MÜbariz yusifov m IL Azərbaycan Respublikası Prezidentinin



Yüklə 4,66 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə9/10
tarix06.05.2017
ölçüsü4,66 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

III  B Ö L M Ə

M İ L L İ L İ K   İD E Y A L A R I

M ən  bu  gün  bir  A zərbaycanlı  kim i  özündə  həm  milli-mənəvi 

dəyərlərin,  həm  də  üm um bəşəri  d ə y ə rlə ri  cəm  edən  bir  insan  kimi 

deyirəm  ki,  bizim  xalqımızın  m ən əvi-əx la q i mentaliteti onun  ən  böyük 

sərvətidir,  xalqımızın  m illi-m ənəvi d ə y ə rlə ri onun  milli sərvətidir.

Heydər Əliyev

1.  İctimai tərbiyə  motivləri

Nizaminin əsərlərində  ictimai  tərbiyə  motivləri  mühüm 

yer tutur.  Nizami  insan  təribyəsinə  olduqca  böyük  əhəmiyyət 

verir.  Bununla  da  Nizaminin  istəyi  bu  idi  ki,  Azərbaycan 

övladlarında 

haqqa, 


ədalətə, 

doğruluğa, 

düzgünlüyə, 

qeyrətliliyə,  mərhəmətliliyə  ehtiram  və  milliliyə  meyl 

yaransın.  Azərbaycan  övladları  igid  olsun,  qoçaq  olsun, 

namuslu  və  qeyrətli  olsun,  böyüklərə  ehtiramla,  kiçiklərə 

rəğbətlə  yanaşa  bilsin, 

zəhmətə, 

zəhmətkeşə  rəğbət 

göstərsin,  torpağa  bağlı  olsun,  islam  didinin  müqəddəsliyinə 

hörmətlə yanaşsın və s.

Nizami  şairlərə  xüsusi  bir  rəğbətlə  yanaşılmasını 

tövsiyə  edir.  Çünki  onun  aləmində  həqiqi  şairlər,  haqqı  dərk 

edib  Allahın  adına  sədaqətlə  sənət  əsəri  yaradan  şairlər 

peyğəmbərlə  yanaşı  durmağa  layiqdir.  Allah  peyğəmbərlərə 

vəhy  verir,  şairlərə  isə  sözləri  seçib  bir  düzümə  salmaq üçün 

ilham  verir.  Ona  görə  də  peyğəmbərə  ehtiram  göstərildiyi 

kimi  həqiqi  şairlərə  də  hörmət  göstərilməsini  vacib  hesab 

edir:

Sözdoğanlar-nur saçan peyğəmbərin kölgəsi 



Ərzin işıq pərdəsi, haqqın yanar nəfəsi  °

Nizamidə  azərbaycançılıq

Mətanət meydanında kimlər tutdu gör səfi 

Əvvəlcə peyğəmbərlər,  sonra şairlər səfi

Şair ilə peyğəmbər-bir nigarın məhrəmi 

Peyğəmbərlə şair haqq,  qalanlar haqq görkəmi. 

S-X, 2004,  60.

Nizamiyə  görə,  Allah  peyğəmbərə  kövsər meyi  içirdib, 

ondan şairlərin  qəlbinə də bir qədər damızdırıb:

Haqqın hazırladığı meydən  içdi peyğəmbər 

Bizim də qəlbimizə damızdırdı bir qədər 

S-X, 2004,  38.

Peyğəmbərin  içdiyi  mey  ilahi,  mənəvi  meydir.  O  mey 

peyğəmbərin  qəlbini  genişləndirir,  yollannı  işıqlandırır, 

əməllərini  bəşəriləşdirir,  beynini  nurlandırır.  (Bəqərə  (2), 

219).  Nəhl  (16)  67;  Maidə  (5),  93);  Şairlərin  içkisi  meydir.  O 

mey  ki,  mim  və  yeylə  yazılır.  Kiçik  əbcədlə  mim  4,  yey  isə 

həm  kiçik,  həm  də  böyük  əbcədlə  10  bildirir.  Cəmi  14.  14 

isə  Məhəmməl  Peyğəmbərin,  Fatimeyi-Zəhranın  və  12 

imamın  rəmzidir.  Bu  da  şairlərin  hidayət  yoludur.  Nizamiyə 

görə  peyğəmbərlə  şairləri  yaxınlaşdıran  əlamətlər  varsa, 

insanlar  da  (xüsusən, 

Nizaminin 

xalqı) 

sidq 


ürəklə 

peyğəmbərə  və  Nizamiyə  ehtiram  göstərməlidirlər  ki,  onlar 

mənəviyatla paklanmış insanlar olsunlar.

Nizaminin  əsərlərində torpağa ehtiram  da özünəməxsus 

yer tutur.  Torpaq ona görə  müqəddəs sayılır ki,  klassik  dövrdə 

formalaşmış  təsəvvürə  görə  yer  üzünü  Allah  Məhəmmədə 

görə yaradıb,  ona xeyir-bərəkət verib.  Füzuli  də deyir ki:

Adəm əvvəl səri-kuyin verib almış cənnət 

Eşidib təni-mələk sonra peşiman olmuş.

F,  I,  180,6.

139

^ *


Mübariz  Yusifov

(Ey  peyğəmbər,  Adəm  əvvəlcə  sənin  torpağını  (səri- 

keyini)  verib  cənnəti  alıb.  Mələklərin  tənəsini  eşidib  (eşidib 

ki,  Allah  Adəmi  ona  görə  yaradıb  ki,  onun  nəslindən 

Məhəmməd  yaransın)  peşiman  olub  (yer  üzünə  qayıdıb). 

Namaz  qılanda  da  insanlar  torpağı  öpürlər.  Çünki  torpaq 

Məhəmmədin  adınadır və  Allah  xeyir-bərəkəti  torpağa verib. 

Nizami də torpağın müqəddəsliyini belə tərənnüm edir:

Bir az xəfif dəysəydi qəmzəsinin oxları 

Can düşüb qədəminə öpərdi torpaqları.

S-X,  2004,  84.

Dedim:  bir-iki  aya şahın hüzurunda mən 



Yeröpmə adətini təzələrəm  ürəkdən 

S-X,  2004,  56.

Nizami  əsərlərində  dövrün  şahlarını,  hökmdarlarım 

tərif  edir.  Doğrudanmı 

şahların,  hökmdarların  hamısı 

tərifəlayiqdir?  Doğrudanmı  onlar  haqq-ədalətin  bərqərar 

olunması üçün fədakarlıq göstərirlər? Əlbəttə ki, belə deyildir. 

Ancaq  Nizami  onları  tərif edir.  Ona  görə  ki,  insanlar  həmişə 

ixtiyar  sahiblərindən  ümid  gözləyir.  Nizami  onları  ona  görə 

ideallaşdırır  ki,  ədaləti  bərqərar  etmək  onların  əlindədir, 

firavanlıq  onlara  daha  yaxındır.  Dövrün  hökmdarlan  ibrət 

götürsün,  cəmiyyət  həyatında  yaxşılığa  doğru  bir  addım  ata 

bilsin. 

Diqqət 


yetirilsə, 

Nizaminin 

hökmdarlara 

aid 


təriflərində  sanki  fərq  yoxdur.  Çünki  hökmdarların  özündə 

fərqləndiricilik çox deyildir.

Nizamidə  tərbiyə  daha  çox  ictimai  xarakter  daşıyır. 

Tərbiyə  öyüd-nəsihət  ruhunda  olsa  belə,  real  həyati 

hadisələrlə əsaslandırılmış qaydada çatdırılır:

Dilini  saxlayanlar nə dolaşır, nə çaşır 

Hürmək yalnız qudurğan köpəklərə yaraşır.

Heç bir kəsə güvənmə,  açıq deyim qoy sənə 

Hətta,  öz kölgəni də yaxın bilmə özünə

Nizamidə  azərbaycançılıq

Rahatlığın pəhnidir bu öyüdün mənası 

Dilin ucundan gəlir canın-başın bəlası.

S-X, 2004,  190.

Nizami  oğlu  Məhəmmədə  öyüd-nəsihət  verəndə  onu 

xeyirxah  işlərə  dəvət  edir.  Zəhmətə,  əməyə,  çalışqanlığa 

çağırır.  İnsanlarla davranışında mehribanlığa,  iş görəndə ağılla 

düşünüb  nəticəsini  əvvəldən  duymağa  sövq  edir.  Sanki  təkcə 

öz  oğluna  yox,  bütün  Azərbaycanlı  balalarına  əxlaq, 

mədəniyyət, mərifət öyrədir:

Sən ey on dörd yaşlım,  hər elmə yetkin!

Gözündə əksi var iki aləmin!

Qəflətdə oyanma, qeyrət vaxtıdır,

İndi  hünər vaxtı,  şöhrət vaxtıdır.

Ucalmaq istəsən bir kamala çat 

Kamala ehtiram göstərər həyat 

Səadət kamalla yetişir başa 

Xalqa hörmət elə, ədəblə yaşa.

Öz adına layiq işlər gör ki, sən 

Axırda utanma xəcalətindən.

L-M,  2004,  51.

«Leyli  və  Məcnun»da  Məcnunun  atasının  Məcnuna 

nəsihəti, 

Məcnunun 

atasına 

cavabı 


böyüklük-kiçiklik 

ehtiramının  nümunəsidir.  Məcnunun  atası  ilə  Leylinin  atası 

arasında  gedən  söhbətin  nəticəsi  baş  tutmasa  belə  həmin 

söhbət  qarşılıqlı  ehtiramın  nümunəsinə  çevrilir.  Leylinin 

atasının  cavabı  bu  olur ki,  «Oğlun ərköyünlük edir.  Sən  dua et 

ki, 


ağıllansın, 

sonra 

məhəbbətdən 



söhbət 

açmaq 


mümkündür».

«Xosrov  və  Şirin»də  Məhbinbanunun  Şirinə  öyüd 

verməsi,  Şirinin  həmin  nəsihətə  əməl  edərək  Xosrovla 

evlənmək  şərtinin  kəbinlə  həll  olunmasına  tələb  qoyması, 

Xosrovun  atasının  incidilmiş  kənd  adamı  barəsində  ədalətli 

qərar  çıxarması  və  oğlunu  tənbeh  etməsi  bütövlükdə

141


Mübariz  Yusifov

Nizaminin  Azərbaycan  cəmiyyətində  görmək  istədiyi  əxlaqi- 

etik normalardır.

Nizami «İskəndəmamə»də İskəndərin qıpçaq çölündəki 

insanların  adət-ənələlərinin  və  geyimlərinin  əxlaqi-etik 

normalara  uyğunlaşdırmasım  təqdir  edir.  Qadınların  açıq- 

saçıqlığmın  islam  etiketlərinə  uyğun  gəlməməsi  Nizamini 

narahat  edir.  Onların  adət-ənənələrində  dəyişiklik  edilməsini 

İskəndərin  vasitəsi  ilə  yerinə  yetirir.  Əlbəttə  ki,  Nizami  öz 

dövrünün  islami  əxlaq  normalarını  təqdir  edirdi.  Hərçənd 

Şəkər  haqqında  söhbət  gedəndə  onun  açıq-saçıq  olmasına 

baxmayaraq  ismətli  bir  qadm  kimi  yaşadığını  da  nəzərdən 

qaçırmır.  Ancaq  hər  halda,  öz  cəmiyyətində  qadının  açıq- 

saçıqlığım təqdir etmir və bunun fəsadlar yarada biləcəyindən 

ehtiyatlanırdı.  Həm  də  «Quran»dakı  Nur  (24)  ayəsinin  31 -ci 

ayəsinə  etimadı  da  nəzərə  alırdı:  «Mömin  qadınlara  de  ki, 

gözlərini  haram  buyrulmuş  şeylərdən  çevirsələr,  ayıb 

yerlərini  qorusunlar,  öz-özlüyündə  görünən  (əl,  uz)  istisna 

olmaqla,  zinətlərini  (baş,  boyun,  boğaz,  qol,  ayaq  və  s. 

naməhrəmə) göstərməsinlər».

İskəndərin  qıpçaq  çölündə  qadm  heykəlini  örtülü 

düzəltdirməsi,  eyni  zamanda,  Şirinin  başı  örtülü  təsvir 

edilməsi  Nizaminin  qadm  ismətinin  qorunması  barəsindəki 

idealına uyğun verilmişdir:

Bu zindana bənzər dünyada ancaq 

Qardaşı  qızıdır gözündə çıraq 

Sanki bir pəridir, pəri yox, bir Ay 

Qəhrəman bir qızdır, başda kələğay 

X-Ş,  2004, 64.

Nizami, 


həmçinin, 

əxlaqi-etik 

baxımdan 

islam 


qaydalarına  olduqca  ehtiramla  yanaşır.  İslam  etiketlərinin 

qorunmasını  və  onlara  riayət  olunmasını  təqdir  edir.  «Xosrov 

və  Şirin»də  Şirinin  dili  ilə  Xosrova  öyüd  verilir  ki,  İslama 

rəğbətlə  yanaşmağı  özünə  borc  bilsin,  hərçənd,  Xosrov 

dövründə  İslam  hələ  cəmiyyətdə  yox  idi.  İran  isə  atəşpərəst

Nizamidə  azərbaycançılıq

idi.  Nizami  islamı  o  dövrə  aparıb  çıxarmaqla  əslində  bu  dinin 

doğru  din  olduğunu  öz  dövründəkilərə  təbliğ  edirdi,  özündən 

sonrakılara isə təlqin edirdi.

Məhəmməd  Peyğəmbər  Xosrovun  yuxusuna  girib  onu 

islama dəvət etdikdə Xosrov qəbul  etmək istəmir.  Peyğəmbər 

isə  onu  qamçı  ilə  vurur.  Nizami  də  deyir  ki,  Xosrov 

səltənətinin dağılmasının əsas səbəblərindən biri bu idi:

Bir gecə Ay yerə gümüş tökürdi,

Xosrov Mustafanı yuxuda gördü.

Yumşaqlıqla dedi:  «Ey comərd, gəl sən 

İslamı  qəbul  ct,  qayıt küfrdən»

«Başımı,-söylədi,  Xosrov-kəssələr 

Dönmərəm yolundan ölənə qədər»

Atlı  ona baxıb bir qədər durdu 

Gedəndə Xosrova bir qamçı vurdu 

X-Ş,  2004,  343.

Şirin də Xosrova öyüd verərkən deyir:

Ərəbin  diniylə oynama,  ey şah 

O din haqq bir dindir, böyükdür Allah.

X-Ş,  2004,  322.

İslamın  əxlaqi-etik  normaları  Azərbaycan  xalqının 

milli-mənəvi  etiketi  kimi  əsrlərlə  yaşayır  və  ən  yaxşı 

ənənələr  Azərbaycançılıq  dünyagörüşünü,  Azərbaycançılıq 

ideyalarını  zənginləşdirir.  Ümummilli  liderimiz  Heydər 

Əliyev Azərbaycan xalqının  ictimai  şüurunda kök salmış islam 

əxlaqi-etik  normaları  ilə  əlaqədar  deyir:  «Milli-mənəvi 

dəyərləri  olmayan  millət  həqiqi  millət,  həqiqi  xalq  ola 

bilməz.  Azərbaycan  xalqının  milli-mənəvi  dəyərlərinin  ən 

əsası  bizim  müqəddəs  kitabımız  Qurani-Şərifdə  öz  əksini



Mübariz  Yusifov

tapıbdır.  Şübhəsiz  ki,  müqəddəs  kitabımızda  Qurani-Şərifdə 

böyük əxlaqi normalar əks olunubdur.1

2.  M əişət həyatının tərənnümü

Nizaminin  əsərlərində  Azərbaycanın  məişət  həyatının 

tərənnümü  də  mühüm  yerlərdən  birini  tutur.  Nizaminin  heç 

bir  əsərində  xalqın  həyatının  məşəqqətlər  içində  qaldığı, 

səfalət,  çəkdiyi  ümidsizliyə  düçar  olduğu  göstərilmir. 

Hərçənd  ki,  Nizami  dövründə  və  ondan  əvvəlki  zamanlarda 

müstəqil  yaşamaq  hüququndan  məhrum  olunan,  azadlığı 

arzulardan  o  biri  tərəfə  keçməyən,  öz  dilində  yazıb-oxumaq 

imkanları  əldə  edə  bilməyən,  zəhmətlə  becərdiyini  öz 

ruzisinə  çevirə  bilməyən  əhalinin  məişət  ehtiyacları  bitməz- 

tükənməz  olmuşdur.  Məişət  həyatını  Nizaminin  öz  timsalına 

çevirdikdə  belə,  adı  əsrlərdən-əsrlərə  yaşayan  bu  dahi 

şəxsiyyətin 

öz 


güzəranını 

nəzərdən 

keçirmək  bütün 

Azərbaycanlı  həyatı  və  məişəti  barədə  bitkin  bir  təsəvvür 

yaradır.  Nizami  öz  dövrünün  möhtəşəm  qüdrətə  malik,  dərin 

savadlı,  bilikli  və  məlumatlı,  uzaqgörən  bir şəxsiyyəti  olduğu 

halda,  şahlan  tərif edib  onlara  zamanların  fövqündə  dayanan 

misli-bərabəri  olmayan sənət əsələri həsr etdiyi  halda,  heç bir 

şahın  sarayında  özünə  layiq  olan  bir  vəzifə  tutmamışdır. 

Doğrudur,  Nizami  özü  «Xosrov  və  Şirin»də  Qızıl  Arslanı 

tərifləyərkən  hökmdar  tərəfindən  unudulduğunu  külək 

vasitəsi ilə çatdıraraq belə deyir:

Ora yol tapanda,  ey külək,  dərhal 

Sən bu Nizamini  bir yadına sal!

Dayan səcdəsinə bir kölə kimi 

Xəbər ver ki, belə deyir Nizami:

Heydər Əliyev.  Yeni Azərbaycan  Partiyasının yaradılmasının 



6

-cı ildönümünə həsr 

olunmuş təntənəli yığmcaqda çıxışı.  «Xalq qəzeti», 28 noyabr,  1988.

Nizamidə  azərbaycançılıq

«Olsam da xidmətdən bir müddət uzaq 

Daima sizinlə məşğulam ancaq».

X-Ş,  2004, 45-46.

Belə  başa  düşmək  olar  ki,  bir  müddət  Nizaminin  də 

hansısa  vəzifəsi  olmuşdur.  Ancaq  sonralar  unudulmuşdur. 

Ziya  Bünyadov  Nizaminin  var-dövlətini  hesaba  olaraq  yazır 

ki, 


«Məxzənül-əsrar»  əsərinə 

görə  Ərzincan 

hakimi 

Fəxrəddin  Bəhram  şah  ibn  Davud  (1162-1225)  ona  5000 



dinar,  beş  at  və  beş  qatır yükü  fəxri  geyim  verir.  Qızıl  Arslan 

Nizamini  saraya  dəvət edir.  O  isə qulluğu qəbul  etmir.  Ancaq 

Qızıl  Arslan  ona  Həmdünyan  kəndini  bağışlayır  və  fəxri 

geyim verir.1

Əlbəttə  ki,  bu  bəxşişlərlə  Nizaminin  həyatı  firavan  ola 

bilməzdi,  nüfuzu  isə  bazar  darğasının  nüfuzunu  keçə 

bilməzdi.  Çünki  cəmiyyətdəki nüfuz bəxşişlərlə yox,  hər kəsin 

layiq  olduğu  vəzifənin  ona  qazandırdığı  ehtiram  ilə  ölçülür. 

Belə  olduqda,  Nizami  öz  dövründə  zəmanəsinin  adi 

adamlarından  heç  nə  ilə  seçilmirdi.  Ancaq  heç  kəsin 

qələminin  qüdrəti  də  Nizami  qələminə  çata  bilməmişdir. 

Nizamidən  400  il  sonra  yaşamış  Füzulini  də  ancaq  öz  qələmi 

məşhur  etmişdir.  Füzulinin  ən  böyük  vəzifəsi  məsciddə 

xidmət  olmuşdur  ki,  «ədalətli»  sultan  Süleyman  bunu  da  ona 

çox  görmüşdür.  Şeir yazıb  əvəzində  bəxşiş  gözləmək  Nizami 

nüfuzundan  və  şəxsiyyətindən  çox-çox  aşağı  bir  iş  olduğu 

üçün  o  öz  oğluna  şair  olmağı  tövsiyə  etmir,  başqa  peşələrə 

yiyələnməyi,  özgə  əlinə  baxmamağı,  zəhməti  müqabilində 

yaşamağı daha üstün tutmasını tapşırır:

Elə ki böyüdün, belədir qayda 

Atanın adından sənə nə  fayda?

Şeirdə,  sənətdə məharətin var 

Şairlik eləmə!  Dövrə bax ki,  bir 

Tərif əvəzinə pislənir şeir.

Ziya Bünyadov.  Azərbaycan Atabəyləri dövləti, Bakı,  «Elm»  1985, s.  125-126.



145J5fe&-

Mübariz  Yusifov

Şeirdən ucalıq umma dünyada 

Çünki Nizamiylə qurtardı o da 

Hərçənd sənətin çox rütbəsi var 

Həyata faydalı bir elm axtar 

Elmlər elmidir demiş peyğəmbər 

Din elmi,  təbabət elmi müxtəsər. 

Məndən söyləməkdir səndən eşitmək 

Bir insan əliboş gəzməsin gərək.

L-M,  2004,51-52.

Nizami  zəhməti,  əməyi,  çalışmağı  hər insan üçün  şərəf 

hesab  edir.  Odur  ki,  nəsihətamiz  hekayələr  məcmuəsi  hesab 

olunan 

«Sirlər 


xəzinəsi»ndə 

zəhmətin, 

əməyin, 

təşəbbüskarlığın  özü  «sirlər  xəzinəsinin  açan»  kimi  təsvir 

edilir.  «Kərpickəsən  qocanın  hekayəti»  buna  parlaq  bir 

nümunədir.  Burada  söhbət  ondan  getmir  ki,  adamlar  çörək 

qazanmaq üçün kərpickəsən olsa yaxşıdır.  Söhbətin məzmunu 

budur  ki,  hər  kəs  öz  zəhməti  ilə  yaşasa  yaxşıdır.  Bu 

ələbaxımlıqdan  uzaq  olmaq  deməkdir,  minnət  götürməkdən 

xali  olmaq  deməkdir.  Gözü-könlü  tox  olmaq  deməkdir.  Bu, 

kərpickəsənin dilindən deyilən Nizami didaktikasıdır:

Şam şəhəri tərəfdə qoca bir kişi vardı 

Uzaqlaşıb bəşərdən mələk kimi yaşardı. 

Toxuyardı özünə otdan, əncərdən köynək 

Dolanardı  minnətsiz, hər gün kərpic kəsərək.

Bir gün yenə o qoca tərini silə-silə 

Əlləşərkən palçıqda saman ilə, su ilə 

Çıxdı  qəfil gözəl bir dəliqanlı 

Xitab etdi qocaya dilli, ahlı,  amanlı:

«Bu nə işdir görürsən? Bu nə düşkünlük, qoca? 

Yalnız qullar,  kölələr dözər zillətə bunca 

Qoca dedi:  «Ay oğul, dəliqanlılıq etmə!

Öz işinlə  şuğullan, mənə ağıl öyrətmə!

Əziyyətli olsa da öyrəndim bu sənəti 

Ki, boynumda qalmasın bir kimsənin minnəti

Nizamidə  azərbaycançılıq

Xəzinə yığmıram ki məsxərəyə qoyulum 

Əlimin zəhmətilə dolanıram, ay oğlum!

X-Ş, 2004,  117-118.

Nizaminin  əsərlərində  bolluq,  firavanlıq,  zənginlik 

epizodlarına  da  tez-tez  rast gəlmək  olur.  «Xosrov və  Şirin»də 

kef məclislərinin  təsviri,  Məhinbanunun  Xosrovu  qarşılaması 

epizodunda, 

Nəkisa 

və 


Barbədin 

mahnı 


oxumaları 

hadisələrinin  vcrilməsimdəki  zənginlik,  bolluq  və  firavanlıq 

oxucuda  xoş  əhval-ruhiyyə  yaradır.  «Leyli  və  Məcnun»da 

Leylinin  atasının  Məcnunun  atasını  qarşılaması  mərasimində 

və  Məcnunun  atasının  öz  maddi  zənginliyi  haqqında 

danışması  da  xoşagələn  emosiyalar  yaradır.  «Yeddi  gözəl»də 

və  «İskəndəmamə»də  də  belə  epizodlar  çoxdur.  Həmin 

bolluq  və  firavanlıq  epizodlarının  verilməsi  ilə  Nizami 

oxucularına  onu  çatdırmaq  istəmir  ki,  şahlar,  varlı  və  imkanlı 

adamlar firavanlıq  içində  yaşayır,  sadə  camaat  isə  əzab  çəkir. 

Əksinə,  sadə  adamların  da  öz  zəhmətləri  ilə  qazandığı  ruzi 

bolluğu  canlandırılır.  Aydındır ki,  Nizami  dövründə  də  ondan 

və  sonra  da  insanların  məişət  həyatında  firavanlıq  və 

yoxsulluq  kontrastları  mövcud  olmuşdur.  Ancaq  Nizaminin 

təsvirlərində  bu  kontrastlara  təsadüf  edilmir.  Çünki  Nizami 

əzəmətlidir.  O  təkcə  öz  dövrünü  yox,  gələcək  əsrləri  də 

nəzərə  alır.  Nizaminin  amalı  odur  ki,  onun  cəmiyyəti  azad 

olsun,  zəngin  olsun,  firavan  yaşaya  bilsin.  Çünuki  Nizami 

kimi  intellektləri  olan  xalqın  daxili  potensialı,  zəhmətkeşliyi, 

əzmkarlığı,  çətinliklərdən  xilas  yolunu  araşdırmağa  nail 

olmaq  cəhdləri 

onların  firavan  həyat  qurmağa  layiq 

olduqlarının göstəricisidir.


Mübariz  Yusifov

3.  Nağıl;  dastan  və  əfsanə  qaynaqlan

Nizaminin  yaradıcılığında  xalq  ruhunu  əsrlərdən- 

əsrlərə  yaşadan  nağıl,  dastan  və  əfsanə  mövzulanndan 

istifadəyə  geniş  yer  verilmişdir.  Nizami  analitik  təfəkkürə 

malik  bir  şəxsiyyət  olduğu  üçün  onun  əsərlərində  təkcə 

Azərbaycan  folklorundan  yox,  həm  də  Şərqin  ən  möhtəşəm 

folklor  nümunələri  kimi  yaranmış  və  Azərbaycan  xalqı 

içərisində  yayılaraq  bütövlükdə  Şərq  milli  təfəkkürünün 

məhsuluna  çevrilmiş  nümunələrdən  də  istifadə  edilmişdir. 

Belə  folklor nümunələri  Azərbaycan  mühitində  Azərbaycanlı 

ictimai  təfəkkürünün  zənginləşdirilməsi  baxımından  olduqca 

mühüm  əhəmiyyətə  malikdir.  Nizami  öz  əsərlərində  bütün 

Şərq 

aləminin 



ictimai 

təfəkkürünün 

məhsulu 

kimi 


formalaşmış  «Min  bir  gecə»,  «Sindbadnamə»,  «Tutinamə», 

«Kəlilə və Dimnə» kimi  folklor nümunələrindən yaradıcılıqla 

istifadə  etmiş,  onları  Azərbaycan  mühitində  Azərbacyanlı 

etnik təfəkkürü  ilə  dolğunlaşdırmış,  cilalamış  və  bir qədər də 

obrazlı  desək,  onlara  Azərbaycanlı  milli  ruhu  hopdurmuşdur. 

Nizami 


nəinki 

Şərq 


xalqlarında 

yayılmış 

folklor 

nümunələrindən,  eyni  zamanda,  təsvir  etdiyi  hadisələrə 

uyğun  olaraq  Avropa  və  Afrika  xalqlarına  aid  nümunələrdən 

də  yaradıcılıqla  istifadə  edir.  Bu  hadisələr  Azərbaycan 

mühitində  yeniləşir  və  Nizami  onları  gələcəyə  Azərbaycanlı 

libasında  təqdim  edir.  Azadə  Rüstəmzadə  Nizaminin  Şərq 

folklaruna müraciətini  daha  dolğun  şərh  edərək  yazır:  «...  bu 

o demək  deyildir ki,  Nizaminin  Fərhadı,  yaxud Şirini,  Leylisi, 

Məcnunu  folklorda  olan  Şirin  və  Fərhadın,  Məcnun  və 

Leylinin  eyni  olmuşdur.  Nizami  öz  ölməz  qəhrəmanlarının 

surətlərini  ucaldarkən  bu  nümunələrə  istinad  etsə  də  tarixi 

salnamələrə  və  sələflərinə  müraciətdə  olduğu  kimi,  buradan 

əxz  etdiklərini  də  öz  zəngin  təxəyyül  aləmində  cilalayıb 

pardaqlamış,  onlara  yeni  ruh,  yeni  təravət,  yeni  məna  və



Nizamidə  azərbaycançılıq

məqsəd  vermiş,  yeni,  yalnız  özünəməxsus  bədii-romantik 

obrazlar səviyyəsinə qaldırmışdır».1

Nizaminin  «Sirlər  xəzinəsi»  poemasmdakı  mövzuların 

bir qismi  Nizamidən  bir  əsr  əvvəl  yaşamış  Məlikşahın  vəziri 

Nizamiülmülkün 

«Siyasətnamə»sindəki 

hekayələrin 

məzmunu  ilə  də  səsləşir.  Nəzərə  almaq  lazımdır  ki, 

«Siyasətnamə»də  qələmə  alman  hadisələr  də  başqa  bir 

məkanda  yox,  məhz  Azərbaycanda  baş  vermiş  hadisələrin 

hekayələşdirilmə 

variantıdır. 

Məsələn, 

Nizamiüllülkün 

«Siyasətnamə»sində  belə  bir  hadisə  təsvir  olunur:  Adil 

Nuşirəvanın  sərkərdələrindən  biri  bir  qarının  torpağını 

əlindən  alır.  Qarı  isə  öz  torpağına əvəz kimi  torpaq və ya pul 

istəyir.  Sərkərdə  isə  vermir.  Qarı  yol  üstündə  onu  gördükdə 

qışqırıb  haray  salır,  öz  tələbinin  ödənilməsini  istəyir. 

Sərkərdə  isə  heç  nə  olmamış  kimi  çıxıb  dedir.  Əlbəttə  ki, 

Azərbaycan  cəmiyyətində  belə  haqsızlıqlara  yol  verilməsi 

qeyri-adi  bir  hadisə  deyildi.  Nizami  isə  bu  hadisəni,  indiki 

dildə desək, bir az da «qloballaşdırır».  Onu Sultan Səncərə aid 

edir.  Məqsəd  bu  olur  ki,  Azərbaycanlı  ixtiyar  sahiblərini 

oyatsın.  Onların  beyninə  yeritsin  ki,  öz  xalqınıza  zülm 

etməyin.  Qoy  tarixlər  sizdən  ibrət  götürsün.  Ədalətli  olun  ki, 

zamanlar  sizi  rəğbətlə  xatırlasın.  Zülmkar  olsanız  həmişə, 

bütün zamanlarda adınız zalım kimi nifrət hədəfi olacaqdır.

Nizami  öz  əsərlərinə  Şərqdə  məşhur  olan  Qarun,  Nuh, 

Xızır,  Davud,  Süleyman  və  Bilqeyis,  «Yusif  və  Züleyxa», 

«Harut və Zöhrə» hadisələri ilə bağlı  mövzuları daxil edərkən 

onları 

Azərbaycan 



mühitində 

ibarətamiz 

məzmunla 

cilalayaraq  zənginləşdirmişdir.  Nizami  Şərqin  ən  ibarətamiz 

abidələrindən  biri  kimi  zaman-zaman  hindlilərə  aid  edilən, 

ancaq  daxilində  ümumtürk,  həmçinin,  Azərbaycanlı  etnik 

təfəkkürünün  izləri  açıq-aydın  görünən  «Kəlilə  və  Dimnə» 

hekayələrinə  də  müraciət  etmişdir.  Şərq  ədəbiyyatında 

«Kəlilə  və  Dimnə»nin  ilk  dəfə  fars  şairi  Rudəkinin  (IX-X 

əsrlər)  nəzmə  çevirdiyi  göstərilir.  «Kəlilə  və  Dimnə»

R.Azadə. Nizami  Gəncəvi. Bakı, «Elm»,  1979,  s.  179.



Mübariz  Yusifov

hekayələri  Azərbaycan  folklorunda  geniş  yayılan  və  xalq 

tərəfindən  sevilən  variantlardan  da  məlum  olmuşdur.1 

Nizaminin  «Sirlər  xəzinəsi»ndə  qələmə  aldığı  «Ovçu,  it  və 

tülkünün  dastanı»,  «Meyvə  satanla  tülkünün  nağılı»,  «Bülbül 

ilə  qızılquşun  nağılı»  və  s.  mövzular «Kəlilə  və  Dimnə»dəki 

hekayələrlə  uyğun  gəlirsə,  bunda  təəccüblü  heç  bir  şey 

yoxdur.  Çünki,  əw əla,  «Kəlilə  və  Dimnə»  hekayələrindən 

ümumtürk  ruhu,  Azərbaycanlı  nəfəsi  gəlir,  ikincisi,  həmin 

hekayələrin 

bənzəri 

Azərbaycan 

folklorunda 

mövcud 


olmuşdur.  Nizami  də  həmin  hekayələrə  öz  bər-bəzəyini 

vurmuş,  onu  Azərbaycan  mühitində  ibrətamiz  səviyyədə  öz 

cəmiyyətinə təqdim etmişdir.

Nizaminin  «Xosrov  və  Şirin»  əsərinin  mövzusu 

Firdovsinin  «Şahnamə»sində  təsvir  edilsə  də  Azərbaycan 

folklorunda  «Xosrov  və  Şirin»  adında  nağıl  və  dastanın, 

«Fərhad  və  Şirin»  nağılının,  habelə,  «Şahzadə  Süleyman» 

nağılının  mövcudluğu  tədqiqatçılar  tərəfindən  təqdir  edilir.1

 2 

Azərbaycan ərazisində Fərhadla bağlı «Fərhad arxı», «Fərhad 



qalası»,  «Fərhad  evi»  kimi  yer  adlarının  mövcudluğu  da  onu 

göstərir  ki,  «Xosrov  və  Şirin»də  mühüm  epizodlardan  biri 

olan  Fərhad  haqqındakı  hekayə  təsadüfi  deyildir.3  Nizami  bu 

mövzunu  bilavasitə  xalqdan  almış,  bədiiləşirmiş,  cilalayıb 

sığallamış  və  yenidən  xalqın  təfəkkürünə  ərməğan  etmişdir. 

Tədqiqatlarda  da  Fərhadın  Azərbaycan  mühiti  ilə  bağlı  bir 

şəxsiyyət olduğu göstərilir.4

Nizaminin 

qələmə 

aldığı 


«Leyli 

və 


Məcnun» 

poemasının mövzusu ərəb  şifahi  xalq ədəbiyyatı ilə  bağlı olsa 

da Azərbaycan folklorunda da bu adda nağıllar yaranmışdır.

1

  R. Azadə.  Nizami  Gəncəvi,  (həyatı  və  sənəti).  Bakı,  «Elm»,  1979,  s.  164-165;  Tağı 



Xalisbəyli.  Nizami  Gəncəvi  və  Azərbaycan  qaynaqları.  Bakı,  «Azərbaycan  Dövlət 

Nəşriyyatı»,  1991, s.  24-25.

2

 Nizami Gəncəvi. Yeddi gözəl. Filoloji tərcümə. Bakı  «Elm»  1983  s  10



3

 Tağı Xalisbəyli. Həmin əsər, s.  47.

4

 Bax:  Məmməd Cəfər Cəfərov. Nizaminin fikir dünyası  Bakı  «Yazıçı»  1982, s  151;



Tağı Xalisbəyli. Nizami Gəncəvi və Azərbaycan qaynaqlan..  Bakı, «Azərbaycan 

Dövlət Nəşriyyatı»,  1991, s. 46-47.

150

Mzamido  azorbaycançılıq

Nizaminin «Leyli və Məcnun»undakı  hadisələr isə ərəb 

folklorundan  iqtibas  deyildir.  Burada  Azərbaycan  folkloruna 

məxsus qaynaqlar çoxdur.  Nizami  də öz əsərində bu mövzunu 

cilalayaraq  onu  ərəb,  İran  mühitindən  Azərbaycan  mühitinə 

gətirmişdir.  Nizaminin  əsərlərində  xalq  arasında  yayılmış 

«Fərhad  və  Şirin»,  «Lelyi  və  Məcnun»,  «Şahzadə  Bəhram», 

«İskəndərin  padşahlığa  çatması»,  «İskəndər  Zülqəmeynin 

İran  padşahı  ilə  davası»,  «İskəndərin  gündən  xərac  alması», 

«İskəndərlə 

Ləl 

Xiftən», 



«İskəndər 

Zülqəmeynin 

vəsiyyətləri»,  «İskəndərin  zülmətə  getməsi»,  «İskəndərin 

həbəşlərlə  davası»,  «İskəndər  ilə  Sərrac  İmran»,  «İskəndər 

Zülqəmeyn  ilə  üzük  tapan  çobanın  nağılı»,  «İskəndərin 

qayışbaldırlara  rast  gəlməsi»,  «İskəndər  və  fəqir»,  «İskəndər 

və çoban»,  «Buynuzlu İskəndər»,  «İskəndər quş dili  öyrənir», 

«Nüşabə  padşahın  nağılı»,  «Loğman»,  «Mərd  ilə  namərd», 

«Daranın  nağılı»  kimi  folklor  nümunələrinə  istinad  etməsi 

istisna  edilmir.1  Nizaminin  Azərbaycan  folklor  qaynaqları  ilə 

əlaqəsinə  dair  maraqlı  tədqiqatlar  vardır.2  Bu  tədqiqatların 

daha  da  genişləndirilməsinə  və  dərinləşdirilməsinə  ehtiyac 

çoxdur. 

Tədqiqatların  genişləndirilməsi 

belə  bir  faktı 

dəqiqləşdirməyə yönəlir ki,  Nizami  hər cəhətdən öz xalqı,  öz 

milləti  ilə bağlı  bir şəxsiyyət olmuşdur.  Onun  hər misrasında, 

hər beytində Azərbaycanın milli  ruhu yaşayır.

1

  Tağı  Xalisbəyli.  Nizami  Gəncəvi  və  Azərbaycan  qaynaqlan.  Bakı,  «Azərbaycan 



Dövlət Nəşriyyatı»,  1991, s.  87.

2

 Tağı Xalisbəyli.  Nizami  Gəncəvi və Azərbaycan  şifahi xalq ədəbiyyatı.  Bakı, Azərb.



Ped.  İnst nəşriyyatı,  1988,;  Tağı  Xalisbəyli.  Nizami  Gəncəvi  və  Azərbaycan  folkloru. 

Bakı,  Azərb.  Dövlət.  Ped.  İnst.  nəşriyyatı,  1990.  Həmid  Araslı.  Nizami  əsərlərinin  el 

variantları.  Müqəddimə.  Bakı,  1941;  Həmid  Araslı.  Nizami  və  Azərbaycan  xalq 

ədəbiyyatı  (məqalələr  məcmuəsi),  Bakı,  1947;  Ə.Axundov.  Nizami  Gəncəvi  və  xalq 

yaradıcılığı.  Azərb.  SSR  EA  xəbərləri.  Bakı,  1954,  №2;  M.Əlizadə.  Nizami 

yaradıcılığında Azərbaycan folklorunun təsiri.  «Ədəbiyyat qəzeti», 24 iyun  1938, №29; 

S.Paşayev.  Nizami və  folklor.  Bakı,  1976;  S.Paşayev.  Nizami  və xalq əfsanələri.  Bakı, 

1983;  Sabir  Həsənzadə.  Nizaminin  «Xəmsə»də  işlətdiyi  Azərbaycan  zərbi  məsəlləri. 

Gəncə, «İlkin» nəşr., 2005, s.  5-136.

151


Mübariz  Yusifov

4.  Atalar sözləri və zərbi-məsəllər

Nizaminin  əsərlərində  Azərbaycan  xalqına  məxsus,  bu 

xalqın  milli  təfəkkürünün  şirəsi  ilə  yoğrulmuş  çoxlu  atalar 

sözləri  və  zərbi-məsəllər  işlədilmişdir.  Həmin  atalar  sözləri 

və  zərbi  məsəllərin  işlədilməsi  bir tərəfdən  ona  görə  zərurət 

olmuşdur  ki, 

Nizami 

öz 


əsərlərinin 

daxilini,  batini 

anlayışlarını 

Azərbaycana 

məxsus 

bütün 


əlamətlərlə, 

Azərbaycançılığa  məxsus  bütün  atributlarla  və  etiketlərlə 

bəzəyəcək  bütün  təsvir  edilən  hadisələrə  Azərbaycanlı  ruhu 

vermək  istəmişdir.  Atalar  sözləri  və  zərbi-məsəllər  xalq 

ruhunun  ən  bariz  göstəricilərindən  və  atributlarından  olduğu 

üçün  Nizami,  əlbəttə  ki,  onlardan  yan  keçə  bilməzdi.  Nizami 

öz  milli  təəssübkeşliyini  bütün  başqa  etiketlərlə  olduğu  kimi, 

atalar  sözləri  və  zərbi-məsəllərlə  də  canlandırmışdır.  İkinci 

bir  tərəfdən,  görünür,  Nizaminin  təsvirlərində  bu  təsvirləri 

canlandırmaq  üçün  vacib  olan  atalar  sözlərini  və  zərbi 

məsəlləri  fars  dilində  tapmamışdır.  Daha  dəqiq  desək,  yəqin 

ki,  fars  dilində  lazım  olan  məzmunu,  emosiyanı  çatdırmaq 

üçün  uyğun  atalar  sözlərinə,  zərbi-məsəllərə  və  üstəlik, 

hikmətli  sözlərə  təsadüf  olunmamışdır.  Yoxsa  Nizami  kimi 

dahi  bir  qələm  ustası  necə  ola  bilərdi  ki,  fars  dilinə  məxsus 

hikmətli  sözlərdən istifadə  etməyə  idi.  Bütövlükdə Nizaminin 

öz  əsərlərində  Azərbaycan  milli  düşüncəsini  canlandıran 

atalar  sözləri  və  zərbi-məsəllərdən  istifadə  etməsindən 

məqsədi  Azərbaycançılıq  ruhunun  canlandınlmasından  ibarət 

olmuşdur.  Nizaminin  əsərlərində  işlədilən  atalar  sözləri, 

zərbi-məsəllər  və  hikmətli  sözlərin  tədqiqi  çox  vacib 

məsələlərdən  biridir.  Ancaq  demək  lazımdır  ki,  Nizami  bizə 

çox  böyük  bir  mənəviyyat  xəzinəsi  qoyub  getmişdirsə,  onun 

hər misrası,  hər beyti  səslənib  «Mən  Azərbaycanlıyam» deyə 

haray  salırsa  onların  tədqiqini,  araşdırmasını  genişləndirmək 

və 


dərinləşdirmək 

Azərbaycanlı 

tədqiqatçıların 

milli 


düşüncəsinə təsir edən vətəndaşlıq borcu olmalıdır.

Nizamidə  azərbaycançılıq

Nizamidə 

atalar 

sözlərinin 



və 

zərbi-məsəllərin 

işlədilməsinə 

dair 


Azadə 

Rüstəmzadənin, 

Sabir 

Həsənzadənin,  Cavad  Heyətin,  Tağı  Xalisbəylinin1  apardığı 



tədqiqatları  xüsusi  qiymətləndirmək lazımdır.  Nizamidə  atalar 

sözləri  və  zərbi-məsəllər  üzrə  tədqiqat  aparan  Nizamişünas 

tədqiqatçılar  içərisində  Gəncədə  çalışan  Cahan  Ağamirovun 

da  adını  çəkmək  lazımdır.  Bu  nəcib  işə  qoşulan  hər  bir 

Azərbaycanlı 

övladı  zaman  qarşısında  öz  vətəndaşlıq 

borclarını yerinə yetirmiş olurlar.

Nizami  istifadə etdiyi  atalar sözlərini, zərb-məsəlləri və 

hikmətli  sözləri  mətnə  uyğun  olaraq  ya Azərbaycan  dilindəki 

varianta  uyğun  şəkildə  işlədir,  ya  da  özü  müvafiq  dəyişiklik 

edir.  Təsvir  edilən  hadisələrin  bədiiliyini  və  məzmununu 

həmin  ifadələr  vasitəsi  ilə  lakonikləşdirir,  emosionallaşdınr 

və  onun  təsiredicilik  imkanlarını  qüvvətləndirir.  Məsələn, 

Azərbaycan  dilində  «Özgəyə  quyu  qazan  özü  düşər»,  «Gen 

qaz,  dərin  qaz,  özün  düşərsən»  kimi  atalar  sözləri  vardır. 

Nizami  fars  dilində  bu  atalar  sözünü  elə  işlədir  ki,  sanki  onu 

fars  dilində  yox,  Azərbaycan  dilində  yazır.  Yəni  Azərbaycan 

dilindəki  atalar sözü fars dilindəki varianta sözbəsöz çevrilir: 

Məgər nəşnidi əz fərraş-e in rah 

Kc hər ku  çəh konəd oftəd dər in çah.1

 2

Məgər bu yolun xidmətçisindən eşitmədin ki,



Kim quyu  qazsa, özü o quyuyu düşər?

Azərbaycan 

dilində 

işlədilən  «Vaxtsız 

banlayan 

xoruzun  başı  kəsilər»  atalar  sözü  Nizamidə  mətnə  uyğun 

olaraq iki  variantda işlədilir:

1

  Bax: A.Rüstəmzadə.  Nizami Gəncəvi. Həyatı və sənəti.  Bakı, «Elm»,  1979,  s.  156- 



198; Tağı Xalisbəyli. Nizami Gəncəvi və Azərbaycan qaynaqlan.  Bakı, «Azərbaycan 

Dövlət Nəşriyyatı»,  1991, s. 269-284;  Sabir Həsənzadə. Nizaminin «Xəmsə»də 

işlətdiyi Azərbaycan zərbi məsəlləri.  Gəncə, «İlkin» nəşr., 2005, s.  5-136; Cavad 

Heyət. «Xəmsə»də türkcə sözlər. «Ədəbiyyat qəzeti», 9 avqust,  1991-ci il.

2

 «Xosrov və Şirin», Elmi tənqidi mətn, Bakı, Azərb.  SSR EA nəşr.,  1960 s.770.



Mübariz  Yusifov

Nə bani  morğ çon bivəqt xanəd 

Bicay-e pərfeşan i  sər feşanəd.

(«Xosrov və  Şirin», Elmi-tənqidi mətn,  s.  579)

Görmürsənmi ki, xoruz vaxtsız banlayanda 

Qanad çalmaq yerinə başı üzülür.

Başqa  bir  yerdə  həmin  atalar  sözü  Azərbaycan 

dilindəkindən,  demək olar ki,  fərqlənmir:

Kəmin sazənd əgər bivəqt rani 

Sər əndazənd əgər bivəqt xani 

(«Xosrov və  Şirin»,  Elmi-tənqidi mətn,  s.  56.)

Əgər vaxtsız sürsən pusqunda dürarlar 

Vaxtsız banlaşan başını kəsərlər.

Başqa bir yerdə  isə.  həmin  atalar sözü belə bir variantda 

işlədilir:

Xorusi ke bigəh nəva bərkeşid 

Sərəqi ra negəh baz byəd borid.

(«Şərəfnamə»,  Elmi-tənqidi  mətn,  Bakı,  Azərb.  EA 

Nəşr,  1947, s.  157.)

Vaxtsız (yersiz) banlayan xoruzun 

Başını səhər tezdən kəsmək lazımdır.

Azərbaycan  dilində  işlədilən  «İsinmədim  istisinə,  kor 

oldum  tüstüsünə»  atalar  sözü  Nizamidə  mətnə  uyğun 

variantda belə ifadə  olunur:

Nə gəş təm z-atəşəst kərm, ey deləfruz 

Bedudət kur migərdim şəb- o ruz.

(«Xosrov və  Şirin»,  Elmi-tənqidi mətn,  s.  367.)'

1

  Nümunələrin  seçilməsində  Tağı  Xadisbəylinin  «Nizami  Gəncəvi  və  Azərbaycan 



qaynaqlan» adlı kitabına müraciət edilmişdir.bax:  s.  273-274.

Nizamidə  azərbaycançılıq

Ay könül yandıran, odundan istilənmədim 

Gecə-gündüz istisindən kor oldum.

Nizaminin  əsərlərində  Azərbaycan  dilində  səbrlə  bağlı 

«Səbr  edən  muradına  çatar»,  «Səbr eləyənin  ağzı  bal  dadar», 

«Səbr  ilə  halva  bişər ey  qora  səndən»,  «Səbr  acıdır,  meyvəsi 

şirin»,  «Səbr  cənnət  açandır»,  «Səbr  açarı  hər  bağda 

göyərməz»  kimi  hikmətli  sözlər  vardır.  Nizami  bu  cür 

hikmətli  sözləri  müvafiq  variantlarda)  «Səbr  edəni  heç  kəs 

peşman  görməyib», 

«Ovda  səbrsiz  olan  şəxsin  oxu 

nişangahdan  uzaq  düşər»  işlədir.1  Nizaminin  əsərlərində, 

həmçinin,  «Qurddan törəyən  qurd  olar»  atalar sözünün «Qurd 

balası qurd olar», «Ölənin dalınca danışmazlar» atalar sözünün 

«Ölünün  dalınca  bəd  (pis)  danışmazlar»,  «Axtaran  tapar» 

atalar 


sözünün 

«Axtaranlar 

taparlar», 

«Əslini 


danan 

haramzadadır»  hikmətli  sözü  «Zatı  pis  olan  səninlə  dostluq 

etsə  də  əslini  itirməz»,  «Heç  kəs  öz  ayranına  turş  deməz» 

hikmətli  sözü  «Heç  kəs  deməz  ki,  mənim  ayranım  turşdur», 

«İtlə  dostluq  elə,  ağacını  əldən  qoyma»  hikmətli  sözü 

«Köpək  dərviş  paltarı  geysə  də  xasiyyətini  itirməz»,  «Oddan 

törəyən  kül  olar»  atalar sözü  «Odun  balası  hər vaxt  kül  olar», 

«Üz  üzdən  utanar»  atalar  sözü  «Gündüz  isti  od  qalamazlar, 

çünki  üz  üzdən  utanar»,  «Nə  əkərsən,  onu  biçərsən»  atalar 

sözü  «  Dəvə  sahibi  nə  əkibsə,  onu  da  biçəcək»,  «Söz 

qılıncdan  iti  kəsər»  atalar  sözü  «Sözdən  tez  ən  incə  nöqtələri 

yaran  yoxdur»,  «Yaxşılığa  yaxşılığ  hər  kişinin  işidir, 

yamanlığa yaxşılıq ər kişinin  işidir»,  «Yaxşılığa yamanlıq, kor 

eşşəyə  samanlıq»  zərbi-məsəlləri  «Yaxşılıq,  yaxşılıq  edənin 

özünə  qayıdacaq»,  «Bəxtini  qozda  sına»,  «Çox  yemək  adamı 

az  yeməkdən  də  qoyar»  deyimi  «Az  yesən  rahatlığın 

çoxluğunu  görərsən, 

çox  yesən  xəstəliyin  çoxluğunu 

görərsən» variantlarında ifadə olunur.2

1

  Bax:  Tağı Xalisbəyli. Adı göstərilən əsər, s.  275.



Tağı  Xalisbəyli.  Nizami  Gəncəvi  və  Azərbaycan  qaynaqlan.  Bakı,  «Azərbaycan 

Dövlət Nəşriyyatı»,  1991, s.280-284.



Mübariz  Yusifov

Bir  daha,  təkrarən  demək  lazımdır  ki,  Nizaminin  hər 

misrasında,  hər  cümləsində,  h ər  beytində  Azərbaycançılıq 

ruhu yaşayır.  Azərbaycan  milli-mənəvi  və  mədəni  təbiəti  ilə, 

məişət  həyatı  ilə  çox  sıx  bağlı  olan  xalq  deyimləri  mənəvi 

ruhu özündə  daha çox  saxlamaqdadır.  Onu  da demək lazımdır 

ki,  Nizamidə  xalq  deyimləri  olduqca  zəngindir.  Bu  zənginlik 

nə  qədər  artıq  tədqiq  olunursa  o  qədər  də  Nizaminin 

Azərbaycan 

həyatı 


ilə 

bağlılığının 

daha 

çox 


arqumentləndirilməsi  imkanları  əldə  edilir.  Çünki  xalqın 

ictimai  təfəkküründən  yaranan  bütün  deyimlər  onun  özünün 

milli  ruhu ilə bağlı  olur.  Milli ruh  isə özünə qatışıq götürmür; 

o xalisdir,  təmizdir,  şəffafdır.

5.  Nizaminin dilində Azərbaycan sözləri

Nizaminin dilində  Azərbaycan  sözlərinin işlədilməsinin 

də  özünəməxsus  yeri  yardır.  Nizaminin  dili  Azərbaycan 

sözləri  ilə  zəngindir.  Ancaq  Nizaminin  Azərbaycançılığının 

ən  bariz  göstəricisi  oan  bu  faktik  materialın  tədqiqinə 

indiyədək  çox  da  artıq  diqqət  olmamışdır.  Nizamidə  milli 

mədəniyyətin,  milli  mənəvi  keyfıyyyətlərin  və  ictimai 

təfəkkürün  qaynaqlarından  törəmiş  atalar  sözlərinin,  zərbi- 

məsəllərin,  hikmətli  sözlərin  tədqiqi  nə  qədər  vacibdirsə, 

sözlərin  tədqiqi  və  təhlili  ondan  qat-qat  daha  artıq  vacibdir. 

Atalar  sözləri,  zərbi-məsəllər və hikmətli  sözlər nə  dərəcədə 

milli  keyfiyyətləri  əks  etdirsə  də  onların  formalaşmasında 

sərhəd  məhdudiyyəti  olmayan  təfəkkür  tipologiyasının  da 

təsirini istisna etmək olmaz.  Yəni  ki,  məsələn, «Dağ dağa rast 

gəlməz,  insan  insana  rast  gələr»  atalar  sözünün  fars  dilində 

«Kuh  be  kuh  nə  mirəsəd,  insan  be  insan  mirəsəd»,  «Az  ye, 

həmişə ye» atalar sözünün «Kəm-kəm mixor, həmişə mixor», 

«Ölənin  dalınca  danışmazlar»  atalar sözünün  «Əz  kəse  morde 

bəd  nəbayəd  qoft»,  «Eşşək  həmin  eşşəkdir,  palanı  özgədir» 

atalar  sözünün  «Xər  həmin  xərəst,  çuli  digərəst»  kimi 

variantları  mövcuddur.  Belə  nümunələrin  sayını  artırmaq  da

Nizamidə  azərbaycançılıq

olar.  Ancaq  hər  bir  dilin  öz  qrammatik  qaydaları  əsasında 

düzələn  sözlər  arasında  oxşar variantlar tapmaq  çətindir.  Ona 

görə  də  Nizaminin  dilində  Azərbaycan  sözlərinin  tədqiqi 

millilik  baxımından  mühüm  rol  oynayır.  Nizaminin  dilində 

Azərbaycan  sözlərinin  tədqiqi  sahəsində  mühüm  addımlar 

olan yazılar bu  istiqamətdəki  araşdırmalar üçün açılan yolların 

başlanğıcı kimi  olduqca təqdirəlayiqdir.1

Nizaminin dilində işlənən sözlər kəmiyyətcə Nizaminin 

özündən  əvvəl  və  sonra  fars  dilində  yazılması  əsərlərdə 

işlədilən 

Azərbaycan 

sözlərindən 

qat-qat 


artıqdır. 

Nizamişünas  tədqiqatçı  Cahan  Ağamirov  Nizamidə  işlənmiş 

118 Azərbaycan sözünün siyahısını vermişdir.*

 2

Məmməd  Əmin  Rəsulzadə  Nizami  əsərləri  üzərində 



tədqiqat  apararkən  40-dan  artıq  sözü  təhlil  edir,  onları  fars 

dilində  işlədilən  beytlərin  içərisində  araşdıraraq  tərcümə 

variantlarını  da  verir.  Görünür,  Azərbaycan  sözlərini  təhlil 

etmək  tədqiqatçının  birbaşa  məqsədi  olmamışdır.  Odur  ki, 

həmin sözləri əsərin «Əlavələr» hissəsində  qeydə alır və belə 

bir izahat da  verir:  «Nizaminin şeirlərində  bir çox türk  sözləri 

vardır.  «Xəmsə»ni  bu  baxımdan  xüsusi  araşdırmadıq.  Yalnız 

rast gəldiklərimizi nümunə olsun deyə, qismən qeyd etdik».3

Nizaminin  milliliyini,  onun  Azərbaycançılıq  ideyalarını 

konkret,  dəqiq,  aydın  faktlarla  canlandırmaq  baxımından  bu 

nümunələrin 

müəyyən 


qisminin 

təhlilini 

vermək 

məqsədəuyğun  olardı.  Onu  da  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  bu 



sözlər  ta  qədimdən  Azərbaycan  dilində  işlənmiş  ifadə 

vasitələri  olduğundan  onların  bir  çoxuna  qədim  dil  mətnləri 

əsasında  tərtib  edilmiş  lüğətlərdə  də  rast  gəlmək  olur.  Bəzi 

sözlər indi  də  işlək olduğu  halda onların bir qismi köhnələrək

'  Bax:  Həmid  Araslı.  Nizamidə  xalq  sözləri  və  xalq  ifadələri.  «SSRİ  EA  Azərbaycan 

lilialı  xəbərləri».  1942,  №

8

,  s.  34;  Məmməd  Əmin  Rəsulzadə.  Azərbaycan  şairi 



Nizami  Gəncəvi.  Bakı,  «Azərbaycan  Dövlət  Nəşriyyatı»  1991,  s.  224-228;  Cahan 

Ağamirov.  Nizami  yaradıcılığında  işlədilən  türk  sözləri  və  Azərbaycan  zərbi- 

məsəlləri. Gəncə, 2005,  65 s.

2

 Cahan Ağamirov. Nizami və türklük.  Gəncə, 2008,  s. 40-43.



3

 Məmməd Əmin Rəsulzadə. Azərbaycan şairi Nizami.  Bakı, «Azərbaycan Dövlət 

Nəşriyyatı»,  1991, s.  224.


Mübariz  Yusifov

wm

dilin  işlək  fondundan  çıxmışdır.  Buna  görə  də  Nizaminin 

dilində  işlədilmiş  Azərbaycan  sözlərinin  tədqiqi  bir  tərəfdən 

onun 


«Xəmsə»sində 

milliliyin 

və 

Azərbaycançılıq 



ideyalarının 

canlandınlmasmm 

təhlili 

baxımından 

maraqlıdırsa,  digər  tərəfdən,  türk  dillərinin,  eləcə  də 

Azərbaycan  dilinin  tarixi  leksikologiyasma  aid  tədqiqatların 

dərinləşdirilməsi  baxımından  etibarlı  bir  mənbə  kimi 

əhəmiyyətlidir.  Nizaminin  dilində  işlənmiş  aşağıdakı  kimi 

sözlər bu gün də Azərbaycan dilində işlənməkdədir:

Alaçuq.  Alaçuq  (alaçıq)  sözü  öz  mənasını  Azərbaycan 

dilində  indi  də  itirməmişdir.  Bu  söz,  eyni  zamanda, 

dilimizdəki  «dəyə»  sözünün  bir  variantı  kimi  işlənir.  Alaçıq 

əvvəllər keçə  örtüklə  örtülürdü.  Güman ki,  alaçıq  rəngbərəng 

(göy  və  ya  qara)  rəngli  keçələrlə  örtüldüyü  üçün  ona  alaçıq 

adı  verilmişdir.  Dəyə  hazırlanmasında  isə  daha  çox  çadırdan 

istifadə  edilir.  Ancaq  istisna  deyildir  ki,  dəyə  örtüyündə 

keçədən də istifadə olunmasın.

Nizamidə alaçıq sözü belə işlənir:

Çe konəd be pa-ye pilan alaçuq-e torkmani?

Fil ayağı qarşısında türkmən alaçığı  necə dayana bilər?.

(Rəsulzadə, 224,*  1.)



Alaçıq  sözü  xeymə,  çadır,  alaçıq,  dəyə  mənasında 

Mahmud  Kaşqaridə  və  başqa  qədim  türk  mənbələrində  də 

qeydə  alınmışdır:  «Braman  körkin  belgürtip  qariçantri 

t(eginniq)  alaçu  tuşusunta  yoriyur  erkən».  (Tanrı  İndira) 

brəhmən  görkəmində  şahzadə  hariçandranın  alaçığının 

qarşısından keçdi.) (DTS,  33)**.

Alaçıq  (aləçuq)  sözü  Həsən  Zərinəzadənin  «Fars 

dilində Azərbaycan sözləri» kitabında da qeydə alınmışdır.*

 1

*  Məmməd  Əmin  Rəsulzadə.  Azərbaycan  şairi  Nizami.  Bakı.  Azərbaycan  Dövlət 



Nəşriyyatı,  1991.

'  Древнетюркский словарь, Ленинград, «Наука»,  1969

Вах: Həsən Zərinəzadə. Fars dilində Azərbaycan sözləri.  Bakı, Azərb.  SSR EA nəşr.. 



1962, s.  147 (Bundan sonra: Zərinzadə).

Nizamidə  azərbaycançılıq

Ekdeş.  Bus  öz  Nizamidə  iki  maddənin  qatışığı  kimi 

mənalandırılır:

Gerami ekdeşəst in nəqş-e dəmsaz 

Pedər hindu-vo-madər tork-e tənnaz.

Atası hindu, anası nazlı türk olan 

Bu xoşagəlimli nəqş çox ekdeş bir şeydir.

(Rəsulzadə, 224,  3).

Ekdeş  sözü  qədim  mənbələrdə  «ögdəş»  şəklində  qeyd 

edilmiş,  mənası  «anabir  qardaşlar»  kimi  göstərilmişdir: 

«Qandaş quma urur, ögdəş özü tartar (Atabir qardaşlar didişər, 

anabir qardaşlar birləşər) (DTS,  379).



Ekdeş  sözünü  Həsən  Zərinəzadə  də  qeydə  almışdır. 

Həsən Zərinəzadə bu sözün  həm iki  irqdən olan (irqdaş), həm 

də 

ögey 


qardaşlar 

mənasında 

işləndiyini 

göstərir. 

(Zərinəzadə,  143).

Bu  söz  hazırda  Azərbaycan  dilində  işlənmir.  Onun 

əvəzinə  ögey sözü  işləkdir.  Ancaq Nizami  dövründə  ona tanış 

olmuş bu söz tarixi  leksikologiya baxımından maraqlıdır.



Beyrəq.  Beyrək  sözü  Nizamidə  bayraq  mənasında 

işlənmişdir.

Pərvin ze hərir-e zərd-o əzrəq 

Bər səncəq-c zər keşide  beyrəq.

Pərvin ulduzu san ipəkdən olan bayrağı 

Qızıl  bir sancağa çəkmişdir.

(Rəsulzadə,  224, 4).

Bu  beytdəki  sərıcəq  (sancaq)  sözü  «Kitabi-Dədə 

Qorqud»da iki  mənada işlənir:

1) bayraq;  2) vilayət,  el.



Mübariz  Yusifov

Bayraq  mənasında:  «Qazan bəyin  qardaşı  kafərin tuğilə 

sancağı  qılıcdadı, yerə  saldı.  (KDQİL,  151)*.



Vilayət,  el  mənasında:  «Yügirmi  dörd  çancaq  bəyi 

gəlsin,  dedi.  (KDQİL,  151).

Həsən  Zərinəzadə  sancaq  sözünün  fars  dində  bir  neçə 

mənada  işlədildiyini  göstərir:  1)  bayraq;  2)  vilayətin  bir 

hissəsi,  mahal;  3)  qolun  hissəsi;  4)  sancaq  (alət)  (Zərinəzadə, 

319).  Görünür,  sancaq  sözü  daha  qədimdən fars  dilinə  keçmiş 

və sonradan əlavə mənalarla birlikdə işlədilməyə başlamışdır.

Bayraq  sözünün isə  fars  dilindəki  adekvatları  bunlardar: 

1) beyrəq; 2) ələm;  3) pərçim.1

Nəzərə  aldıqda  ki,  ələm  sözü  ərəb,  bayraq  və pərçim 

(sancmaq) sözləri isə Azərbaycan dilinə məxsusdur, belə fikrə 

gəlmək  olur  ki,  farslar  elə  fars  dilində  olmayan  sözləri  başqa 

dillərdən  almağa  məcbur  olmuşlar.  Nizami  isə  Azərbaycanlı 

olduğu  üçün  bir  beyt  daxilində  həm  bayraq,  həm  də  sancaq 

sözlərini  işlətmiş,  ərəb  mənşəli  ələm  sözünü  işlətməyə 

ehtiyac duymamışdır.

Bilək,  bel.  Bilək  sözü  Azərbaycan  dilində  işləkdir. 

Nizaminin  dilində  də  əlin  dirsəkdən  aşağıya  qədər  olan 

hissəsi  mənasında işlənmişdir:  Bel sözü də işlək sözlərdəndir:

Həman bilzən  mərd-e alət-şcnas 

Könəd biləkəş-ra be bili  qiyas 

(Rəsulzadə,  224)

Bel vuran usta 

Biləyini bel zənn  edər



Bilək  sözü  fars  dilində  «(pənce)  dəst»  şəklindədir.1

 2 


Nizami  mətnə  uyğun  olaraq  Azərbaycan  dilində  mənanı  daha 

doğru və  dürüst  ifadə  edən bilək  sözünü  işlətmişdir.  Görünür,

*  Kitabi-Dədə Qorqudun izahlı lüğəti. Bakı, «Elm», 

1999


1

 Русско-персидский словарь. M., «Русский язык», 

1975

  c  228  748



2

 Русско-персидский словарь, с. 265.

160

Nizamidə  azərbaycançılıq

Nizami  fars  dilində  yazmış  olsa  da  təfəkkür milli  Azərbaycan 

ruhundan  gəlir.  Bel sözü  isə  fars  dilində də  elə  «bil»  şəklində 

işlədilir.1  Buradan  da  belə  məlum  olur  ki,  fars  dilinə  bu  söz 

Azərbaycan dilindən keçmişdir.

Tutuq. 

Tutuq 

sözü  Nizamidə  pərdə 

mənasında 

işlədilmişdir:

Ta tərəməş dər totoq-e nur bud 

Xar ze qol  ney ze şəkər dur bud 

Onun lütfü işığın tutuğunda (pərdəsində)

Olarkən tikan güldən,  qamış şəkərdən məhrum idi.

(Rəsulzadə, 225,7)

Fars dilində  də örtük mənasında çiriş,  rutəxti2 və pərdə3 

sözləri  olsa  da  Nizami  bunların  heç  birini  mətnə  daxil 

etməmişdir. 

Mətndə 

məna 


Nizaminin 

ana 


dilindəki 

düşüncəsinə  uyğun  gəlməsi  üçün  şair  qədim  Orxon-Ycnisey 

abidələrində  işlədilmiş  və  maneə,  əngəl,  ilişik  mənasında 

işlənmiş  tıdığ  sözünü  yenidən  dirildib  tutuq  şəklində  onu 

həyata  qaytarır.  Mətndən  də  aydın  olur  ki,  tikana,  gülə, 

qamışa düşən  işığın qarşısını  pərdə  ilə və ya başqa bir örtüklə 

kəsmək,  maneə  yaratmaq  mümkün  deyildir.  O  işığın  qarşısını 

da bulud ala bilər,  ya da gecənin qaranlığı.  Buradan aydın  olur 

ki,  Nizami  sözləri  necə  gəldi,  məna  oxşarlığına  əsasən 

işlətmir.  O  seçir,  axtarır,  ən  dəqiq  və  aydın  sözlər  axtarıb 

mətnə  daxil  edir.  Fars  dilində  belə  söz  yoxdursa,  Nizami  öz 

ana  dilinin  qədimlərdən  bəri  formalaşdırdığı  və  hansıa 

mənbədə  qalmış  milli  sözlərindən  istifadəyə  meyl  göstərir. 

Bununla,  bəlkə  də  Nizami,  Azərbaycan  dilində  lazım  olan 

ifadələri  çatdırmaq  üçün  müvafiq  söz  tapmaq  çətindir, 

deyənlərə  cavab  verir  ki,  belə  sözlər  var,  sadəcə,  zəhmət 

çəkib axtarmaq lazımdır.

1

  Русско -персидский словарь.  M., «Русский язык»,  1975, с. 303.



2

 Русско -персидский словарь, с. 488.

3

 Русско -персидский словарь, с. 221.



Mübariz  Yusifov

Tutuq  (totoğ)  sözünün  Səfəvilər  dövrü  fars  dilində 

çadır,  çadra,  örtük, gizlilik,  göy (səma) mənalarında işlədildiyi 

də  qeydə  alınmışdır  (Zərinəzadə,  209).  Görünür,  Nizami 

dövründə  bu  söz  onun  poemalarına  daxil  olduqdan  sonra  fars 

dilində ümumişlək leksik vahidlər sırasına daxil olmuşdur.

Tutmac.  Tutmac  sözü  yemək  adıdır.  Nizamidə  bu  söz 

belə işlədilmişdir:

Ari anra ke dər şekəm dohal əst 

Bərge totmac ben ze bərg-e qol əst.

Aclıqdan qamı təbil kimi guruldayana 

Gül yarpağmdansa tutmac yaxşıdır.

(Rəsulzadə, 225,  8).

Tutmac  sözü  qədim  türk  xalqlannda  undan  hazırlanan 

bir  yeməyin  adıdır.  Nizaminin  vətəni  Gəncədə  indi  də 

məişətdə  həmin  yeməkdən  hazırlanır.  Tutmac  əsas  etibarı  ilə 

soyuq aylarda mədə-bağırsağı  yumşaltmaq üçün hazırlanan və 

yeyilən  süfrə  nemətidir.  Tutmac  yemək  adı  Mahmud 

Kaşqarinin  Divanında da qeydə alınmışdır.  (DTS,  592, МК I, 

452).

İylaq-süvari.  İylaq  sözü  Azərbaycan  dilindəki  yaylaq 

sözünün  fars  dilindəki  variantıdır.  Süvari  isə  atlı  döyüşçü 

mənasındadır.  İylaq  sözü  yaylaq  mənasında,  süvari  isə  atlı 

mənasında Nizamidə aşağıdakı kimi işlədilmişdir:

Borun şod əz iylaqiyan sərkeşi 

Səvari şetabənde çun atəşi 

Yaylaqlardan (dağlardan) bir süvari 

Od kimi meydana atıldı

(Rəsulzadə,  225,  14)

Yaylaq  sözü  həm  bu  variantda,  həm  də yaylıq  şəklində 

qədim  mənbələrdə yay  istırahətgahı  mənasında  işlədilmişdir: 

«Yaşıl  qaya  yaylağım»  (Yaşıl  qayalıqlı  (yer)  yaylağımdır); 

«Ol  qoym  yaylaqda  yazlattı»  (O  qoyunu  yayda  yaylaqda



Nizamido  azərbaycançılıq

saxladı);  «Yaylığ  tağıma  ağıpan  yaylayur  tutur  men».  (Mən 

yayı  mənim  dağlıq  yerlərimə  qalxaraq  orada  (yaylaqda) 

keçirirəm).  (DTS,  227).



Yaylaq  sözünün  Səfəvilər  dövründə  fars  dilində 

işlədildiyi də qeydə alınmışdır (Zərinəzadə,  126).



Yaylaq  sözü  sərinliyə  görə  yay  istirahəti  üçün  əlverişli 

dağ  yeri  mənasında  «Kitabi-Dədə  Qorqud»da  da  işlənmişdir: 

«Qarşu  yatan  qara  dağı  sorar  olsan  yaylaq  kimin?»  (KDQİL, 

100



Yüklə 4,66 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə