Ønsan sΩhv edΩ bilΩr; sΩhvi etiraf etmΩk onu yüksΩldir; sΩhvi düzΩltmΩk



Yüklə 2,97 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/41
tarix04.12.2019
ölçüsü2,97 Mb.
#29801
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   41
Azf-287977
Learning and Development Proposal AZE, CTM 1 muhazire 2 2017, 1342957727, 626261078, «Doqquz Bitik» s-ras-

                                   ønsan sΩhv edΩ bilΩr; sΩhvi etiraf 

                                   etmΩk onu yüksΩldir; sΩhvi düzΩltmΩk  

                                   isΩ onu iki qat  yüksΩldir. 

Ψliúir NΩvai

Giri

ú

      


Ԥtraf mühitin mühafizԥsi qlobal bir anlayıúdır vԥ

zamanın t

ԥlԥbi ilԥ yaranmıúdır. Tԥbiԥtԥ, onun sԥrvԥtlԥrinԥ

nizamsız v

ԥ sarsıdıcı  hԥmlԥlԥr bԥúԥriyyԥti dilemma 

qar


úısında qoydu.  ønsan hԥm tԥbiԥtdԥn istifadԥ etmԥli, 

h

ԥm dԥ onu qorumalıdır.  Ԥtraf mühitin qorunması, tԥbii 



s

ԥrvԥtlԥrdԥn düzgün vԥ  sԥmԥrԥli istifadԥ edilmԥsi, 

mümkün olanların b

ԥrpa edilmԥsi beynԥlxalq alԥmdԥ

dövl

ԥt sԥviyyԥsindԥ duran tԥdbirlԥr sırasına daxildir. 



Ԥhali artımı, resursların kifayԥt etmԥmԥsi, hԥtta 

tük


ԥnmԥsi amillԥri hԥyԥcan do÷urma÷a baúlayanda ԥvvԥl 

buna ciddi 

ԥhԥmiyyԥt verilmԥmiúdir. Lakin filosofların, 

aliml


ԥrin 

ԥsaslandırılmıú arqumentlԥri hamını 

úündürmԥyԥ baúladı. 



Düzdür, tarixi baxımdan ekoloji probleml

ԥrԥ


ekskursiya ets

ԥk görԥrik ki, hԥlԥ antik dövrdԥ, hԥtta 

ondan da qabaq insan c

ԥmiyyԥtlԥri tԥbiԥtԥ bu vԥ ya digԥr 

c

ԥhԥtdԥn qay÷ı göstԥrmiúlԥr. Lakin bu sistemli 



                                                                                  

 

2



olmamı

údır. Min illԥr boyu tԥbiԥtin müvazinԥtinin 

pozulmasına qar

úı görülԥn tԥdbirlԥr,  ԥnԥnԥlԥr 1910-cu 

ild

ԥ Cenevrԥdԥ Tԥbiԥti Mühafizԥ Cԥmiyyԥti kimi vacib bir 



t

ԥúkilatın yaranması ilԥ  nԥticԥlԥndi. 1913-cü ildԥ Bern 

úԥhԥrindԥ  tԥbiԥtin mühafizԥsi üzrԥ Birinci Beynԥlxalq 

úavirԥ ça÷ırıldı. Belԥliklԥ, tԥbiԥtin mühafizԥsi hԥrԥkatı 



bütün dünyada sisteml

ԥúdirildi vԥ dövlԥtlԥrin nԥzarԥtinԥ

alındı. Ancaq dünyada t

ԥbiԥtin qorunması hԥm dԥ ictimai 

c

ԥmiyyԥtlԥr, tԥsisatlar, qeyri-hökumԥt tԥúkilatları 



t

ԥrԥfindԥn hԥyata keçirilir. Hamı baúa düúür ki, vԥziyyԥt 

çox h

ԥyԥcanlıdır vԥ tԥbiԥtin qorunması hamının borcudur. 



T

ԥbiԥt vԥ onun mühafizԥsi çox geniú anlayıúdır. 

Amma b

ԥúԥr övladlarının bu elmin ԥn azı ümumi 



anlayı

úlarından xԥbԥri olmalıdır. Ekologiya elmi 

günümüzün reallı

÷ıdır. Bizԥ gündԥlik ruzimiz qԥdԥr vacib 

v

ԥ xeyirlidir. Burada heç bir mübali÷ԥ yoxdur. Tԥbiidir ki, 



bu z

ԥrurԥt onun daha sürԥtli inkiúafını 

v

ԥ

úaxԥlԥndirilmԥsini  úԥrtlԥndirir. Flora vԥ fauna ekologi-



yasının t

ԥdqiqat obyekti kimi dԥrinlԥúmԥsi, tԥkmillԥúdi-

rilm

ԥsi vԥ  cԥsarԥtlԥnmԥsi bütövlükdԥ insan ekologiya-



sının xilasına yön

ԥlmiúdir.  

B

ԥúԥriyyԥtin müasir yaúayıúını ekologiyasız tԥsԥvvür 



etm

ԥk mümkün deyildir. Yazma÷ı, oxuma÷ı, sayma÷ı 



                                                                                  

 

3



bilm

ԥdԥn yaúamaq nԥ  qԥdԥr çԥtindirsԥ, ekologiyanın 

ԥsaslarını öyrԥnmԥdԥn dԥ yaúamaq bir o qԥdԥr çԥtindir. 

H

ԥrtԥrԥfli inkiúaf etmԥk istԥyԥn insanlar ekoloji biliklԥrԥ



dair müvafiq m

ԥnbԥlԥri ardıcıl izlԥmԥli vԥ onlara tԥnqidi 

yaradıcı münasib

ԥt bԥslԥmԥlidir. ønsanlar arasında ekoloji 

t

ԥfԥkkürü formalaúdırmaq sahԥsindԥ geniú 



i

ú

aparılmalıdır. Son ill



ԥrdԥ ekologiya elmi sahԥsindԥ geniú

bilikl


ԥrin ԥldԥ olunması ԥn tԥhlükԥli qlobal fԥlakԥtlԥrin baú

verm


ԥsinin qarúısının alınmasına, 

ԥtraf mühitin 

mühafiz

ԥsi istiqamԥtindԥ mühüm iúlԥrin görülmԥsinԥ



imkan yaradacaqdır. 

                                                                                  

 

4



1. Ekologiyanın 

ԥsas anlayıúları vԥ sistemliliyi. 

1.1. Ekologiyanın 

ԥsas úԥrh formaları 

Ekologiya - 

ԥtraf mühitin tarazlı÷ını  vԥ bu tarazlı÷ın 

pozulmasına t

ԥsir edԥn tԥbii amillԥr vԥ antropogen (insan 

f

ԥaliyyԥti) vԥ fiziki proseslԥri öyrԥnԥn elmdir. 



Orqanizml

ιrin hιyat tιrzini vι orqanizmdιn yüksιk canlı 

sisteml

ιri öz aralarında vι ιtraf mühitin cansız 

komponentl

ιri ilι qarúılıqlı  ιlaqιdι öyrιnιn elm 

ekologiya adlanır. Ekologiya canlı orqanizml

ԥrin mövcud-

luq 

úԥraitini, onların onları  ԥhatԥ edԥn mühitlԥ qarúılıqlı 



ԥlaqԥ  vԥ münasibԥtlԥrini öyrԥnԥn vԥ  tԥdqiq edԥn  bir 

elmdir. 


“Ekologiya” termini iki yunan sözünd

ԥn  ԥmԥlԥ

g

ԥlmiúdir: “oikos” - ev, otaq, yaúayıú yeri, vԥ “logos” - 



elm, y

ԥni “ev, yaúayıú yeri haqqında elm” demԥkdir. 

“Ekologiya” terminini elm

ԥ alman bioloqu Ernst Hekkel 

1866-cı ild

ԥ orqanizmlԥrin ԥtraf mühitlԥ qarúılıqlı ԥlaqԥsini 

öyr

ԥnԥn, biologiyanın çox vacib vԥ  sԥrbԥst sahԥsi kimi 



daxil etmi

údir. E. Hekkel “Orqanizmlԥrin ümumi 

morfologiyası” kitabının 2-ci cildind

ԥ Ekologiyanın elm 

oldu

÷unu aúa÷ıdakı kimi xarakterizԥ etmiúdir: «Ekologiya 



dedikd

ԥ orqanizmlԥrin  ԥtraf mühitlԥ qarúılıqlı  ԥlaqԥsini 

öyr

ԥnԥn ümumi elm baúa düúürük, buraya hԥm dԥ geniú



                                                                                  

 

5



m

ԥnada bütün “mövcudluq úԥraiti”ni dԥ aid edirik. Onların 

bir hiss

ԥsi üzvi, digԥr hissԥsi dԥ qeyri-üzvi tԥbiԥtli olur, 

amma onların hamısı orqanizml

ԥrin formalaúmasında çox 

böyük 

ԥhԥmiyyԥt kԥsb edir”.  



ɏɏ ԥsrin sonlarından etibarԥn leksikonda ekologiya 

ifad


ԥsi populyarlaúma÷a baúladı. Ekologiya orqanizm 

s

ԥviyyԥsindԥn yuɯarıdakı sistemlԥrin quruluúunu, 



f

ԥaliyyԥtini, daha çoɯ da orqanizmlԥr arasında vԥ

orqanizm il

ԥ ԥtraf mühit, ɯüsusԥn dԥ insanla biosfer 

arasındakı qar

úılıqlı münasibԥtlԥri öyrԥnԥn elmdir. 

Ekologiya ümumi v

ԥ ɯüsusi bölmԥlԥrԥ ayrılır. Ümumi 

ekologiya orqanizm s

ԥviyyԥsindԥn yuɯarıdakı müɯtԥlif 

sisteml

ԥri,  ɯüsusi ekologiya isԥ müɯtԥlif orqanizmlԥrin 



ԥtraf mühitlԥ münasibԥtlԥrini tԥdqiq edir. Ekologiyanın ԥn 

mühüm sah

ԥsi insan ekologiyasıdır.  Ԥtraf mühitin 

radioaktiv çirkl

ԥnmԥsi tԥhlükԥsinin artması biosferdԥ

radioaktiv izotopların keçm

ԥ yollarının vԥ radioaktivliyin 

ekosistem

ԥ  tԥsirinin öyrԥnilmԥsi dԥ çoɯ vacib sahԥ

sayılır. Bel

ԥ sahԥlԥr onlarcadır. Ekologiya tԥbii 

ehtiyyatlardan istifad

ԥ, onları mühafizԥ etmԥk vԥ

insanların rahat ya

úaması üçün münasib, ԥlveriúli 

v

ԥziyyԥtdԥ saɯlamaq tԥdbirlԥri ilԥ ardıcıl mԥú÷ul 



olmalıdır. Müasir dövrd

ԥ ekologiya çox geniú sualları 



                                                                                  

 

6



ԥhatԥ edir, sosial, texniki vԥ humanitar elmlԥrlԥ ԥlaqԥdԥ

olur. Ekologiyaya planetd

ԥ yaúayan bütün insanlar üçün 

böyük praktiki 

ԥhԥmiyyԥt kԥsb edԥn vԥ sürԥtlԥ inkiúaf 

ed

ԥn universal, fundamental, kompleks elm kimi baxılır. 



Bu terminin bir neç

ԥ müxtԥlif úԥrh formaları mövcuddur: 

- ekologiya - biologiya elml

ԥrindԥn biri olub, canlı 

sisteml

ԥri vԥ onların yaúayıú mühiti ilԥ qarúılıqlı    tԥsirini 



öyr

ԥnir; 


- ekologiya – t

ԥbiԥt vԥ onun cԥmiyyԥt ilԥ qarúılıqlı 

ԥlaqԥsinԥ  hԥsr olunan,  tԥbii vԥ ictimai elmlԥrin 

d

ԥlillԥrindԥn sintez olunan   kompleks bir elmdir; 



- ekologiya – orqanizml

ԥr, biosistem vԥ mühit 

arasındakı qar

úılıqlı ԥlaqԥ problemlԥrinin tԥdqiqinԥ xüsusi 

ümumi elmi yana

úmadır (ekoloji yanaúma); 

- ekologiya – t

ԥbiԥtlԥ insan arasında qarúılıqlı 

ԥlaqԥnin elmi vԥ praktiki problemlԥrinin cԥmidir (ekoloji 

probleml


ԥr).   

  

      1.2. Ümumi ekologiyanın qurulu

úu 

Ümumi ekologiyada ad

ԥtԥn bir-birlԥri ilԥ qarúılıqlı 

ԥlaqԥdԥ olan bir neçԥ bölmԥlԥri ayırmaq olar ki, onlara da 

b

ԥzԥn ayrıca fԥnn kimi baxırlar (cԥdvԥl 1.1).  



                                                                                  

 

7



C

ԥdvԥl 1.1 

“Ümumi ekologiyanın” qurulu

úu 


Ekologiyanı

n bölm


ԥlԥri 

M

ԥzmunu 



    Faktorial  

    ekologiya 

Mühit faktorları  v

ԥ onların orqanizmlԥrԥ

t

ԥsir qanunauy÷unluqlarını öyrԥnԥn 



elmdir. 

Orqanizml

ԥrin 

ekologiyası v



ԥ

ya 


autekologiya 

Ayrı-ayrı orqanizml

ԥr vԥ mühit amillԥri 

v

ԥ ya yaúayıú mühiti arasındakı 



qar

úılıqlı ԥlaqԥ. 

Populyasiyanın 

ekologiyası  v

ԥ

ya 


demekologiya 

Eyni növ orqanizml

ԥr (populyasiya 

h

ԥddindԥ) vԥ yaúayıú mühiti arasında 



qar

úılıqlı 


ԥlaqԥ. Populyasiyanın 

mövcudlu


÷unun ekoloji qanunauy÷un-

luqları. 

Ekosistem 

haqqında elm 

v

ԥ ya 


sinekologiya 

Müxt


ԥlif növ orqanizmlԥr (biosenozlar 

h

ԥddindԥ) vԥ onların yaúayıú mühiti 



arasındakı qar

úılıqlı  ԥlaqԥni bütövlükdԥ

öyr

ԥnԥn elm. Biosenozların növlԥrarası 



münasib

ԥtlԥrinin ekologiyası. 

Biosfer 

haqqında elm 

(qlobal 

ekologiya) 

Yer qabı

÷ının yaradılması (atmosfer, 

hidrosfer, litosfer) v

ԥ onun fԥaliyyԥtindԥ

canlı orqanizml

ԥrin (canlı maddԥ) vԥ

onların h

ԥyat fԥaliyyԥti mԥhsullarının 

rolu. 

Bu bölm


ԥlԥr:mühit faktorları  vԥ onların orqanizmlԥrԥ

t

ԥsir qanunauy÷unluqlarını öyrԥnԥn elm (faktorial 



ekologiya); qar

úılıqlı  ԥlaqԥdԥ olan ayrı-ayrı orqanizmlԥr 

v

ԥ mühit sԥviyyԥsindԥ olan ekologiya (orqanizmlԥr 



                                                                                  

 

8



ekologiyası  v

ԥ ya autekologiya); qarúılıqlı  ԥlaqԥdԥ olan 

v

ԥ eyni növԥ 



m

ԥnsub orqanizmlԥrin nisbԥtԥn 

xüsusil

ԥúmiú qruplarının ekologiyası (populyasiyalar vԥ



ya demoqrafiya (

ԥhalinin tԥrkibini, sayını  vԥ onun 

t

ԥrkibindԥki dԥyiúikliklԥri öyrԥnԥn  úöbԥ) ekologiyası), 



müxt

ԥlif növlԥri öz aralarında qarúılıqlı  ԥlaqԥdԥ olan 

populyasiyaların ekologiyası (biosenozlar haqqında elm). 

Ԥgԥr biosenozlara yaúayıú mühiti ilԥ qarúılıqlı  ԥlaqԥdԥ

baxılarsa (vahid bir sistem kimi), onda bu bölm

ԥ

biosenozlar  v



ԥ ya ekosistemlԥr haqqında elm kimi ayrılır. 

Ekologiyanın 

ԥsas vԥ ali dԥrԥcԥsi daha böyük ekosistem 

olan (qlobal ekologiya) biosfer haqqında elm hesab 

olunur. 

     


    1.3. Ekologiyanın 

ԥsas tԥdqiqat obyekti 

Ekologiyanın 

ԥsas tԥdqiqat obyekti orqanizm 

s

ԥviyyԥsindԥn yüksԥk olan canlı ekoloji sistemlԥrdir: 



Populyasiya, biosenoz, biosfer. Bu elm orqanizml

ԥrin 


ԥmԥlԥ  gԥtirdiyi birliklԥrin öz aralarındakı  vԥ ԥtraf mühitin 

cansız komponentl

ԥri ilԥ qarúılıqlı  ԥlaqԥsini öyrԥnir.

Ekologiyanın obyekti – insan v

ԥ  tԥbiԥtin  ԥsaslı 

fundamental xarakterli qar

úılıqlı münasibԥtlԥridir. 


                                                                                  

 

9



Ekologiyanın obyekti orqanizml

ԥr ilԥ mühit arasında 

ԥlaqԥnin birliyi vԥ ya strukturundan ibarԥtdir. Bundan 

ba

úqa ekologiya ayrı-ayrı orqanizm növlԥrinin, onların 



populyasiyalarının v

ԥ ümumilikdԥ biosferin öyrԥnilmԥsi ilԥ

d

ԥ  mԥú÷ul olur. Ekologiya sözünü ilk dԥfԥ 1858-ci ildԥ



Q.D. Toro i

úlԥtmiú, 1866-cı ildԥn sonra alman bioloqu E. 

Hekkel bu anlayı

úı geniú yaymıú  vԥ inkiúaf etdirmiúdir. 

E.Hekkel orqanizmi t

ԥbii sı÷ınacaq yerindԥ, yԥni öz 

“evind

ԥ” öyrԥnmԥyi ekologiya hesab etmiúdir. Daha 



sonralar uzun müdd

ԥt ekologiya biologiya sözünün dar 

m

ԥnasında iúlԥnmiúdir. Yalnız gԥrgin mübahisԥli inkiúaf 



yolu keçdikd

ԥn sonra müasir ekologiya formalaúmıúdır. 



1.4. Ekologiyanın 

ԥsas bölmԥlԥri 

Biologiya elmin

ԥ daxil olan ekologiyanın ԥsas bölmԥsi 

ümumi ekologiyadır.  Ümumi ekologiya – ekosistemin 

biotik v

ԥ abiotik komponentlԥrinin qarúılıqlı  tԥsirlԥrinin 

qanunauy

÷unluqlarını  vԥ prinsiplԥrini öyrԥnԥn elmdir. 

Burada 

ԥsasԥn strukturların formalaúma qanunları, 



ekosistemin funksiyaları  v

ԥ inkiúafı öyrԥnilir. Bu qlobal vԥ

t

ԥtbiqi ekologiyanın nԥzԥri  ԥsasları biotik birliklԥr, qida 



z

ԥnciri, maddԥlԥrin dövranı  vԥ ekosistemdԥ enerji, 

populyasiya ekologiyası konsepsiyasını t

ԥúkil edir. 



                                                                                  

 10


Xüsusi ekologiya – ayrı-ayrı növl

ԥrԥ, taksonlara, 

biogeosenozlara ümumi ekologiya qanunlarının t

ԥtbiqini 

öyr

ԥnԥn elmdir. Ümumi ekologiya orqanizmlԥrdԥn 



yüks

ԥkdԥki sistemlԥrin tԥúkil olunma sԥviyyԥsinԥ görԥ

t

ԥsnif olunurlar: 



- Populyasiyalı ekologiya (b

ԥzԥn demekologiya vԥ ya 

ԥhalinin ekologiyası  da adlandırırlar) populyasiyaları 

öyr


ԥnir. Populyasiya – uzun müddԥt bir sahԥdԥ

m

ԥskunlaúan  bu sahԥyԥ  bԥnzԥr sahԥdԥn izolԥ edilmiú



formada yerl

ԥúԥn növün bir hissԥsidir.  



- Toplum ekologiyası (v

ԥ ya biosenologiya) tԥbii 

toplumun (v

ԥ ya senozların) quruluúunu vԥ dinamikasını 

t

ԥdqiq edir. Senozlar – birgԥ yaúayan  müxtԥlif növ 



populyasiyaların toplumudur. Biosenoz biosferd

ԥ tarixԥn 

toplanmı

ú canlı ԥlaqԥli qrupdur ki, onlar ümumi bir yerdԥ

toplanıb v

ԥ konkret tԥbii  úԥrait yaradırlar, yԥni biosenoz 

dedikd

ԥ yalnız canlı  mԥskunlar nԥzԥrdԥ tutulur. 



Biosenozda ad

ԥtԥn komponentlԥrin müԥyyԥn  úԥrait vԥ

m

ԥkandakı  fԥaliyyԥtlԥri ilԥ yanaúı onların yerlԥúdiyi 



sah

ԥnin mԥhdudlu÷u göstԥrilir ki, buna da biotop deyilir. 

Biosenoz v

ԥ biotop birlikdԥ biogeosenoz  adlanır. 



- Biogeosenologiya (biogeosenozlar) — Ümumi 

ekologiyanın ekosisteml

ԥri (biogeosenozları) öyrԥnԥn bir 


                                                                                  

 11


bölm

ԥsidir. Müxtԥlif populyasiyalara aid olan növlԥr 

arasında, onların özl

ԥri arasında vԥ ԥtraf mühit arasında 

ba

ú verԥn qarúılıqlı  ԥlaqԥlԥri öyrԥnԥn elmdir. Onun 



v

ԥzifԥsinԥ ekosistemlԥr arasındakı sԥrhԥdlԥrin qurulması, 

orada mövcud olan 

ԥrzaq zԥncirinin analizi, növ tԥrkibinin 

v

ԥ onun sıxlı÷ının tԥyin olunması vԥ sair daxildir. 



- Qlobal ekologiya – bioloji növ olan insanın, onu 

ԥhatԥ edԥn mühitlԥ qarúılıqlı münasibԥtlԥrinin 

t

ԥnzimlԥnmԥsinԥ, eyni zamanda dövlԥtlԥrarası 



ԥmԥkdaúlı÷ın yaradılmasına yönԥldilmiúdir. Bu 

ԥmԥkdaúlıq tԥkcԥ ԥtraf mühitin mühafizԥsini yox, eyni 

zamanda sosial- iqtisadi sah

ԥlԥri dԥ ԥhatԥ edir. 



- T

ԥtbiqi ekologiya – dövlԥt sԥviyyԥsindԥ  tԥsԥrrüfat 

f

ԥaliyyԥtinin  ԥsas elementi sayılır vԥ  tԥsԥrrüfat 



sah

ԥlԥrinin ekoloji tԥhlükԥsizliyinin tԥminatını tԥlԥb edir. 

ønsanların  ԥtraf mühitlԥ qarúılı÷lı  tԥsiri aúa÷ıdakı 

hallarda ba

ú verir: 

•     ønsanların istehsal fԥaliyyԥtlԥri proseslԥrindԥ; 

•   Mԥiúԥt fԥaliyyԥti  proseslԥrindԥ;  

•  Hԥrbi tԥsir proseslԥrindԥ. 

ønsan fԥaliyyԥtinin göstԥrilԥn hԥr bir tԥsirinin “insan - 

ԥtraf mühit” ekosisteminin fԥaliyyԥti nöqteyi nԥzԥrincԥ öz 

xüsusiyy

ԥtlԥri vardır.  “ønsan – istehsal obyektlԥri - ԥtraf 



                                                                                  

 12


mühit” lokal ekosisteml

ԥri fԥaliyyԥtinin öyrԥnilmԥsi  vacib 

m

ԥsԥlԥlԥrdԥn hesab olunur.      



Antropogen ekologiya   kompleks “ekolojil

ԥúdirilmiú” 

fundamental elmi v

ԥ  tԥtbiqi fԥnnlԥrԥ ԥsaslanaraq, 

c

ԥmiyyԥt vԥ  tԥbiԥtin  bir - birinԥ  sԥmԥrԥli tԥsir 



probleml

ԥrini  hԥll edir. Antropogen ekologiyaya daxil 

olan  t

ԥtbiqi fԥnnlԥr arasında  mühԥndis ekologiyası



xüsusi yer tutur. 

Müh

ԥndis ekologiyası – tԥtbiqi fԥnn olub, sԥnaye 

istehsallarının inki

úaf etdiyi bir úԥraitdԥ ԥtraf mühit 

keyfiyy


ԥtinin saxlanılmasına yönԥldilԥn, elmi 

ԥsaslandırılmıú mühԥndis-texniki tԥdbirlԥr sistemidir. 

Müh

ԥndis ekologiyası texniki, tԥbii vԥ sosial elmlԥrin 



qovu

úması nԥticԥsindԥ meydana gԥlmiúdir.  

Dig

ԥr tԥrԥfdԥn,  ԥtraf mühitin mühafizԥsi sԥrbԥst elmi 



f

ԥnn olan “Mühԥndis ekologiyası” çԥrçivԥsindԥ

formala

úan (elmi ԥsaslandırılmıú 



v

ԥ 

t



ԥcrübi 

eksperimentl

ԥrlԥ  tԥsdiqlԥnmiú) mԥqsԥdyönlü tԥsirlԥr 

vasit


ԥsilԥ praktiki olaraq hԥyata keçirilԥn bir sistemdir. 

T

ԥbiԥtin mühafizԥsi  – canlı orqanizmlԥrin mԥskun 

oldu


÷u mühitin vԥ tԥbii sԥrvԥtlԥrin texnogen, aqrogen vԥ

dig


ԥr antropogen tԥsirdԥn mühafizԥsi üçün fԥaliyyԥt 

n

ԥzԥrdԥ tutulur. 



                                                                                  

 13


Ԥtraf tԥbii mühit – insan fԥaliyyԥtindԥn asılı 

olmayaraq onu 

ԥhatԥ edԥn canlı  vԥ cansız tԥbiԥtin 

m

ԥcmusudur. Litosfer, hidrosfer, atmosfer, biosfer vԥ



yer

ԥtrafı kosmik fԥza da daxil olmaqla insanların vԥ digԥr 

canlı orqanizml

ԥrin mԥskԥni vԥ fԥaliyyԥt sahԥsidir.  



Ԥtraf tԥbii mühitin mühafizԥsi - ԥtraf mühitdԥ  tԥbii 

mövcud olan maddi varlıqların ilkin k

ԥmiyyԥt vԥ

keyfiyy


ԥtcԥ  dԥyiúmԥlԥrinԥ yol verilmԥmԥsi, qorunub 

saxlanılması; t

ԥbii sԥrvԥtlԥrdԥn sԥmԥrԥli istifadԥyԥ, tԥbii 

mühitin v

ԥziyyԥtinin yaxúılaúdırılmasına yönԥldilԥn, dövlԥt 

v

ԥ cԥmiyyԥt tԥrԥfindԥn tԥúkil olunmuú bir sistemdir. 



Ԥmԥyin mühafizԥsi — hüquqi, iqtisadi–sosial, 

texniki–t

ԥúkilati, sanitar-gigiyenik, müalicԥvi-profilaktik, 

b

ԥrpa vԥ digԥr tԥdbirlԥrin dԥ  daxil oldu÷u ԥmԥk fԥaliyyԥti 



prosesl

ԥrindԥ iúçilԥrin hԥyat tԥhlükԥsizliyi vԥ sa÷lamlı÷ını 

t

ԥmin edԥn bir sistemdir. Bu mԥnada “insan – onu ԥhatԥ



ed

ԥn istehsal mühiti” lokal (yerli) ekosistemi elm vԥ

texnikanın “

Ԥmԥyin tԥhlükԥsizliyi” sahԥsinin tԥdqiqat 

predmeti  hesab olunur. 

Müh

ԥndis ekologiyası – “insan-ԥtraf mühit” 

ekosisteml

ԥrinin, mühԥndis - texniki üsullar vԥ mühafizԥ

vasit


ԥlԥri ilԥ insan vԥ onu ԥhatԥ edԥn ԥtraf mühitin xüsusi 

                                                                                  

 14


t

ԥhlükԥli, tԥhlükԥli vԥ  zԥrԥrli antropogen amillԥrdԥn 

mühafiz

ԥsinin   mühԥndis   tԥdqiqat     üsullarının   iúlԥnib 



hazırlanmasını 

t

ԥlԥb edԥn elmi ԥsaslandırılmıú  



müh

ԥndis- texniki tԥdbirlԥr sistemidir.  

        Bel

ԥliklԥ, aúa÷ıdakı sistem qurula bilԥr:   

østehsal prosesindԥ  iútirak edԥn, material, energetik 

v

ԥ insan ehtiyatlarına malik olan hԥr hansı bir sԥnaye 



EKOLOG

øYA

T

ԥdqiqat obyekti  – “növ – ԥtraf mühit” 



ekosistemi 

Antropogen ekologiya

T

ԥdqiqat obyekti  – “insan – ԥtraf mühit” 



ekosistemi 

Müh

ԥndis ekologiyası

T

ԥdqiqat obyekti  – “insan – ԥtraf istehsal  



mühiti” ekosistemi 

Ԥtraf mühitin 

mühafiz

ԥsi 


Ԥmԥyin 

mühafiz


ԥsi 

                                                                                  

 15


ԥssisԥsinԥ “insan – istehsal obyekti – ԥtraf mühit” 

ekoloji sistemi kimi baxıla bil

ԥr.  østehsal müԥssisԥlԥri 

ç

ԥrçivԥsindԥ ekoloji tԥhlükԥsizlik problemi  istehsaldaxili 



t

ԥhlükԥsizlik vԥ zԥrԥrsizliyin vԥ hԥmçinin dԥ ԥtraf mühitin 

mühafiz

ԥsinin tԥmin olunmasının kompleks mԥsԥlԥsi kimi 



geni

ú aspektdԥ analiz olunmalıdır.  østehsal müԥssisԥlԥ-

rinin ekoloji t

ԥhlükԥsizliyi problemlԥrinin hԥlli  ԥmԥk 

t

ԥhlükԥsizliyi,  ԥtraf mühitin mühafizԥsi vԥ  sԥnaye 



t

ԥhlükԥsizliyi sahԥsindԥ ԥldԥ olunan nԥaliyyԥtlԥr vԥ  

ümumi metodologiya 

ԥsasında birlԥúԥn  biliklԥr sisteminin 

c

ԥlb olunmasını tԥlԥb edir. 



Yüklə 2,97 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   41




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə