Nəsiman Yaqublu MƏHƏMMƏD ƏMİn rəsulzadə


etm əklə  deyil,  mövcud  faktın  siyasətən, hüquqən və  xaricən



Yüklə 26,93 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/43
tarix10.06.2017
ölçüsü26,93 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   43

etm

əklə  deyil,  mövcud  faktın  siyasətən, hüquqən və  xaricən 

müdafi

əsilə məşğul  olmalıdırlar” (23, s. 85). 

Az

ərbaycan Parlamentində  ən güclü fraksiya “Müsavat”la bitərəf 



demokratların birləşməsi idi. Bu fraksiyanın ümumi sayı 38 nəfər idi. 

Az

ərbaycan  Parlamentinin  işində  M.Ə.Rəsulzadə  böyük fəallıq 



göst

ərirdi.  Parlament  iclaslarında  fəal  iştirak  edən M.Ə.Rəsulzadə 

başçılıq  etdiyi  “Müsavat”  fraksiyasının  fəaliyyət  proqramları  haqqında 

tez-tez m

əlumatlar verirdi. Bu məlumatlarda ümumi bir məqsəd qarşıya 

qoyulurdu  –  G

ənc Azərbaycan Cumhuriyyətinin müstəqilliyi və  ərazi 

toxu


nulmazlığı,  milli  və  siyasi  hüquqların  qorunub  saxlanılması,  Azər-

bay


can  xalqının    qonşu  dövlətlərlə  dostluq  əlaqələrinin  yaradılması  və 

möhk


əmləndirilməsi respublikada hüquq-demokratik dövlət quruluşunun 

b

ərqərar edilməsi, geniş sosial islahatlar həyata keçirilməsi, ölkəni müda-



fi

ə edəcək güclü ordunun yaradılması. 

M.

Ə.Rəsulzadə 1918-1920-ci illərdəki fəaliyyətində Azərbaycanın 



müst

əqilliyi uğrunda qətiyyətlə mübarizə aparırdı. 

Qeyd ed

ək ki, Azərbaycanın müstəqil dövlət olaraq beynəlxalq nü-



fuzunun art

dığı bir zamanda 1920-ci ilin 27 Aprel işğalı baş verdi. 

27 

Aprel  işğalının  səbəblərini  araşdırmadan  qeyd  etməliyik ki, 



M.Ə.Rəsulzadə milli, müstəqil dövlətimizin varlığı, qalıb yaşaması üçün 

tün imkanlarını sərf etmişdi. 



Rusiyanın (istər çar, istərsə də sovet Rusiyası) daima təbii müttəfiqi 

ol

muş ermənilər öz xəyanətkar mövqelərindən bu dəfə də qalmadı, 1920-



ci ilin mart ayının 20-də Azərbaycan bölgələrinə  hücuma keçdi. 

M.

Ə.Rəsulzadə ermənilərin bu xəyanəti ilə bağlı yazırdı: “Bay-

ram gec


əsi – Novruz bayramı Şuşa şəhərinin yaxınlığında vaqe “Xankəndi” 

deyil


ən  əsgəri qəsəbə  bayrama məxsus bir zövq içində  zabitan məhfəli  - 

əsgəridə  gecəyi keçirməklə  məşğul...  Bu  əsnada  ətraf köylərdə  məskun 

erm

əni  ustası  bu  gecəyi məxsus ehzar etdikləri süngülərlə  mücəhhəz 



olduqları halda gecə ilən bir basqın icra ediyorlar”... (17, s. 64). 

Bolşevik Rusiyası isə Azərbaycanı çoxdan  işğal etməyə   hazırla-

şırdı. S.M.Kirov 1920-ci ilin martın 9-da A. Mikoyana göndərdiyi mək-

tubda XI ordu il

ə birgə hərəkət etmək haqqında  göstərişlər verərək bil-

dirirdi: “K

əşfiyyatı  gücləndirin, bizə  rəqibin (yəni  –  milli Azərbaycan 

Ordusunun  – 

N.  Y.)  harada  toplaşdığını  bilmək  lazımdır”.  Qafqaz  cəb-

h

əsi İnqilabi Hərbi Şurası S.Q.Orconikidzenin başçılığı ilə 21 və 23 aprel 



tarixind

ə  XI Orduya Aprelin 27-də  Azərbaycan sərhədini keçib bütün 

ərazini tutmaq əmrini vermişdi.  

Aprelin 27-d

ə  azərbaycanlı  bolşeviklər gündüz saat 12-də  Azər-

baycan K(b)P MK, RK(b)P Ölk

ə  Komitəsinin  Bakı  bürosu  və  Mərkəzi 


N

əsiman Yaqublu 

 

60 



f

əhlə  konfransı  adından  Parlamentə  12  saatlıq  ultimatum  verdilər. Ulti-

matumu müzakir

ə etmək üçün yaradılan Parlament komissiyası ilə kom-

munistl

ər arasında  gedən danışıqlardan sonra qərara alındı ki, bu məsələ 



Parlamentin fövq

əladə iclasında müzakirə edilsin. Axşam saat 19.30-da 

Parlamentin fövq

əladə  iclasında  M.Hacınski  komissiya  adından  bildirdi 

ki, kommunistl

ərin  ultimatumunun  bütün  şərtləri  müsavatçıların  lideri 

M

.Ə.Rəsulzadə istisna olmaqla komissiya tərəfindən qəbul edilir. 



Parlamentin son i

clasında səs çoxluğunu pozan “İttihad”la “so-

sialistl

ər”in birləşməsi idi. Çünki, “Müsavat” Parlamentdə 32 millət 

v

əkili ilə, Müsavat mövqeli bitərəf qrup isə  (başçısı  F.Xoyski idi)       

7 deputatla t

əmsil olunurdu. “İttihad” 11, “Sosialistlər” də 11 millət 

v

əkilinə  malik idilər.  “Əhrar”ın  təmsilçilərinin  sayı  10  millət vəkili 

idi. Bel

ə bir vəziyyətdə M.Ə.Rəsulzadə son dəfə olaraq parlamentin 

icl

asında  çıxış  etdi.  O,  çıxışında  dedi:  “Əfəndilər, mötəcaziz bir 

ultimatum qarşısında qalmışıq. Burada təslimdən bəhs edirlər. Fəqət 

əfəndilər, təslim nə demək? Kimə tərki mövqe edirik? Bizə deyirlər 

ki, hüdudunuzu keç

ən  ordunun  başında  Nicati  adında  bir  türk 

komandanı durmuşdur. Rusiyadan gələn bu mötəcaviz ordu təxmin 

edirl

ər ki, həyat və  məmat mücadiləsində  qalan Türkiyənin  xilası 

üçün gedir. Yalandır. Gələn ordu rus ordusudur. Fərzən komandanı 

bir türk olsa da, yen

ə rusdur, istila ordusudur. Onun istədiyi 1914-cü 

il  hüduduna  qayıtmaqdır.  Anadolu  imdadına  gedəcək bəhanəsilə 

yurdumuza gir

ən bu işğal ordusu buradan bir daha çıxmaq istəmə-

y

əcəkdir. Qızıl Rusiya ilə anlaşmaq üçün hökuməti mütləq  bolşevik-

l

ərə təslim ultimatumu qəbul etmək zillətinə qatlanmağa ehtiyac yox-

dur. Bu möt

əcavizanə ultimatumu rədd etməliyik... (22, s. 146-147). 

S

ədr M.Y.Cəfərov verilən ultimatumu səsə  qoydu, üç nəfər 

bit

ərəf qalmaqla hakimiyyət bolşeviklərə verildi (23, s. 112-113). 

1920-ci ilin Aprelin 27-d

ə  baş  verən hadisələrdən sonra M.Ə.Rə-

sulzad


ə yaxın əqidə dostları ilə birgə gizli fəaliyyətə başladı. 

Parlamentd

ə  hökumət təhvil verildikdən sonra M.B.Məmmədzadə 

il

ə  Ə.V.Yurdsevər  M.Ə.Rəsulzadənin  qaldığı  mənzilə  gedib, partiya 



liderind

ən məsləhətlər  aldılar.  M.Ə.Rəsulzadə  ilə  görüşdən sonra onlar 

C

əfər Cabbarlının (böyük yazıçı və dramaturq – N. Y.) şəhər kənarındakı 



evin

ə getdilər. M.Ə.Rəsulzadənin göstərişlərinə uyğun olaraq Cəfər Cab-

barlı, Mirzə Bala Məmmədzadə, Əbdül Vahab Yurdsevər, Məmməd Sa-

diq Quluzad

ə  və  Məmməd  Həsən  Baharlıdan  ibarət  Müsavatın  “Gizli 

Ümumi M

ərkəzi” yaradıldı. Ə.V.Yurdsevər bununla bağlı yazırdı: “Par-

tiya m


ərkəzi qurulduqdan sonra vəzifə bölgüsünə başlanılmış və komisi-

yaların təşkilinə keçilmişdi. Emin bəyin də razılığı ilə gizli təşkilatın ba-



M

əhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası 

 

61 



şına M.B.Məmmədzadə  gətirilmişdi.  Müavini  sifətilə  Bakı  Komitəsinin 

t

əşkili  mənə  tapşırılmışdı.  Ümumi  mərkəzin  Baş  katibliyinə  isə  Cəfər 



Cab

barlı seçilmişdi” (23, s.115). 

Az

ərbaycanın  işğalının  ilk günündən  bolşeviklər  qanlı  üsullara  əl 



at

dı. Bu dövr Azərbaycanda bolşevik rejiminin ən təhlükəli zamanı idi. 

Yal

nız: “1921-ci ilə ancaq hərbçilərdən 12 general, 27 albay və yarımal-



bay, 46 kapitan, ştabskapitan, poruçik və podporuçik, 146 proporşik, 266 

n

əfər başqa işçilər güllələnmişdi. 1920-ci ilin aprelin 28-dən 1921-ci ilin 



avqustuna q

ədər Azərbaycanda 48 000  (qırx  səkkiz min) adam qırmızı 

ter

rorun qurbanı oldu” (23, s.128). 



M.

Ə.Rəsulzadə  yazırdı:  “Azərbaycanın  həqiqi diktatoru, cəllad-

başı  Pankratov  idi.  Pankratovun  əmri fövqündə  bir  əmr yox idi”           

(23, 

s.128).  Pankratov  XI  Ordunun  Siyasi  şöbəsinin rəisi idi. 



Ümumiyy

ətlə  isə  bu dövrdə  Azərbaycanda  üç  qanlı  təşkilat  fəaliyyət 

göst

ərirdi: 1) XI Ordunun Pankratovun başçılığında olan Xüsusi Şöbəsi – 



“Osobı otdel”; 2) Azərbaycan Çekası; 3) XI Ordunun inqilabi tribunalı. 

Bu t


əşkilatların  içərisində  ən  qorxulusu  “Osobı  otdel”  idi.  Çünki 

“Osobı otdel” sorğusuz-sualsız istədiyi adamı güllələmək, öldürmək hü-

qu

quna malik idi. Yalnız 1920-ci ilin avqustunda AK(b)PMK Siyasi Bü-



ro

sunun iclasında XI Ordunun Xüsusi Şöbəsinə AK(b)MK Siyasi Bürosu-

nun x

əbəri olmadan heç bir ölüm hökmü çıxarmamaq təklifi verilmişdi.  



Az

ərbaycanda  Pankratovun  başçılığı  altında  olan  “Osobı 

otdel”d


ə isə çoxlu ermənilər fəaliyyət göstərir və imkandan istifadə edib 

az

ərbaycanlılardan qisas alırdılar. 



Lakin Sovet hakimiyy

ətinin  basqı  və  təzyiqlərinə  baxmayaraq 

M

.Ə.Rəsulzadənin rəhbərliyində olan “Gizli Müsavat” təşkilatı xalq ara-



sında ciddi fəaliyyət göstərirdi. Partiyanın Bakı təşkilatından sonra Gən-

c

ə,  Qarabağ,  Qazax  və  digər bölgələrdə  güclü bölmələr  vardı.  Həmin 



dövrd

ə “Müsavat”ın gizli fəaliyyətinə rəhbərlik edənlərdən biri, tanınmış 

müsavatçı  Ə.V.Məmmədzadə  (Yurdsevər)  yazırdı  ki,  Qızıl  Ordu 

qüvv


ələri olmasa idi, “Gizli Müsavat” Azərbaycanın  istənilən yerində 

sovet idar

əsini devirə bilərdi. 

Bolşeviklərin işğalçı mahiyyətini anladıqca, xalqın  etiraz müqavi-

m

əti artırdı. Tezliklə Azərbaycanı bürüyən silahlı üsyanlar bolşeviklərin 



ölk

ədə asanlıqla qala bilməyəcəyini sübut etdi. 1920-ci ilin mayın 21-də 

T

ərtərdə başlanan ilk üsyan mayın 25-də Gəncədə daha böyük miqyas 



al

dı. Bir həftəyə yaxın müddətdə Gəncədə sovet hökumətinin fəaliyyəti 

da

yandırıldı. XI Ordunun güclü hərbi müdaxiləsindən sonra bolşevik əs-



g

ərlərindən 8500, Milli Ordumuzdan və mülki əhalidən isə 8000-13000-ə 

q

ədər adam həlak oldu. Hələ  o  zaman  Bakını  tərk etməyib Ramanada 



N

əsiman Yaqublu 

 

62 



gizli yaşayan M.Ə.Rəsulzadə sonralar yazırdı: “Bu üsyan ibtida Gən-

c

ədə başladı. Çarizmin qəddar generalı Sisyanova parça-parça doğranın-



caya q

ədər müqavimət göstərən Cavad  xanın  şəhəri bu dəfə  də  özünü 

göst

ərirdi” (17, s. 70).  



Az

ərbaycanın digər bölgələrində də bolşeviklərə qarşı ciddi müqa-

vim

ət göstərilirdi. Və getdikcə M.Ə.Rəsulzadənin gizli fəaliyyəti də qey-



ri-mümkün olurdu. 

Bakıda qalmağın  təhlükəli olduğunu və daim axtarıldığını hiss edə-

r

ək M.Ə.Rəsulzadə  şəhəri tərk etməyi qərara  aldı.  Münasib  yer  olaraq 



La

hıcda qalmağa üstünlük verdi. Lahıca müsavatçı dostu Abbasqulu Ka-

zımzadə  ilə  getdi.  Əslən  Lahıcdan  olan  digər  dostu  Ağabala  Qasımov  

ona bu işdə böyük köməklik göstərdi. 



Lahıcda olduğu müddətdə M.Ə.Rəsulzadə istiqlal tariximizin öyrə-

nilm


əsinə əvəzsiz bir töhvə bəxş edir: “Əsrimizin Səyavuşu”nu yazır. 

Lakin  Lahıcda  vəziyyət getdikcə  gərginləşirdi.  Onun ciddi iz-

l

ənilməsi  haqqında  məlumatlar  da  çatdırılırdı.  Təhlükədən  sovuşmaq 



üçün müxt

əlif evlərdə, əsasən də Məşədi Salman deyilən birisinin evində 

qalırdı. Tezliklə Lahıcdan çıxmaq məcburiyyətində qaldı.  

1920-ci il avqustun 17-d

ə M.Ə.Rəsulzadəni Lahıc yaxınlığındakı 

Qaram


əryəmdə həbs edib Bakıya apardılar . 

M.

Ə.Rəsulzadə həbsxanada olarkən keçmiş mübarizə dostu Stalin 



Ba

kıda  onunla  görüşdü  və  həbsxanadan azad etdirib, özü ilə  birgə 

Moskva

ya apardı. Moskvada o, bir müddət RSFSR Millətlər Komissarlı-



ğında çalışdı, sonra oradan Sankt-Peterburqa, Sankt-Peterburqdan Finlan-

diyaya, Finlandiyadan Türkiy

əyə getdi. 

 

Ədəbiyyat: 



 

1)

 

R

əsulzadə  M.Ə.  Stalinlə  ixtilal xatirələri.  B.1991. 2)Məmmədzadə  M.B. Milli 

Az

ərbaycan hərəkatı. B.1992. 3)“Açıq Söz” qəzeti, 1917, N513. 4)Azərbaycan 

Kommunist Partiyasının oçerkləri. Bakı, 1964. 5) Əfəndiyev S.M. Azərbaycan 

proletariatının  inqilabi  hərəkatı  tarixindən.  Bakı,1957.  6)  Mehmet Saray. 

Az

ərbaycan Türk tarixi. İstanbul, 1993. 7)“Şərqi-Rus” qəzeti. Bakı, 1903, N14. 

8) 

Oruclu M. Müsavat Partiyasının fəaliyyəti. “Müsavat” jurnalı, Bakı, 1995, 

N3(7).  9)“Az

ərbaycan”  jurnalı,  1955,  N12(36).  10)  Cəfərov N. Milli ictimai 

fikir tariximizd

ən. Bakı, 1993. 11)  Rəsulzadə M.Ə. Azərbaycan Cümhuriyyəti: 

keyfiyy

əti-təşəkkülü və şimdiki vəziyyəti. İstanbul, 1990. 12) “Açıq Söz” qəzetu, 

1915, N1.  13)  “Kaspi” q

əzeti,  Bakı,  1917,  N84.  14)  İhsan  İlqar.  Rusiyada 

Birinci Müs

əlman Konqresi. Ankara, 1990.  15)  Həsənov C. Azərbaycan 

Beyn

əlxalq münasibətlər sistemində.  Bakı,  1993.  16)  Azərbaycan Prezidenti 

İşlər idarəsinin  Arxivi, fond 276.  17)Rəsulzadə  M.Ə. Azərbaycan 

Cümhuriyy

əti.  Bakı,  1990.  18)  Balayev A. Azerbaydjanskoye natsionalnoye 

dvijeniye  v. 1917-

1918  q.  Bakı,  1990.  19)    Azərbaycan  Respublikası  Milli 

M

əhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası 

 

63 



M.Ə.Rəsulzadənin 1911-1912-ci 

ild

ə yazdığı “İran türkləri” əsəri 

Arxiv İdarəsi . Fond 894. 20) Azərbaycan Prezidentinin İşlər İdarəsinin Siyasi 

S

ənədlər Arxivi, fond 277.  21)  Azərbaycan Respublikası  Milli  Arxiv  İdarəsi. 

fond 895. 22)Yaqublu N. M

əmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı, 1991. 23)Yaqublu N. 

Müsavat Partiyasının tarixi. Bakı, 1997. 

 

 

İRANDAKI  FƏALİYYƏTİ  

 

 



M.

Ə.Rəsulzadənin 

İranla 

bağlı ilk nəşr edilən məqaləsi “İran-

da hürriyy

ət”  adlanır.  Məqalə 

1906-


cı ilin 20 fevralında “İrşad” qə-

zetinin 51-

ci  sayında  nəşr  edilib  (1, 

s. 28-30). 

M.

Ə.Rəsulzadə  bu  yazısında 



İran  və  burada  yaşayanlar  haqqında 

“Bu mill


ət öldü, dəxi dirilməz” de-

y

ənlərə etiraz edərək, bu fikrin yanlış 



olduğunu  göstərir. Qeyd edir ki, 

İranda  “Ədalətxana” Məclisinin 

yara

dılması bu fikirləri inkar edir və 



insanlarda böyük ümidl

ər yaradır. 

M.

Ə.Rəsulzadənin  İranla  bağlı 



1906-

cı ilin 21 iyununda nəşr edilən 

ikinci m

əqaləsi isə  belə  adlanır: 



“İranda  inqilab”  (1,  s.48-50).  Bu 

m

əqalədə  İran  inqilabına,  xüsusən 



Tehranda  baş  verən hadisələrə  müs-

b

ət münasibət bildirərək o, yazırdı: “Bu vaxta kimi İran hürriyyətpərəst-



l

əri  İran  hökuməti ilə  fəqət  şifahən müqavilə  ediyordular.  İndi  müsadi-

m

əyə də çıxmışlar. Eybi yox, heç bir yerdə hürriyyət, azadlıq qansız ələ 



g

əlməmişdir.  Həyat müsadimədə, mücadilədə, ittihad və  ittifaqdadır. 

Hay

dı İranlı qardaşlar, yeriyiniz, yeriyiniz də heç bir şeydən vahimə et-



m

əyiniz” (1, s. 49). 

M.

Ə.Rəsulzadə İranda gedən proseslərlə, İran ictimai-siyasi mühiti 



il

ə  daima  maraqlanmışdı.  M.Ə.Rəsulzadənın  İranla  əlaqəli nəşr  edilən 

aşağıdakı məqalələrini göstərmək olar: 1) “İranda hürriyyət”; 2) “İranda 

inqilab”; 3) “İranda yanvarın doqquzu”; 4) “İran işləri”; 5) “İrana dair”; 

6)  “Şahın  vəfatına  dair”;  7)  “Təbriz vəkillərinin  Bakıda  təbəqqübləri 

(dayan


maları)”;  8) “Bakı, 17 mart”. 

N

əsiman Yaqublu 

 

64 



Tehranda n

əşr etdiyi “İrani Nov” 

(“Yeni İran”) qəzeti,  

1909-1911-ci ill

ər 

M.

Ə.Rəsulzadənin  yazdığı  digər məqalələrdən  aydın  olur  ki,  o, 



İranla bağlı olmuş yalnız bir ziyalı, qəzet əməkdaşı yox, həm də bir siya-

s

ətçi, peşəkar inqilabçı kimi hadisələri izləmişdir. 



 “T

ərəqqi” qəzetinin 1908-ci ilin 10 avqustunda isə  “M. Ə.” imzası 

il

ə onun “İrana dair. Təbriz əhvalatı. Xüsusi müxbirimizdən” başlıqlı  ya-



zısı çap edilir. 

 

O, Bakıda olduğu müddətdə İranla əlaqəni kəsməmiş, 1908-ci ilin 



no

yabr ayının 24-də “Tərəqqi” qəzetində çap edilən ictimai-siyasi yazı-

sında  və  yenə  həmin qəzetin 1909-cu  ilin  15  yanvarında  nəşr  edilən 

“İran işlərinə dair” digər yazısında İrandakı prosesləri təhlil etmişdir (1, 

s. 285). 

M.

Ə.Rəsulzadənin  İrana  getdikdən sonra “Tərəqqi”də  çap olunan 



yazısı 1909-cu ilin martın 18-nə təsadüf edir. “İran məktubları” başlıqlı 

yazılarını  ilkin  olaraq  İranın  Rəşt  şəhərindən göndərir və  bununla da 

onun İranda fasiləsiz iki ilə yaxın fəaliyyəti başlayır. 

M.

Ə.Rəsulzadə İrana həm də partiya xətti ilə getmiş, sonradan Bakı 



Sosial Demokrat Komit

əsinin tapşırığı ilə Gilan inqilabına nəzarət üçün 

R

əşt  şəhərində  olur  (2, s.36-37). Sonradan o, mücahidlərlə  birlikdə 



Tehrana ged

ərək Məşrutə  hərəkatının  fəalına  çevrilir. Eyni zamanda o

İran  Demokrat  Firqəsi”nin  qurulmasında  və  proqramının  yazılmasında 



iştirak  edir. M.Ə.Rəsulzadə  bu 

dövrd


ə yaxın dostu olan Seyid Həsən 

Tağızadə  başda  olmaqla  Avropada 

t

əhsil almış bir qrup İran ziyalısı ilə 



birlikd

ə  (Hüseynqulu Xan Nəvvab, 

Süleyman Mirz

ə, Seyid Məhəmməd 

Rza v

ə b.) 1910-cu ilin sentyabrında 



İran Demokrat Partiyası”nı yaradır. 



 1909-cu ilin avqustun 23-d

ə 

Tehranda M.

Ə.Rəsulzadənin bö-

yük f

əallığı  və  təşkilatçılığı  ilə 

“İrani-Nov”  (“Yeni  İran”)  qəzeti 

n

əşr  edilir.  Əslində  bu qəzet  İran 

De

mokrat  Partiyasının  ideyalarını, 



fikirl

ərini yayırdı. Gündəlik milli, si-

yasi, ictimai, iqtisadi, 

ədəbi, bədii, 

əxlaqi və məzhəbi “İrani-Nov” qəze-

ti

nin  naşiri  Məhəmməd  Əbülziya, 



Baş  redaktoru  M.Ə.Rəsulzadə  idi. 

Bu q


əzet müxtəlif fasilələrlə 1911-ci 

M

əhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası 

 

65 



ilin mayın sonuna qədər nəşr edilib. M.Ə.Rəsulzadə qəzetdə aşağıdakı im-

zalarla  yazılar çap etdirib: “M.  Əmin”;  “R-zadə”; “Rəsulzadə”; “M.Ə.Rə-

sulzad

ə”;  “Niş”.  Bu  imzalarla  onun  29,  imzasız  dərc  edilmiş  baş  məqalə-



l

ərinin, redaksiya şərhi və digər yazılarının sayı isə 200-dən artıqdır  (3, s. 3). 



M.

Ə.Rəsulzadə  İranda  geniş  fəaliyyət göstərirdi.  1910-cu ildə 

Tehranda onun farsca “T

ənqidi-firqeyi etidaiyyun və ya eçtiniaiyyun-eti-

daliyyun” (Mühafiz

əkar və ya sosialist-mühafizəkar partiyaların tənqidi) 

əsəri, 1911-ci ildə isə Ərdəbildə “Səadəti bəşər” kitabı (yenə farsca) nəşr 

edilir. 

M.

Ə.Rəsulzadə  İranda  olarkən Məşrutə  Hərəkatının  rəhbəri 

S

əttar xanla görüşür, onun qəhrəmanlığını təqdir edir. Sonradan Ba-

kıya qayıdanda 1914-cü ilin noyabrında “İqbal” qəzetində (N786) onun 

ölümünü

ə həsr etdiyi “Səttar xan” məqaləsini çap etdirir. XX əsrdə İran-



da ged

ən proseslərdə, xüsusən Məşrutə inqilabında onun böyük fədakarl-

ığını qeyd edir. Yazır ki, bir zamanlar Avropa qəzetləri onun adını “Qari-

baldi” il

ə bərabər tuturdular: “İştə bu vaxtilə İran Qaribaldisi olan zat öl-

müşdür” (3, s. 423-425). 



“İrani-Nov” qəzetində  siyasi mövzularla  bağlı  kəskin  yazılar  nəşr 

edilirdi.  Bu m

ətbu  orqan  İrandakı  xaricilərin  gizli fəaliyyətlərini açıb  ifşa 

edirdi. S

ədr  Haşiminin  qeyd  etdiyinə  görə,  Tehranın  Milli  Məclis 

nümay


əndələri öz nitqlərində  qəzetdə  dərc  olunan  yazılardan  istifadə 

edirdil


ər.  “İrani-Nov” qəzetində  M.Ə.Rəsulzadənin və  burada fəaliyyət 

göst


ərən vətənpərvərlərin nüfuzu İran mürtəce monarxist qüvvələrini nara-

hat edirdi. Q

əzetin bağlanması üçün və M.Ə.Rəsulzadənin buradan getməsi 

üçün müxt

əlif səbəblər  axtarılırdı.  Bu  işdə  Rusiyanın  İrandakı  səfirliyi də 

xüsusi f


əallıq  göstərirdi. 1911-ci ildə  mayın  25-də  M.Ə.Rəsulzadə  “İrani-

Nov”un 51-

ci sayında qəzetin naşiri Seyid Məhəmməd Şəbüstəriyə yazdığı 

m

əktubunu çap  etdirdi.  Həmin məktubdan:  “Möhtərəm müdir!  Qarşılaş-



dığım  maneələr  ucbatından  bir  müddət qəzetçilikdən  uzaqlaşmağa  və  bu 

s

əbəbdən də  İranı  tərk edərək xaricə  getməyə  məcburam. Ona görə  də 



k

əmali-təəssüflə  məqamımdan  artıq  bağlı  olduğum  əziz  “İrani-Nov” 

q

əzetindən istefa verirəm. Xahişim budur ki, mənim bu çarəsiz ayrılıqdan 



hasil olan t

əəssüratımı  və  təəssüf hissimi qəbul edəsiniz. Və  əgər bu 

s

əbəbdən Sizə, qələm yoldaşlarıma və “İrani-Nov”un möhtərəm oxucularına 



bir narahatlıq üz verirsə bu istefaya görə əfv edin, hərəkətlərimə göz yumun 

v

ə məni məzur tutun. M.Ə.Rəsulzadə. “İrani-Nov”un redaktoru” (3, s. 4). 




Yüklə 26,93 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   43




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə