdə  tapılmış 

əlyazmasının  Xədəviyyə  nüsxəsi  İranda  da  çap  edilmiş  və 

Azərbaycanda  da  təkrar  nəşr  olunmuşdur.  Kitab  cəmi  64 

səhifədir.  Burada  divandan  seçmə  nümunələr  verilmişdir. 

Aşağıdakı  nümunələrin  məzmunu  da  Nizami  əsərlərinin  ruhu 

və məzmunu  ilə səsləşir:

1 Bax: Nizami Xudiyev. Xalqın tarixi haqqı.  Dilimiz, varlığımız. Bakı, «Azərbaycan» 

nəşr.,  s. 299.

2 Bax:  Yenə orada,  s.  315, 319.



Mübariz  Yusifov

Şəhriyari-növcavan Sultan Camal ol  şah kim, 

Xosrovu-ali ələmdir valiyi vala himəm1 

Sultan Əbu-Əlfəzayil, Mir Əhməd ol mələk kim 

Bir bəhrdir ki, bulmaz əql ona hiç sahil.1

 2

Nizaminin  əsərlərində,  ümumiyyətlə,  türk  sözü,  türk 



adı  Azərbaycanlı  mənasında çox  böyük bir rəğbətlə xatırlanır. 

Nizami  igidlik,  qoçaqlıq,  qəhrəmanlıq  səhnələrini  təsvir 

etdiyi  məqamda  türk  adından  epitet  kimi  istifadə  edir, 

gözəllik,  etibarlılıq,  düzlük,  sədaqətlilik  anlayışlarını  bu  adla 

bağlayır.  Obrazların  dünyagörüşünü  təsvir  etdiyi  məqamda 

yenə  də  türk  (Azərbaycanlı)  adma  üstünlük  verir.  Aşağıdakı 

kimi  nümunələrdə  həmin  anlayışlar  qabarıq  şəkildə  öz 

ifadəsini tapır:



Türklərdən  çox ikən qoşunu rumun 

Hindi qılıncıyla etdi  səmigun.

.  X-Ş,  2004,  39.

Saçın ağ, saçın qara,  başında səngərmi  var? 



Türk ordusu elə bil zəncirlərlə çarpışar. 

S-X, 2004,  113.

Zorba türk borusu etdikcə şiddət 

Türklərin  qoluna gəlirdi  qüvvət 

İ, I,  2004,  325.



Türk ki, yəğma elədi,  kim dayanar önündə 

Evini hindli qula ismarlar hansı bəndə? 

S-X,  2004,  162.

1 Bax: Divani-Nizami Gəncəli.  (Türkcə (Azərbaycanca) qəsidələr, qəzəllər. 

Xədəviyyə nüsxəsi, Bakı, «Nurlar», 2006, (hazırlayan Dr. Hüseyn Şərqi.  Soytürk. 

Tehran nüsxəsi əsasında).

2 Bax:  Yenə orada, s.  16.

Nizamidə  azərbaycançılıq

Bizim hacı  elə ki,  Kəbədən geri döndü 

Öz hindlisi  önündə bir türk kimi göründü.

S-X, 2004,  162.



Türk kimi üstümü hücumla alsın 

Bu qənd şirnisini  aparsın o qənd.

X-Ş, 2004,  224.

Azərbaycanlı  təəssüratı  altında  işlətdiyi  türk  adı  ilə 

gözəllik,  əzəmət,  sədaqətlilik,  doğruluq  kimi  mənalar  ifadə 

edilir:


Heykələ vurmuşdu elə bir bəzək 

Türklərin  nəqşinə bağladı  ipək.

İ,  I, 2004,318.



Türk gözəli gülərkən qəndin qəlbi daralır 

Ceyranların gözündən gözlər sürməni alır.

S- X, 2004,  84.

Lalənin bağrı qara-ərəb yavrusu kimi 



Türk yasəmən Yəməndə süheyl ulduzu kimi. 

S-X,  2004,  74.

Bu türk xasiyyətli dövran dörünkən 

Hürmüzü eylədi  ikicə gözdən 

X-Ş, 2004,  110.

Nizaminin  Azərbaycanın  təəssüratı  ilə  təsvir  etdiyi 

hadisələr  fonunda  işlətdiyi  türk  adı  ilə  ya  başqa  xalqlara 

məxsus  yaxşılıqlar  təsvir  olunur,  ya  da  Nizami  obrazları 

özlərinin  yaxşı  tərəflərini  canlandırmaq  üçün  fəxrlə  türklərə 

məxsus olduqlarına diqqəti cəlb edirlər.

«Yeddi  gözəl»də  kürd  qızı  haqqında  bəhs  edilərkən 

onun cəlbediciliyi türk qızlarmdakı işvəkarlığa bənzədilir:

^

119^


Mübariz  Yusifov

Bir kürd vardı mallı, pullu, kefi  çağ 

Qurdun bəlasından sürüsü uzaq.

Onun türk baxışlı, xoş hindu xallı 

Bir qızı vardı ki, xeyli kamallı.

Y-G, 2004, 228-229.

Nizami  Adəm  haqqında  danışanda  onu  Xəta  (Çin) 

türkünə bənzədir:

Ay kimi şölə saldı, Xəta türkünə döndü 

Papağının altında Xəta zülfii göründü 

Bir yüngüllük gətirdi tövbə dağ cüssəsinə 

Yer üzündə Tanrının döndü xəlifəsinə.

S-X, 2004,91.

«Yeddi  gözəl»də  Zərdüştilər  haqqında  bəhs  edəndə 

onları əsli-nəcəbi rumlu olan bir türk kimi təsvir edir:

Bir zülmətdi  sqnki nurdan boğulur 

Ya lalə bitirmiş saçlarında hur 

Bir türkdü rumluydu əsli-nəsəbi 

Hindlilər göz nuru vermiş ləqəbi.

Y-G,  2004,  120.

Nizami  özünün  Azərbaycanlı  təəssüratı  ilə  gözəllərin 

Çindən, 


Hinddən, 

Ərəblərdən, 

Farslardan 

(Əcəmdən) 

olmasına  baxmayaraq  onların  təsvirində  «türk»  sözünü 

sevdiyi,  xoşladığı, rəğbət bəslədiyi bir epitet kimi  işlədir:



Çinli türk:  - Xəzər dağından Çin suyuna qədər 

Türklərlə doldudur bütün bu yerlər 

Bilirəm rumlan sevməyir bir türk 

Rumlara kinləri rusdan da böyük 



Türklərin  oxuyla yenə bu zaman 

Qabar əskik olmaz rus ayağından.

İ,  I, 2004,  322.

120


Nizamidə  azorbaycançılıg

Məqsədim Yəğmaya, Çinə çapmaqdan 

Yəğma,  Çin gözəli deyildir,  inan 

Çin  türkü, beynində nə varsa burax,

Bu kəskin küləkdə yandırma çıraq 

İ,  I, 2004,  277.

(Yəqma-Şərq  ədəbiyyatında  gözəlləri  ilə  məşhur  olan 

qədim Orta Asiya şəhərlərindən birinin adı olmuşdur).

Çinli - türk:

Çinli türk gözəli açıldı gültək 

Meyxana yolunu süpürdü külək 

Yenə Arişmedes gələrək cuşa 

Bənzədi  gül görmüş uçan bir quşa 

İ,  II, 2004,  53.

Hindli-türk:

İlanla tovuzun bir arası var 

Odur,  hər ikisi xallı  olurlar

Atası bir hindli,  anası türkkən 

İki  irqdən doğmuş ikdişə bax sən 

X-Ş, 2004,  358.



Türk şimalı idi o hindli afət 

Şaha hind elindən vermişdi  cənnət 

İ, I,  2004,  265.

türk sözlü hindu nəsilli  ceyran 

Açdı xəznəsini  müşkünün haman 

Y -G ,2004,  128



M übariz  Yusifov

Gecə  türk üzlümü görmüşmü, nədir 

Xalımtək mənə bir hindli bəndədir. 

X-Ş,  2004,  367.

Mahir hindu onun könlünü çaldı 

Türk sfət hinddunun sorağın aldı 

X-Ş, 2004,  77.



Ə rəb-türk:

Həmən qəbilənin gözəl qızlan 

Aldı ortalığa bizim dildarı 

Ərəb torpağında türk idi  onlar 

Xoşdur ərəb boylu türk olan nigar 

L-M, 2004,  100.  '



Ə cəm  (İran)-türk:

Ərəb ayı kimi sifəti vardı 



Ə cəm  türkü kimi könül ovlardı. 

Saçları  gecəydi,  camalı bir bağ 

Sanki qara qarğa tutmuşdu çıraq 

L-M, 2004, 65.

Nizami  öz  Afaqı  (Appağ) haqqında danışarkən  sevgi və 

ehtiramla  onu  «türk  yarım»,  «türküm»  adlandırır  və  səmimi 

qəlbdən tərifləyir:

Kətan geyib gəlir ay camallı türk yarım 

Sökülmüş kətan kimi çatlayır dodaqlarım.

S-X,  2004,  84.

Əğyara qəzəbli, mənə mehriban 

Könül yoldaşımdı o nazlı canan 



Türklərtək olmuşdu bir köçə möhtac 

Türklərtək elədi  yurdumu yarac

Nizamido  azərbaycançtlıq

O türküm getdisə bir gün çadırdan 

Saxla türkzadəmi,  sən,  ey Yaradan.

X-Ş,  2004,  342.

«Xosrov  və  Şirin»də  Şirin  Xosrova  özü  haqqında 

danışanda  özünü  türk  adlandırır.  Xosrovu  isə  «sərxoş  türhrə 

(yəni  qəmi-dərdi  özündən  uzaqda  saxlayan,  həyatdan  zövq 

almağa meylli olan) bənzədir:

Qara gözlü türkəm, bu dam üstə mən 

Ağ hindi adını almışam  səndən.

X-Ş, 2004,  146.

Hinduların hələ atəşpərəstdir 

Sərxoş türklər kimi gözlərin məstdir.

X-Ş,  2004, 252.

Azərbaycanlı  təsəvvüründəki  türk  adı  Nizami  üçün  o 

qədər  doğmadır  ki,  hətta,  hər  hansı  bir  türk  əslli  şəxs  (istər 

adi  adam  olsun,  istər  hökmdar)  bir  naqis  iş  görürsə  onu  türk 

kimi  qəbul  etmək belə  onun əqidəsinə yad görünür.  Məsələn, 

«Sirlər  xəzinəsi»ndə  bir  zaman  dağ  kimi  ucalan  dövlətin 

qayğısız,  zalım  hökmdarların  ucbatından  dağıdıldığını  yanğı 

ilə  qələmə  alır.  İncidilmiş  bir qarının  dilindən  Sultan  Səncərə 

deyilir ki,  ədalətsiz  olduğun  üçün  sən  türk  deyilsən,  qarətkar 

bir  hindusan.  Yəni  ki,  türk varsa  o  ədalətlə  yanaşı  olmalıdır. 



Türk,  ədalətliliyi  həmişə  başı  üstündə  müqəddəs  bir  bayraq 

kimi  gəzdirib  dalğalandırmalıdır.  Poemanın  «Qarı  ilə  Sultan 

Səncərin hekayəsi» hissəsində deyilir:

Bəla görmüş bi qadın bağrı qan, gözü yaşlı 

Bir gün  Sultan Səncərin ətəyindən yapışdı. 

Kefli bir qarğa gəlib alt-üst etdi yerimi 

Şillə çəkdi  üzümə, yoldu birçəklərimi. 

Yaxamdan yapışır ki, de qatilin adını 

Filan gecə kim vurdu kənddə filan adamı 

Sərxoş qatil özüykən qırır qol-qanadımı



Mübariz  Yusifov

Neçin döyüb incidir ağbirçək bir qadını.

Yetim malını yemək ədalətmidir məgər?

Hələ də lənətlənir, Abxazda qarətçilər.

Adil olsa şah əgər hamı ona baş əyər 

Bəslər məhəbbətini  bütün canlar, könüllər 

Dağ kimi ucalmışdı bir zaman türk dövləti 

Sarmışdı  məmləkəti ədaləti, şəfqəti 

Sən yıxdın o şöhrəti, batıb getdi  o ad -san 

Demək sən türk deyilsən, yağmaçı bir hindusan. 

S-X,  2004,  110-111.

Sultan  Səncər  (1086-1157)  Səlcuqilərdən  Məlik  şahın 

oğludur.  Sultan  Səncər Böyük  Səlcuqilər dövlətinin hökmdarı 

olmuşdur.  Onun  hökmdarlığı  dövründə  ölkədə  sülalədaxidi 

çəkişmələr  davam  edirdi.  Bu  çəkişmələrlə  yanaşı  kənar 

müdaxilələr  də  var  idi.  Bunlardan  biri  də  1153-cü  ildə 

Xorasan  oğuzları  liə  müharibə  idi  ki,  sultan  Səncər  əsir 

düşmüşdü.  Bununla  da  Səlcuqilər  dövləti  süquta  uğradı. 

Nizami  də  bu  böyük  dövlətin  süquta  ubramasına  təəssüflənir 

və  bunda  Sultan  Səncərin  ədalətsizliyini  qarının  dili  ilə 

çatdırır.  Çatdırır ki,  türkəsilli  hökmdarlar ibrət  götürsünlər və 

ölkədə ədalət çırağı yandıra bilsinlər.



4.  Qalibiyyət motivləri

Nizaminin  poemalannda  qalibiyyət  motivləri  olduqca 

mühüm  bir  yer  tutur.  Nizaminin  dövründə  və  eləcə  də 

Nizamidən əvvəlki  zamanlarda Azərbaycan  başqa-başqa yadelli 

işğalçıların  təcavüzünə  məruz  qalırdı.  Nəticədə  ölkənin 

bütövlüyü parçalanır, qədimdən davam edən sərhədləri pozulur. 

Əhali  maddi,  mənəvi,  fıziki-cismani  təsirlər  qarşısında  baş 

verən çətinliklərə dözməyərək pərən-pərən düşürdü.  Bu halda, 

xalqın  sosial  rifahından  və  dirçəlişindən  söhbət  gedə  bilməzdi.

Nizamidə  azərbaycançıhq

Bu  barədə  «Nizaminin  dövrü  və  ictimai  mühiti»  hissəsində 

müxtəsər  şəkildə  bəhs  edilmişdir.  Nizami  isə  bir  təəssübkeş 

vətən  övladı  kimi  bu  ağn-acıları  istər-istəməz  öz  içərisində 

yaşadırdı.  Odur  ki,  poemalanndakı  müharibə  və  döyüş 

səhnələrinin  təsvirində  zahirən  qələbələri  Azərbaycandan 

olmayan  başçılara  aid  edirsə  daxildə,  batində  bu  qələbələri 

xeyirin  şər  üzərindəki,  ədalətin  zülm  üzərindəki,  bolluğun, 

fıravanlığın  məhrumiyyətlər  üzərindəki  qələbəsi  kimi  təsvir 

edirdi. Öz cəmiyyətində xeyirxahlığın, ədalətliliyin, bolluğun və 

fıravanlığın  bərqərar  olmasını  daim  arzuladığı  kimi  həmin 

qələbələrin  Azərbaycanla  bağlı  təsvirini  özünün  mənəvi  borcu 

hesab 

etmişdir. 



Sanki 

hər 


bir 

qələbə 


onun 

daxili 


mənəviyyatından,  daxili  hiss  və  duyğularından  qopub  can 

yanğısı  içərisində  öz  vətəninə  doğru  qanad  açırdı.  Nizaminin 

vətənpərvərlik  duyğusu  o  qədər  güclü  olmuşdur  ki,  hətta, 

Xosrov  İran  şahlanndan  olsa  da  belə  onun  iranlı  Bəhram 

Çubinlə döyüşünü və  qələbəsini  türk adı altında ürəyində  daimi 

məhəbbət  bəslədiyi  Azərbaycana  aid  edir.  Bu  məhəbbət 

Nizamidə  o  qədər  güclüdür  ki,  hətta,  qalib  tərəfin  döyüşünü 

belə «türksayağı» döyüş kimi qələmə alır:

O qədər talandı qoşun və yaraq 

Talanmışdı  sanki dağ üstündə dağ 

Dəmir dağ yerindən tərpənən zaman 

Sanki yer titrədi, qopdu bir tufan. 

Xosrov cəm edilmiş bu igidlərin 

İçindən ayırdı bir qırx, əlli min 

Qəflətən  bir gecə keçdi hücuma 

Don zirehə döndü,  qılınc da cama 



Türk kimi bir döyüş başladı  həm də 

Türk kərənayları səslənən dəmdə 

Bəhrami-çubinlə düz gəlmədi baxt 

Xosrov Pərviz şaha qaldı  qılınc-taxt 

Bəhram  qaçdı  Çinə, tutmadı  qərar 

Qəza üz verəndə meydan daralar.

X-Ş, 2004,  147-148-149.

1 2 5 ^ ^ .


Mübariz  Yusifov

«Yeddi  gözəl»  əsərində  Bəhram  Gurun  çinlilərə 

döyüşündə  qələbəni  Bəhram  Gurun  tərəfində  təsvir  edir. 

Doğrudur,  Bəhram  Gur  iranlı  idi.  Çin  haqqında  Nizaminin 

təsvirlərində o yerdə ki,  söhbət xeyirxahlıqdan,  ədalətlilikdən 

gedir,  orada  qələbə  də  üstünlük  də  türk  adı  ilə təqdim  olunan 

başçılara  aid  edilir.  Xəbislik,  ədalətsizlik  olan  yerdə  isə, 

məsələn  çinli  çindir,  hindli  hind.  Bəhramın  çinlilərlə 

döyüşündə  isə  çinlilərin  məqsədi  qəsbkarlıqdır.  Odur  ki, 

qələbə  Bəhramın tərəfində təsvir edilir.  Nizami  Azərbaycanlı 

təəssüratı  ilə  Bəhrama  rəğbət  göstərir.  Hətta,  Çin  tərəfdən 

qoşunda  türk  adlandırılan  döyüşçülər  iştirak  etsə  belə,  onlar 

ədalətsiz  döyüşə  girdiyi  üçün  Nizami  onları  özününkü  hesab 

etmir  və  onları  qələbəyə  naümid  qoyur,  necə  ki,  Sultan 

Səncər  türk  əsilli  olduğu  halda  ədalətsizliyinə  görə  onu 

qarətçi,  «yəğmaçı»  adlandırır.  Deməli,  Nizaminin  amalında 

türklər  o  cümlədən,  Nizaminin  aid  olduğu  Azərbaycanlı 

etnosu  ədalətli  və  xeyirxah  əm əllər  sahibi  olmalıdır.  Belə 

deyilsə,  onlara  türk  (Azərbaycanlı)  demək  olmaz,  ən  doğma 

qan qohumluğu çatan insanlar olsa da belə.

Nizami 

çox  böyük  sevgi  və  məhəbbətlə  türk 



(Azərbaycanlı)  adında  ədalətlilik  və  humanistlik  görür.  Öz 

milli  təəssüratını  da  bu  qayda  üzrə  təsvir  edir.  Bunu  döyüş 

səhnəsinin aşağıdakı təsvirindən də görmək olur:

Gecə sanki qara bir ənbərdi, xam 

Xaqanla Bəhramtək vuruşdu Bəhram. 

Çıxalı  qılınclar ağır qınından 

Şahın nərəsindən və basqınından 

O türk ordusunun artdı  dəhşəti 

Qılıncdan küt oldu, ayaqdan iti 

Bəhram qılıncını çaldı,  çaldı hey 

Türklər rühdan düşdü, bihal qaldı  hey

Y -G , 2004,110-111.

İskəndərin  döyüş  səhnələrində  nə  üçün  daim  şair  onu 

qalib  kimi  təsvir  edir?  Çünki  İskəndərin  məqsədi  işğalçılıq



Nizamidə  azorbaycançılıq

deyil,  ədaləti  bərqərar  etmək  üçündür.  Ona  görə  də  Nizami 

İskəndərin  qələbəsini  özünün  qələbələri  kimi  təsəvvür  edir, 

öz  xalqının  zülm  və  ədalətsizliyə  üstün  gəlməsi  kimi 

işıqlandırır.

İskəndər  zənci  qoşunu  ilə  vuruşur,  qalib  gəlir.  Bu, 

xeyirin  şər  üzərindəki  qələbəsinin  nümunəsi  kimi  təsəvvür 

edilir.  İskəndərin  Dara  ilə  döyüşü  də  xeyirin  şər  üzərində 

qələbəsinin  rəmzi  kimi  qələmə  alınaraq  təsvir  edilir.  Nizami 

ədalətliliyi  hər  şeydən  üstün  tutub  onu  öz  xalqının  timsalında 

türk  adı  ilə  bağladığı  üçün  döyüşün  təsvirində  türklüyə  aid 

etiketlərdən, türk təşbehlərindən də istifadə edir:

Şeypurlar qoparır Aslan nərəsi 

Dimağı  doyurur naym nəfəsi.



Türk nayı qopardı elə bir şivən 

İgidlər coşaraq qopdu yerindən.

İ,  1,141.

Nizami  İskəndəri  ədalətin  bayraqdan  kimi  qələmə 

aldığı  üçündür ki,  İskəndərə aid döyüş səhnələrində türk adını 

epitet və  təşbeh  kimi  işlədir.  İsəkndərlə  Daranın  qarşılaşması 

səhnəsi  Firdovsinin  «Şahnamə»sində  də  vardır.  Bu  döyüş 

doğrudan  da  tarixdə  İskəndərin  qələbəsi  kimi  verilir.  Hər  iki 

şairin  təsvirində  bu  döyüşün  nəticəsi  birdir.  Fərq  odur  ki, 

Nizami  İskəndəri  Yunan  hökmdan  Filippin  oğlu  kimi  təsvir 

edir.  Firdovsi  isə bu məğlubiyyəti  özünə sığışdırmır.  Ona görə 

ki,  İran  şahlarının  sülalə  hakimiyyəti  arasındakı  bağların 

qırılmasını  qələmə  almaq  ona  çətin  görünür. 

Bunun 


nəticəsidir ki,  Firdovsi yalançı  dəlillər tapıb İskəndəri  Daranın 

oğlu  kimi  qələmə  verir.  Bəlkə  də  Firdovsi  həmin  fikri  ona 

görə  daha  ciddi-cəhdlə  canlandırır  ki,  eradan  əvvəl 

VI 


əsrin 

sonu  və  V  əsrin  əvvəllərində  İskəndərin  vətəni  olan 

Makedoniya  İranlılar  tərəfindən  zəbt  edilmişdi.  Sonra 

Makedoniya  hakimləri  istiqlaliyyət  əldə  edərək  güclü  bir 

dövlət  yaratdılar.  Firdovsi  isə  bu  tarixi  bildiyi  üçün  İranın 

məğlubiyyətini  aidiyyəti  olmayan  və  həqiqətə  yaxınlaşmayan

127


Mübariz  Yusifov

rəvayətlərlə  ört-basdır etməyə  çalışır.  Nizami isə bu dəlillərin 

sübutsuz  olduğunu  göstərmək  üçün  İskəndəri  Daranın  qızı 

Rövşənəklə  evləndirir.  Həm  də  bunu  Daranın  özü  İskəndərə 

öz dili  ilə təklif edir.  Bu o deməkdir ki, Nizami öz əsərini  fars 

dilində 

yazmış 


olsa 

da 


onlara 

dərəcədə  rəğbət 



göstərməmişdir.  İskəndəri  isə türk idealına yaxın olan ədalətli 

bir  şəxsiyyət  kimi  fərqləndirir.  Bu  məsələ  barəsində  Nizami 

tədqiqatçılarının pozitiv  fikirlərini  xüsusilə  təqdirəlayiq hesab 

etmək  lazımdır.1  İskəndərin  Hindistana  və  Çinə  səfərlərində 

döyüş  səhnələri  yoxdur.  Çünki  Hindistan  və  Çin  hökmdarları 

İskəndərin  ədaləti iliyindən  məmnundurlar.  Nizami  çox  vaxt 

hindlilər  barədə  «oğru»,  «qarətçi»  kimi  sözləri  işlətsə  də 

onlar İskəndərin  ədalətini  ədalətliliklə  qarşıladığı  üçündür ki, 

şair  hind  hökmdarından  İskəndərə  göndərilən  bir  hind 

gözəlini «türk» kimi təsvir edir:



Türk şimalı idi  o hindli afət 

Şaha hind elindən vermişdi  cənnət 

Yox,  hindli deyildi,  o türk dilbəri 

Hindlitək çalırdı bu könülləri.

O rumlu üzüylə, hindli diliylə 

Etmiş Rum şahını özünə kölə.

İ,  1,  2004,  265-266.

Çinə  səfərində  isə  Çin  xaqanı  İskəndərin  ədalətliliyini 

qəbul etdiyi üçün Nizami də onu türk gözündə görür:

Madam ki,  sülh ilə göyərər dilək 

Döyüşə at çapmaq daha nə gərək?

Çin,  Turan  taxtını məndən istəsən 

Boynumu çəkmərəm bu itaətdən.

Türklərin xaqanı dünya şahından 

Daşqın bir sevinclə oldu kamiran.

İ,  I,  2004,  290-291.

1

  Məmməd  Əmin  Rəsulzadə.  Azərbaycan  şairi  Nizami.  Bakı,  «Azəməşr»,  1991,  s. 



136-140.  Məmməd  Cəfər  Cəfərov.  Nizaminin  fikir  dünyası  Bakı,  «Yazıçı»,  1982,  s. 

41-43.


Nizamidə  azərbaycançılıq

Nzami  İskəndəri  ədatəlliliyinə  görə  o  dərəcədə 

ideallaşdırır  ki,  hətta,  rusların  Bərdəyə  hücumu  və  buranı 

böyük  dağıntılara  məruz  qoyması  eramızın  944-cü  ilində  baş 

vermiş  olsa  da  Nizami  heç  bir  vaxt  Azərbaycanda  olmayan 

İskəndəri  eranın  o  biri  üzündən  çıxarıb  Bərdəyə  gətirir. 

Nizami  İskəndəri  İranda  müharibə  meydanlarına  cəlb  etdiyi 

halda  Azərbaycanda  onu  Nizaminin  ana  yurdunun  bir  guşəsi 

olan  Bərdənin  təcavüskardan  müdafiəsinə  cəlb  edir.  Tarixi 

mənbələrdə göstərildiyi kimi,  944-cü  il  Bərdə tarixinə  ağır və 

müsibətli  illərdən  biri  kimi  daxil  oldu.  Gəmilərlə  Xəzərdən 

Kür  vasitəsi  ilə  Bərdəyə  gələn  ruslar  şəhərin  müdafiəsini 

təşkil  etmiş  Salari  Mərzban  ibn  Məhəmmədin  deyləmilər  və 

yerli  könüllülərdən  ibarət  birləşmiş  qoşunun  müqavimətini 

qıraraq  şəhəri 

tutmuş, 


onu  talan  etmiş, 

müqavimət 

göstərənləri  qılıncdan  keçirmiş,  arvad-uşağı  əsir  almışdılar. 

Bərdə  şəhərinin  müqəddəratında  həlledici  rol  oynamış  bu 

faciə 

haqqında 



XI 

əsrin 


əvvəllərində 

yaşamış 


İbn 

Misqəveyih,  XIII  əsr  tarixçisi  ibn  Əl-Əsir  və  başqaları 

məlumat vermişlər».1

Nizami  İskəndərin  ruslarla  döyüşünün  sonunu  belə 

təsvir edir:

Çox can, baş itirən qırmızı ruslar 

Qırmızı rəngini itirdi naçar 

Ruslardan,  Burtasın aslanlarından 

Əsir düşdü yüz min qılınc oynadan 

Qalanlar yem oldu ac qılınclara 

Fitnəyə ölümdən başqa yox çara 

İskəndər düşmənə çalınca zəfər 

İşləri  oldu şux, lövhədən dilbər 

Endi  öz atından «zəfərdir» deyə 

Bildi ki, qovuşmuş bütün  diləyə

1

  Azərbaycan tarixi.  II cild, Bakı, «Elm», 2007, s.  225-226.



Mübariz  Yusifov

Üz sürtdü torpağa,  dedi:  «Ey rəhbər»

Mən qara torpağam səndədir zəfər»

Dedi: «haqq vermiş bu böyük zəfəri»

Yoxsula payladı xəzinələri.

Göründüyü  kimi,  Nizami  İskəndəri  haqqın,  ədalətin 

bayraqdan,  Nizami  yurdunun  və  Nizami  xalqının  himayədan 

kimi  rəğbətlə,  məhəbbətlə,  ehtiramla  təsvir  edir.  Ruslar 

haqqında  işlətdiyi  «qırmızı  ruslar»  ifadəsindəki  «qırmızı» 

sözü  rəmzdir.  Bunun  mənası  «qanlı»,  «qantökən»,  «cəllad», 

«qaniçən»  şəklində  başa  düşülməlidir.  Görünür,  ruslann 

törətdiyi  qırğınlar o qədər dəhşətli  imiş ki, Nizami «rus» adını 

«qırmızı rus», «qırmızı ruslar» ifadələrində işlədir.

5. Anomaliya,  mifik obraz və  vətən sevgisi

Nizaminin  əsərlərində  oxucu  bəzi  anomaliyalarla, 

həmçinin,  mifik obrazlann zənginliyi ilə  qarşılaşır.  Əlbəttə ki, 

bədii  əsərdə  anomaliyalann  mövcudluğu  onun  müəllifi  üçün 

nöqsanlı  sayılmamalıdır.  Tarixi  obrazlann,  tarixi  hadisələrin 

yerinin  və  vaxtının  dəyişdirilməsi  anaxronizm  də  hesab 

edilməməlidir.  Çünki  bədii  əsər  tarixi  məlumatlan  çatdıran 

mənbə  deyildir.  Bədii  əsərin  vəzifəsi  bədii  obrazlann 

canlandınlmasından  ibarətdir.  Bədii  əsərdə  tarixilikdən  fərqli 

olaraq  sərbəstliyə  yol  verilir.  Bunun  nəticəsidir  ki,  bədii 

əsərlərdə  mifoloji  obrazların,  əfsanələrin,  tarixi  hadisələrin 

təfəkkür 

tipologiyası 

ilə 


əlaqələndirilməsi 

imkanları 

mövcuddur.  Bu  mənada  Nizaminin  əsərlərinin  misli-bərabəri 

yoxdur.  Nizaminin  əsərlərində  anomaliya  təsəvvürü  yaradan 

və mifologi  kontekstdə təsvir edilən bütün hadisələr ancaq və 

ancaq  milliliyə  xidmət  edir.  Məsələn,  İskəndərin  Bərdə 

hökmdan  Nüşabənin  köməyinə  gəlməsi  və  ruslan  məğlub 

edərək  Nüşabəni  əsrilikdən  xilas  etməsi  səhnəsi  baş  verən 

hadisələrin tarixi  ilə uyğun gəlmir.

Məmməd  Əmin  Rəsulzadənin  qeyd  etdiyinə  görə 

İskəndərin  «at  sürdüyü»  hər  bir  ölkə  abad  olmuş,  hər tərəfə

130


Nizamidə  azorbaycançılıq

ədalət  yayılmışdır.  Nizami  sənət  baxımından  olduğu  kimi, 

hikmət 

nöqteyi-nəzərindən 



də 

«iskəndərliyi» 

idealizə 

etmişdir.  Bu  yolla  o,  bəzən  anarxronizmə  də  yol  vermişdir. 

Məsələn,  İsknədəri  bir  müsəlman  kimi  Kəbə  ziyarətinə 

gətirmiş,  bir  türk  və  ya  qafqazlı  kimi  onu  ruslarla 

vuruşdurmuş, 

Bərdə 


hökmdarı 

gözəl 


Nüşabəni 

«ms 


vəhşilərinin əsarətindən» onun əli  ilə qurtarmışdır».1

İskəndərin  dövrü  eradan  üç  əsr  əvvəlki  tarixə  aiddir. 

Bərdə  döyüşü  isə  eranın  944-cü  ilində  baş  vermişdir. 

Bədiiləşdirmə üçün bu zaman  fərqi  şərt deyildir.  Əsas məsələ 

burada  Nizaminin  vətənpərvərlik  duyğusu,  vətən  sevgisidir 

ki,  şair bunu bədiiləşdirmə ilə ifadə etmişdir.  Ona qalmış olsa, 

tarixdə  heç  Nüşabə  hakimiyyəti  də  yoxdur.  Böyük  sənətkarın 

vətənpərvərlik  və  vətəndaşlıq  borcu  o  olmuşdur  ki, 

Azərbaycanın  qədim  və  zəngin  guşələrinin  birində  müstəqil, 

azad,  xoşbəxt,  firavan  bir  ölkənin  mövcudluğunu  bədii  dillə 

tarixiləşdirmişdir.  Bu  olduqca  təqdirəlayiqdir  və  Nizami 

tədqiqatçıları  da  bu  təqdirəlayiq  motivin  heç  vaxt  ziddinə 

getməmiş,  onu bir daha təqdir etmişlər.  Lap Nizaminin  öz dili 

ilə desək,

Çox incəlik gəzsək axtarsaq yəni 

Yalana aparar sözün yüyəni. 

Yazdığım sözlərə verməsəm zivər 

Yenilik verməz o köhnə nəğmələr. 

Qələmə gərəkdir elə söz almaq 

Şüurdan, ağıldan olmasın uzaq 

Parlaq inci kimi  düzülən sözlər 

Ağıla sığmazsa,  yalana bənzər 

Doğruya azacıq bənzəyən yalan 

Yaxşıdır yalana bənzər doğrudan.

İ, I, 2004,  57.

1

  Məmməd Əmin Rəsulzadə. Azərbaycan şairi Nizami. Bakı, Azərbaycan Dövlət 



Nəşriyyatı,  1991, s.  130-131.

Mübariz  Yusifov

İskəndərin  zülmətdə  dirilik  suyu  axtarması  hadisəsi  də 

miflə  bağlıdır.  Müqəddəs  Quranda  göstərilir ki,  «Hər bir kəs 

(canlı)  ölümü  dadacaqdır».  (Ali  imran  (3),  185);  «Harada 

olursunuz  olun,  hətta uca  (möhkəm)  qalalar içərisində olsanız 

belə,  ölüm  sizi  haqlayacaq»  (Nisa,  (4),  183);  «Allah  sizi 

yaratmışdır,  sonra  da  (əcəliniz  çatanda)  öldürücəkdir»  (Nəhl 

(16), 70).

Əlbəttə ki,  Nizami  bir müsəlman kimi bu Quran ayələri 

ilə  tanış  olmuşdur.  Onda  nə  üçün  İskəndəri  zülmətə  dirilik 

suyu  ardınca  yollayır?  İskəndərin  iştirak  etdiyi  bir  məclisdə 

dünyagörmüş qocalardan biri  şaha deyəndə ki;

Yaşamaq istəsən dünya uzunu 

Get keçirt əlinə həyat suyunu- 

İ, I,  2004,  372.

Nizami belə deyir:

Bu sözdən utandı məclis qaldı mat 

Qaranlıq bir yerdə olurmu həyat?

İ,  I,  2004,  372-373.

Bəs  nə  üçün  Nizami  dirilik  suyu  axtanr  və  sonra  da 

dirilik  suyu tapmayan  qəhrəmanını  məyus  edir?  Çünki  İslama 

qədərki  dövrdə  və  hətta  Nizami  dövründə  belə  əbədi  həyata 

qovuşmaq  arzusu  ilə  yaşayan,  axtarışlar  aparan  böyük 

şəxsiyyətlər,  dövlət  başçıları,  igidlər,  sərkərdələr  olmuşdur. 

Nizami  İskəndər kimi  böyük bir hökmdan  dirilik suyu ardınca 

göndərib  sonra  məyus  etməsi  ilə  onu  təsəvvürlərdə 

canlandırmaq  istəyirdi  ki,  həyat  Allahın  əlindədir.  O  yaradır, 

o  öldürür.  Sonra  da  dirildir.  İnsan  özü  özünü  daim  diri 

saxlamaq 

qüdrətinə 

malik 

deyildir. 



Nizami 

İskəndər 

hadisəsini  sadəcə  ibrət  kimi  qələmə  almışdır.  Diri  qalmaq 

ideyası 


daim 

əzablar  içində, 

çətinliklərin  zülmətində 

çabalayan  xalqın  arzusu  idi  ki,  insanlar  nə  zamansa  bu 

məhrumiyyətlərdən 

xilas 


olacaqlanna 

ümid 


yollan

132 -rw w o*



Nizamidə  azərbaycançılıq

axtanrdılar.  Nizaminin  cəmiyyəti  əzab  içində  idi  və  bu 

cəmiyyət əzablı  həyatdan can qurtarmaq yolunu ölməz həyata 

qovuşmada  axtanrdı.  Ancaq  Nizaminin  qəhrəmanı  bu 

nəticəyə  gəlir  ki,  əbədi  həyat  cismani  həyat  deyil,  mənəvi 

həyatdır.  Yəni  bu  dünyada  yaxşı  əməl  qoyan  insanlar  ölüb 

torpağa  qarışsa  da  onlann  yaxşı  əməlləri  zaman  keçdikcə 

yaşayacaqdır. 

Müqəddəs  «Quran»da 

da 


göstərilir  ki, 

insanlann  mükafat  və  cəzalan  onlann  əməllərinə  görədir: 

«Hər  kəs  üçün  etdiyi  əməllərə  görə  dərəcələr  (müxtəlif 

mükafatlar və cəzalar) vardır.  Rəbbin onların nə etdiklərindən 

qafil  deyildir»  (Ənam  (6),  132);  «İman  gətirib  yaxşı  ilər 

görənləri  etdikləri  əməllər  müqabilində  qonaq  qalacaqlan 

(sakin olacaqlan) məva cənnətləri  gözləyir» (Səcdə (32),  19).

Bunlar  zülmün  müqabilində  cismani  həyata  qovuşmaq 

xülyasına Nizaminin  ibrətli  cavabı  idi.  Bu cavabın bir hikməti 

o  idi  ki,  Nizami  insanları xoş əməllərə,  hökmdarları  və  ixtiyar 

sahiblərini ədalətliliyə səsləyir.  Bununla istəyirdi ki,  onun ana 

yurdunda  əmin-amanlıq  olsun,  sülh  olsun,  ədalətlilik  və 

xoşbəxtlilik  olsun.  Onu  da  qeyd etmək  lazımdır ki,  Nizaminin 

öz  qəhrəmanını  bilinməz  yollarda,  qaranlıqlarda  əbədiyyət 

axtarışına 

göndərməsi, 

bu 

hadisələrin 



kökü, 

birbaşa 


ümumtürk  inamı  fonundakı  Azərbaycan mifoloji  təfəkkürü  ilə 

bağlı olmuşdur.

Azərbaycan  mifik  təfəkküründə  su  həyatdır,  su 

əbədiyyətdir,  su  təmizlikdir,  sirli  yuxuları  suya  danışarlar  və 

s.  Su mifi  ilə əlaqədar Azərbaycan  folklorunda  aşağıdakı  kimi 

hikmətli  sözlər  də  formalaşmışdır:  «Su  axdığı  yerdən  bir  də 

axar»,  «Su  başdan  bulanar»,  «Su  kiçiyindir,  yol  böyüyün», 

«Su  girdi  qaba,  oldu  içməli»,  «Su  murdarlıq  götürməz», 

«Suyun  lal  axanı,  adamın  yerə  baxanı»,  «Aydan  arı,  sudan 

duru» və s.

Xəlil  Əliyevin  nüfık  təfəkkürə  aid  tədqiqatında  maraqlı 

bir  məqam  qeyd  olunur:  «Mifologiyamızda  türklərin  yeraltı 

çaylarla  üzüb  axirətə  qovuşmaq  inancı  və  inancla  bağlı 

Taqımasad  tanrı  obrazı 

(yunanlarda  Paseydon)  olmuşdur.


Mübariz  Yusifov

Qədim  Kurqanlardan,  tapılan  gəmi  modelləri  də  bunu  sübut 

edir».1

Su  mifi  Azərbaycan  folklorunda  da  xatırlanır.  «Kitabi- 



Dədə  Qorqud»da  Qazan  xanın  su  ilə  xəbərləşməsi, 

«Koroğlu»da  Koroğlunun  Qoşabulağa  insana  sağlamlıq  və 

qüvvət gətirən su ardınca getməsi hadisələri Azərbaycan etnik 

təfəkküründə  özünə  yer  tutmuş  su  mifi  ilə  bağlıdır.  Görünür, 

Nizami 

İskəndəri 



dirilik 

suyu 


arxasınca 

göndərəndə 

Azərbaycan mifologiyasmdakı  su anlayışı əsas götürülmüşdür.

Nizami  «İskəndəmamə»də  İskəndəri  peyğəmbərlik 

zirvəsinə  qaldırır.  Ancaq,  əslində  İskəndər  peyğəmbər 

olmayıb,  tarixdə  böyük  hökmdar,  fateh  kimi  tanmır. 

İskəndərin  peyğəmbərlik  məqamının  inandırıcı  olması  üçün 

K əh f (18) surəsinin  83-98-ci  ayələrindəki  Zülqəmeyi  adından 

və  xalq  arasında  yayılmış  «İskəndər  Zülqəmeyin»  və 

«İskəndərin  buynuzu  var»  kimi  mifik  obrazlaşmadan  istifadə 

edilmişdir.  «İskəndəmamə» əsərində də «Buynuzlu  İskəndər» 

epitetinə işarə edilir:

Gözəl söz nəqqaşı  məharət ilə 

İskəndər adını  nəqş etmiş belə:

«İki  qəm sahibi» qoymuş namını 

Çünki  Şərqdən, Qərbdən almış kamını. 

Deyirlər görübmüş bir belə röya 

Gündən iki  qəmi alıbmış guya 

İ,  I, 2004,41.

Aydın  məsələdir  ki,  Nizami  zülmətdə  dirilik  suyu 

məsələsinin  və  hətta,  İskəndərin  peyğəmbərlik  məqamının 

təsvirində  K əh f (18)  surəsinin  83-98-ci  ayələrindəki  əhvalata 

və  «Buynuzlu  İskəndər»  mifinə  istinad  etmişdir.  Məlumdur 

ki,  K əhf  surəsindəki  «Zülqəmeyn»  peyğəmbər  olsa  da  o 

İskəndər deyildir.  Onda nə üçün Nizami belə bir yanlışlığa yol

1

  Xəlil Əliyev.  «Kəlilə və  Dimnə» kimə-hindlilərə, yoxsa türklərə məxsusdur?». 



«Kredo» qəzeti,  3 dekabr 2011-ci il, s.  11.

Nizamido  azərbaycançılıq

verir?  Qeyd  etməliyik  ki,  Nizami  bədii  sənət  ustasıdır, 

epizodların  canlı,  təsiredici  alınması  üçün bədii  təxəyyülünün 

gücünü  istənilən  səmtə  yönəldə  bilir.  Onun  belə  bir  epizodda 

İskəndəri  Zülqəmeyn  etməsinin  səbəbi  odur  ki,  Nizami  öz 

qəhrəmanını  Azərbaycan  mifologiyasının dərinliklərinə  çəkib 

aparsın  və  öz  doğma  vətəninin  milli-mənəvi 

irsinin 


yaşadılması  naminə  dünyada  məşhur  olan  bir  şəxsiyyəti 

ideallaşdıraraq  onu,  bir  növ,  bəşəriyyətə  Azərbaycanlı 

mənəviyyatında,  Azərbaycanlı  libasında  göstərə  bilsin.  Hər 

ikisinə  Nizami  nail  olur.  Birincisi,  su  mifinin  Azərbaycan 

etnik  təfəkkürü  ilə  bağlı  məqamları  çoxdur.  İkincisi, 

İskəndərin  buynuzlu  təsəvvür  edilməsi  türk  xalqlarında,  o 

cümlədən,  Azərbaycan mifik təfəkküründə  iri buynuzları  olan 

öküzün  bir totem  kimi  qəbul  edilməsi  ilə  bağlıdır.  Tədqiqatçı 

Xəlil  Əliyev  də  Zülqəmeyn  (iki  buynuzlu)  adından  bəhs 

edərkən  öküz adının  Azərbaycan etnik təfəkküründə mifik bir 

obraz kimi formalaşdığını  qeyd edir».1

Nizaminin  poemalarının  Xəmsə  (beşlik)  adı  altında 

toplanması  da  türk  xalqlarına,  o  cümlədən,  Azərbaycanlılara 

aid 


mifik 

obrazlaşdırma 

ilə 

bağlıdır. 



Nizami 

bütün 


əsərlərində,  bu  əsərlərdəki  epizodlarda  və  hətta,  əsərlərinin 

toplu  adında  belə  türk  etnosuna,  Azərbaycana  aid  mifik 

obrazlardan  istifadə  etmişdir.  «Xəmsə»nin  (beşlik)  ümutürk 

mifoloji təməli qədim türklərin beş qəbilə və tayfa birliyindən 

təşkil  olunması  ilə  bağlıdır.  Türklərdə  beş  qəbilə-tayfa 

birliyini  Lev  Qumilyov aşağıdakı  kimi  izah  edir:  «Tobalıların 

Şimali  Çinin  fəthi  zamanı  məğlub  etdikləri  tayfaların 

içərisində  «beş yüz  Aşina  ailəsi»də  var.  Bu «beş  yüz  ailə»  IV 

əsrdə  hunların  və  çinlilərin  aldıqları  Şensi  əyalətinin  qərb 

hissəsində 

məskunlaşan 

müxtəlif  tayfaların 

qaynayıb- 

qanşmasından yaranmışdı.  («Beş yüz ailə» anlayışını  çinlilər u 

-xu-yəni  «beş  barbar  tayfa»  adlandırırdılar).  439-cu  ildə 

tobalar  hunlara  qalib  gələrək  Xesini  Vey  imperiyasına

Xəlil Əliyev. «Kəlilə və Dimnə» kimə-hindlilərə, yoxsa türklərə məxsusdur?». 

«Kredo» qəzeti, 3 dekabr 2011-ci il, s.  11.



Mübariz  Yusifov

V

birləşdirəndə  knyaz  Aşina «beş  yüz ailə»  ilə jujanlann yanına 



qaçdı  və  Altay  dağlarının  cənubunda  məskunlaşaraq jujanlar 

üçün dəmir emal etməyə başladı».1

Lev  Qumilyovun  necə  adlandırdığına  baxmayaraq  «beş 

qəbilə  tayfa  ittifaqı»  tarixlərdə  əfsanələşərək  qalmışdır.  Bu 

əfsanənin  real  kökü  olmasaydı  onun  haqqında  müxtəlif fikirli 

variantlar  da  peyda  olmazdı.  Tədqiqatçı  Xəlil  Əliyev  maraqlı 

belə  bir  fikir  irəli  sürür  ki,  İran-Turan  müharibəsində 

turanlıların Daraya göndərdikləri  «beş ox» türklərin beş böyük 

qəbilə-tayfa  birliyinin  rəmzi  kimi  başa  düşülməlidir.  Eyni 

zamanda,  türklərdə  totem  kimi  müqəddəsləşmiş  qarğa,  siçan, 

boz  qurdu,  qoyun  beşliyi  də  rəmzi  mənadadır.  «Kəlilə  və 

Dimnə»nin  adlarından  birinin  «Pançatantra»  (beş  qanun,  beş 

hissədən  ibarət 

kitab)  adında  da  türklərin  mifik  beşlik 

təsəvvürü öz ifadəsini tapır.1

 2

Beşlik  adı  əsasında  yaranan  Beştau,  Beşbarmaq, 



Beşdəli,  Beştalı  kimi  toponimlik  adların  formalaşmasında  da 

güman  ki,  beşliklə  bağlı  qədim  mifoloji  təsəvvürün  təsiri 

olmamış  deyil.  Nizami  beşlik  anlayışını  müqəddəsləndirdiyi 

üçün,  hətta,  İskəndərin  adında  da  beşlik  əlaməti  müəyyən 

edir.  Onun admın beş hərflə (s,  k, n,  d, r) yazıldığına işarə edir 

və onun səfərlərinin sayının da beş olduğunu göstərir:

İskəndər sözünü yazanda katib 

Yalnız beşcə hərflə işarə edib.



Beş hərfə müvafiq etdik beş səfər 

Sulan,  dağlan keçdiyin yetər.

İ,  II, 2004,  184.

Nizami  İskəndərin  səfərdən  qaytımaq  hərəkətində  də 

beşliyi mənalandırır:

1

  Lev Qumilyov. Qədim türklər.  Bakı, «Gənclik»,  1993, s.  30-31.



2

 Xəlil Əliyev. «Kəlilə və Dimnə» kimə-hindlilərə, yoxsa türklərə məxsusdur?». 

«Kredo» qəzeti, 2011. s.  11.

136


Nizamido  azorhaycançılıq

Pəncəni bu dünya işlərindən çək 

Qayıt öz evinə get beş ayadək.

İ,  II, 2004,  184.

Nizaminin  əsərlərində  Oğuz  türklərinə,  o  cümlədən, 

Azərbaycanlılara  aid  tann  dininin  atributlanndan  biri  kimi 

«Göy» anlayışından istifadə edilir:

Bir qəlb hekayəsi de, bu göy qübbə içində 

Xoş bir nəğmədi dünya təmiz, mavi biçimdə 

S-X, 2004,  66.

Bu göy qübbə altında həmdəmisən bəşərin 

Çoxunun çiynindədir murad verən əllərin 

S-X,  2004,  52.

Yer deyil, göyləri axtarsaq da biz 

Şəbdizin tozundan tapmarıq bir iz 

X-Ş,  2004,  86.

Heç kəs gizlənə bilməz bu göy qübbə altında 

Hər kəs söz mərdliyilə çatır şöhrətə,  ada.

S-X, 2004,  107.

Tann  sözü  qədim  türk  dilində  «Göy»  mənası  bildirmişdir. 

(Bax:  DTS,  544).  Tannçı  isə  tannya  qulluq  edən,  müqəddəs, 

kahin mənalanndandır.  (DTS,  544).  Tannçılığın anlamı budur ki, 

başımızın  üstündəki  göy (səma)  tanndır,  yaradıcıdır.  İslamda  isə 

yaradıcı  Allahdır.  O  təkcə  göydə  yox,  hər  tərəfdədir.  Hətta, 

insana  şah  damanndan  da  yaxındır:  «And  olsun  ki,  insam  Biz 

yaratdıq  və  nəfsinin  ona  nə  vəsvəsə  etdiyini  də  Biz  bilirik.  Biz 

ona şah damanndan da yaxınıq» (Qaf (50),  16).

Nizamidə  Azərbaycan  təfəkkürü  ilə,  Azərbaycan  milli 

düşüncəsi  ilə,  Azərbaycan  mifıologiyasında  özünə  yer  tapan 

anlamlar bunlarla  bitmir.  Bunlann  araşdınlması  və  milli-mənəvi 

sərvətimizin  . dərk  edilməsi  keçmişimizin  müasirləşdirilməsi 

baxımından xüsusi əhəmiyyətə malikdir.

137

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə