OĞuzlar (TÜrkməNLƏR)



Yüklə 5,56 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/43
tarix23.06.2017
ölçüsü5,56 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   43

OĞUZLAR (TÜRKMƏNLƏR) 

 



 

 

 

FARUQ SÜMƏR 

 

 



 

 

 



 

OĞUZLAR 

 

(TÜRKMƏNLƏR) 

 

 

 



TARİXLƏRİ 

BOY TƏŞKİLATI 

DASTANLARI 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Bakı – 2013 

 

 

FARUQ SÜMƏR 

 



 

 

 

 

TÜRKSOY

 

 

ULUSLARARASI TÜRK KÜLTÜRÜ TEŞKİLATI 



İNTERNATİONAL ORGANİZATİON OF TURKİC CULTURE 

 

TÜRKSOY kitabxanası seriyası: 25 

 

AMEA Folklor İnstitutu 



Elmi Şurasının qərarı ilə çap olunur 

 

Türkcədən çevirən, 



ön söz, qeyd və şərhlərin müəllifi: 

Prof. Dr. Ramiz ƏSKƏR 

 

 

Redaktor: 



Akad. İsa HƏBİBBƏYLİ 

  

  



Faruq Sümər. Oğuzlar (Türkmənlər). Tarixləri.  

Boy təşkilatı. Dastanları. Bakı, MBM, 2013, 448 səh.  

  

  



Oğuzlar  türk  xalqlarının  təşəkkülündə,  inkişafında  böyük  rol  oynamış  ən  güclü 

qollardandır. Ötən əsrlər oğuz tayfalarının öz vətəni, xalqı, milli istiqlaliyyəti uğrun-

da mərdanə döyüşlərinin şahididir. Oğuzların ucaltdığı tarixi abidələr bütün dünyanı 

valeh etmişdir.  

Oğuzlar həm də azərbaycanlıların əcdadıdır.  

Məşhur  türk  tarixçisi  Prof.  Dr.  Faruq  Sümərin  kitabı  onun  uzun  axtarışlarının 

əvəzsiz bəhrəsidir. Oğuzların həyatı, məişəti, bir etnos kimi ən qədim zamanlardan 

təşəkkül tapması, dövlət qurma bacarığı monoqrafiyada öz əksini tapmışdır. «Oğuz-

lar»  kitabının  oxucularımız  tərəfindən  maraqla  qarşılanacağı  şübhəsizdir,  bu  əsər 

onları Azərbaycan xalqının təşəkkülü, varlığı ilə bağlı ilkin mənbələrlə tanış edəcək-

dir.  

  

  



    

İSBN 4703000000-26-  

   

 

 ©Ramiz Əskər, 2013  



                 

 

 

OĞUZLAR (TÜRKMƏNLƏR) 

 



  

 

 

 

 

 

 

 

 

PROF. DR. FARUQ SÜMƏR: 

HƏYATI, ŞƏXSİYYƏTİ VƏ ƏSƏRLƏRİ 

 

Türklərdə  xronikaçılıq,  salnaməçilik,  vəqayenəvislik,  münşilik,  müvər-



rixlik,  bir  sözlə,  tarixçilik  ənənəsi,  təəssüf  ki,  zəif  inkişaf  etmişdir.  Bu  da 

onunla  bağlıdır  ki,  qəhrəman  türk  milləti  tarix  yazmaqdan  çox  tarix  yarat-

mağa üstünlük vermiş, bu işi tarix yaratma bacarığı və qüdrəti olmayanlara 

həvalə etmişdir. Nəticədə türk tarixini salxım söyüd kölgəsində şərab içən, 

nargilə  çəkən,  bəng  atan,  gözəllərə  qəzəl,  sultanlara  qəsidə  qoşan,  batman 

qılıncları qaldırmağa gücü çatmayan, misqal lələkləri xüsusi şövqlə oynadan 

qeyri-türklər  yazmışlar.  Türkiyədə  (habelə  digər  türk  ölkələrində)  müasir 

mənada tarix elmi və tarixçilik son yüz ildə meydana çıxmışdır.   

Cümhuriyyət dövründə qardaş Türkiyədə tarix üzrə bir-birindən istedad-

lı alimlər  yetişmişdir. Onların arasında  Məhmət  Fuad Köprülü,  Nəcati  Lu-

qal, Əhməd Rəfiq Altınay, İsmayıl Haqqı Uzunçarşılı, İbrahim Haqqı Kon-

yalı, Ömər Lütfi Barkan, Mürkimin Xəlil Yinanç, Əqdəs Nemət Kurat, Zəki 

Vəlidi Toğan, Xəlil İnalcıq, Osman Turan, Məhmət Köymən, Kamal Karpat, 

İlbər  Ortaylı  kimi  dünya  miqyasında  qəbul  edilən  şəxsiyyətləri  göstərmək 

olar. Bu kitabın müəllifi Prof. Dr. Faruq Sümər də həmin cərgədə xüsusi və 

şərəfli yer tutan görkəmli alimlərdən biridir. 

Faruq  Sümər  1924-cü  ildə  Konyanın  120  kilometr  cənubunda  yerləşən 

Bozqır  qəsəbəsində  istiqlal  savaşı  qazisi  Məhmət  Zəki  əfəndinin  ailəsində 

doğulmuşdur. Anası Züleyxa xanım ibtidai məktəbin üçüncü sinifinə qədər 

oxusa da, türk törəsinə çox bağlı bir qadın idi. O, uşaqlarına ud çalmağı öy-

rətmiş,  onları  oxumağa  həvəsləndirmişdir.  1931-ci  ildə  ailənin  İstanbula 

köçməsi ilə uşaqların təhsili üçün daha yaxşı şərait yaranmışdır. 

Faruk  Sümər  İstanbulun  Ələmdar  səmtində  yerləşən  49  saylı  ibtidai 

məktəbi bitirmiş, daha sonra təhsilini İstanbul litseyində davam etdirmişdir. 

9-cu sinifdə ikən o, anasının köməyi  ilə  əski  yazını öyrənmiş,  bir mollanın 

sayəsində  osmanlıca  mətnləri  rahat  və  sürətli  oxumaq  sahəsində  yaxşı  vər-

dişlər qazanmışdır. Elə həmin dövrdə də tarixçi olmağı qərara almışdır. 


FARUQ SÜMƏR 

 



II dünya müharibəsi başlayanda almanların İstanbula hücum ehtimalı bir 

çox ailəni yaylalara və kəndlərə getməyə məcbur etmişdi. Faruq Sümərin ai-

ləsi də Toros dağlarındakı yaylalara qalxmış, gənc Faruq burada neçə əsrdən 

bəri köçəri elat həyatı yaşayan əski oğuzların bir qolu olan müasir yörükləri 

yaxından görmək imkanı qazanmışdır. 

F.Sümər 1942-ci  ildə litseyi  başa vuraraq  İstanbul  Universitetinin tarix 

fakültəsinə  daxil  olmuşdur.  M.F.Köprülü,  M.X.Yinanç,  Z.V.Toğan,  Ə.N. 

Kurat, O.Turan, C.Baysal, O.Ş.Gökyay, İ.Küçükömər, M.Turxan kimi ünlü 

xocalardan dərs almış, səlcuqlu və osmanlı dövrü üzrə ixtisaslaşmağa başla-

mışdır. Bakalavr dərəcəsini «XVI əsrdə Anadoluda türk oymaqları» mövzu-

sunda yazdığı buraxılış işi ilə bitirmişdir. Sonra magistraturada oxuyan gənc 

alim «Anadolu türk boy və oymaqları (XVI və XVII əsrlərdə)» mövzusunda 

dissertasiya  (68 səhifə)  müdafiə  edərək Prof. Dr. Mükrimin Xəlil  Yinançın 

başçılıq  etdiyi  orta  əsrlər tarixi  kafedrasından 1948-ci  ilin fevralında  «əla» 

qiymətlə məzun olmuşdur.  

Faruq  Sümər  daha  sonra  Ankara  Universiteti  dil  və  tarix-coğrafiya  fa-

kültəsinin  doktoranturasına  daxil  olmuş,  əvvəllər  işlədiyi  mövzunu  məkan 

baxımından daha da genişləndirərək Prof. Dr. Osman Turanın rəhbərliyi al-

tında «XVI və XVII əsrlərdə Anadolu, Suriya və əl-Cəzirədə oğuz boylarına 

mənsub təşəkküllər» adlı dissetrasiyasını (262 səhifə) «əla» qiymətlə müda-

fiə etmiş və 24 may 1950-ci ildə doktor ünvanına layiq görülmüşdür. Lakin 

doktoranturada təhsil nazirliyinin təqaüdü ilə oxuduğuna görə iki il yeddi ay 

iyirmi beş günlük məcburi xidmət dövrünü başa vurmaq üçün İstanbuldakı 

Süleymaniyyə kitabxanasında məmur olaraq işə başlamışdır.  

Akademik çalışmalarını davam etdirmək üçün Faruq Sümər məmur və-

zifəsindən istefa edərək 1953-cü ilin yanvarında doktorantı olduğu fakültədə 

assistent  (Prof.  köməkçisi)  vəzifəsinə  keçmişdir.  1955-ci  ilin  dekabrında 

«Qaraqoyunlular: qəbilə quruluşu və başlanğıcdan Cahan şaha qədər siyasi 

tarixləri» mövzusunda  dissertasiyasını  (169  səhifə)  jüri  qarşısında  müdafiə 

edərək dosent adını almışdır. 

Faruq Sümər 1 iyun 1956-ci  ildə türk silahlı qüvvələrində həqiqi hərbi 

xidmətə  çağrılmış,  bir  il  altı  ay  ordu  sıralarında  olmuş,  tərxis  edildikdən 

sonra əvvəlki işinə qayıtmışdır. 

1959-60-cı illərdə London Universitetinin Asiya və Afrika Araşdırmala-

rı Məktəbində müsafir dosent kimi dərs demişdir. 

Dosent adını almasından 5 il keçdiyinə görə «Oğuzlara aid dastani ma-

hiyyətdə əsərlər» adlı araşdırmasını (həcmi 6 çap vərəqi, elmi jurnalda dərc 

olunmuşdur) növbəti akademik dərəcəyə,  yəni professorluğa təqdim etmiş, 

bürokratik prosedurlar uzun sürdüyü üçün, nəhayət, 1963-cü ilin dekabrında 

universitetin professoru adını ala bilmişdir. 



OĞUZLAR (TÜRKMƏNLƏR) 

 



18 iyun 1974-cü ildə Prof. Dr. Əqdəs Nemət Kuratın vəfatı ilə əlaqədar 

Ankara Universiteti  dil və  tarix-coğrafiya  fakültəsində  orta əsrlər tarixi ka-

fedrasının müdiri vəzifəsi boşalmış, Faruq Sümər müdir seçilmişdir. Bu və-

zifədə 8 il çalışdıqdan sonra həmkarlarının və tələbələrinin təkid və israrları-

na baxmayaraq, elmi tədqiqatlara daha çox vaxt ayırmaq məqsədilə 10 iyul 

1982-ci ildə 58 yaşında ikən təqaüdə çıxmış və İstanbula köçmüşdür. Halbu-

ki həmin vaxt onun rəsmi təqaüd yaşına tam 10 il qalırdı.        

  Faruq Sümər zahirən çox sağlam görünsə də, səhhətində bəzi problem-

lər  yaşamışdır.  Əski  mətnləri  zərrəbinlə  oxumaqdan  sağ  gözü  zəifləmiş  və 

1958-ci ildə baş verən iltihab nəticəsində tam tutulmuşdur. 1977-ci ildə isə 

mədəsindən  əməliyyat  olmuşdur.  Üstəlik,  ekiz  uşaqlarından  Əli  Qutlunun 

25 yaşında nəqliyyat qəzasında həlak olması onu hədsiz dərəcədə sarsıtmış-

dır. Bir müddət İstanbul Universiteti Cərrahpaşa tibb fakültəsi xəstəxanasın-

da  müalicə  olunsa  da,  qara  ciyər  xərçəngindən  21  oktyabr  1995-ci  ildə  71 

yaşında  haqqın  rəhmətinə  qovuşmuşdur.  26  oktyabr  günü  Türk  Dünyası 

Araşdırmaları Vəqfində düzənlənən mərasimdən sonra Fateh camisində qı-

lınan namazın ardından Qozludakı ailə məzarlığında dəfn edilmişdir. 

Faruq  Sümər  dörd  oğul  atasıdır,  iki  dəfə  ailə  qurmuşdur.  Özü  kimi  ta-

rixçi  olan  birinci  eşi  Prof.  Dr.  Minə  Ərol  xanımdan  Səlcuq  adlı  bir  oğlu, 

ikinci eşi Cəmilə Nuray xanımdan Əli Qutlu, Cavad Mutlu və Zəki Gültəkin 

adlı üç oğlu olmuşdur.           

Ərəb,  fars,  ingilis  və  fransız  dillərini  mükəmməl  bilən  Prof.  Dr.  Faruq 

Sümər təqribən 400 elmi əsər müəllifidir. Bunlardan bir qismi kitab və dis-

sertasiya, bir qismi elmi məqalə və məruzə, bir qismi isə ensiklopediya mad-

dəsi, rəy və tərcümədir.  Onun qələmindən 22 kitab çıxmışdır ki, bunlardan 

19-u nəşr olunmuş, 3-ü isə işıq üzü görməmişdir. 

Müəllifi  (daha  doğrusu,  həmmüəllifi)  olduğu  ilk  kitab  ingiliscə  çıxan 

«Turkishe  Archtecture»  («Türk  memarlığı»)  kitabıdır (1965,  190  səhifə). 

Özü  ilə  birlikdə  altı  professor  tərəfindən  yazılan  bu  kitab  üç  dəfə  işıq  üzü 

görmüş, xarici ölkələrdə mütəxəssislərin dərin marağına səbəb olmuşdur. 

Ünlü tarixçinin şahəsəri «Oğuzlar (Türkmənlər). Tarixləri-Boy təşkilatı-

Dastanları»  kitabı  cüzi  əlavələrlə  5  dəfə  (1967,  1972,  1980,  1992,  1999) 

nəşr edilmişdir. Bütün dünyada oğuzlar haqqında yazılmış bu ən gözəl kita-

bı 1988-ci ildə Sabir Rüstəmxanlının tövsiyəsi ilə çox qısa müddətə (iki aya) 

tərcümə  edərək  çapa  hazırladım.  1989-cu  ildə  İstanbulda  olarkən  mərhum 

Turan Yazqanın rəhbərlik etdiyi Türk Dünyası Araşdırmaları Vəqfində Fa-

ruq Sümərlə tanış oldum və əsəri tərcümə etmək üçün ondan icazə istədim. 

Hələ  SSRİ  tərkibində  olan  Azərbaycanla  Türkiyənin  ayrı-ayrı  müəllif  hü-

quqları cəmiyyətlərinə üzv olduqları üçün ona honorar verilməyəcəyini bil-

dirdim. O, honorar-filan istəmədiyini, nəşriyyatın onu bir neçə günlüyə Ba-

kıya dəvət etməsinin yetərli olacağını söylədi. Sonra «Bunlar tamam da, siz 


FARUQ SÜMƏR 

 



azəricə  biliyormusunuz?»  deyə  soruşdu.  «Nasıl  bilməm,  hocam,  bən  azəri-

yim» dedim. Tezliklə məsələnin məğzi bilindi. O məni ərzurumlu-filan san-

mış, ədəbi Azərbaycan dilini bilib-bilmədiyimi anlamaq istəmişdi: «Türkçə-

niz o kadar güzəl ki, bəni şaşırttınız» dedi.  

Kitab 1989-cu ildə Sabir Rüstəmxanlı tərəfindən «Yazıçı» nəşriyyatının 

planına salındı, 1992-ci ildə Kamil Vəliyevin ön sözü ilə 8.500 nüsxə tirajla 

nəşr edildi və bir-iki həftə ərzində satılıb qurtardı. Onun bəlkə də 500 nüsxə-

sini müxtəlif mağazalardan mən özüm  alıb qohum-qardaşa, dost-tanışa ba-

ğışladım. O dövrdə şiddətli inflyasiya olduğu üçün mənə çatacaq 4.300 ma-

nat  honorar artıq qəpik-quruşa çevrilmişdi.  Nəşriyyat  indeksasiya tətbiq et-

məkdən boyun qaçırdı, mən də onu almaqdan vaz keçdim (o vaxt Sabir Rüs-

təmxanlı  «Yazıçı»dan  getmişdi).  Təbii  ki,  nəşriyyat  Faruq  Süməri  Bakıya 

dəvət etmədi (onun elə bir səlahiyyəti də  yox idi). Beləliklə, nə müəllif, nə 

də  mütərcim  bu  kitabdan  heç  bir  qazanc  əldə  etmədi.  İrihəcmli  bu  əsərin 

tərcüməsinə  sərf  etdiyim  zəhmət,  korrekturanın  oxunmasına  itirdiyim  vaxt, 

təxminən  min  səhifəlik  mətnin  makinada  yazılmasına  xərclədiyim  pul,  hər 

gün nəşriyyata ayaq döyməyim türklüyə halal  olsun. Sonra Faruq Sümərlə 

görüşmək qismət olmadı. Mən tərcümədən (sanıram) 5 ədəd Turan Yazqana 

verdim ki, müəllifə çatdırsın. Kitablar xocaya çatmış və onu hədsiz dərəcədə 

sevindirmiş, hətta duyğulandırmışdı. Bunu sonra öyrəndim. 

«Oğuzlar» 1999-cu ildə Məhəmməd Aydoğduyev tərəfindən türkmən di-

linə çevrilmişdir. Türkmənistanın o vaxtkı rəhbəri Səfərmurad Türkmənbaşı 

Faruq Sümərə böyük iltifat göstərmiş, onu bir neçə dəfə Aşqabada dəvət et-

miş,  türkmən  pasportu  vermiş,  ordenlə  təltif  etmişdi.  Alim  Türkmənistan 

Elmlər Akademiyasının fəxri üzvü seçilmişdi.  

Kitabın  azərbaycanca  nəşrindən  21  il  ötmüş,  ölkəmiz  latın  əlifbasına 

keçmiş, kiril əlifbasını bilməyən yeni bir nəsil yetişmişdir. Milli dövlət qu-

ruculuğunda, milli şüurun inkişafında «Oğuzlar» kimi bir əsərin oynayacağı 

müsbət  rolu  nəzərə  alaraq  onu  yenidən  nəşr  etməyi  qərara  aldım.  Bu  dəfə 

texniki səbəblər üzündən birinci nəşrdə nəşriyyatın ixtisara saldığı xəritələri 

və  cədvəlləri  də  veririk.  Kitaba  digər  və  yeganə  «düzəlişimiz» haşiyələrdə 

dahi  Mahmud  Kaşğarinin  «Divanü  lüğat-it-türk»  kitabına  dair  iki  istinada 

(Kilisli və Atalay) üçüncü istinadı əlavə etməkdir. Burada «Divan»ın Azər-

baycan dilinə tərcüməsinin (2006-cı il)  müvafiq yerləri göstərilir.      

«Oğuzlar» haqqında geniş məlumata lüzum yoxdur. Oxucular onun necə 

dərin, əhatəli və milli əsər olduğunu görəcək, sevə-sevə oxuyacaqlar. Yalnız 

onun bir neçə özəlliyini qeyd etmək istərdim.  

Kitab üç hissədən ibarətdir. İlk hissə oğuzların tarixindən bəhs edir. Mü-

əllif burada «Oğuz» adının etimologiyası, qədim dövrdə Barlıq çayı sahilin-

də, Tula boyunda, göytürklər və uyğurlar dövründə yaşayan oğuzlar haqqın-

da  bilgilər  verdikdən  sonra  onların  vətəni,  həyat  tərzi,  iqtisadi  həyatı,  əski 


OĞUZLAR (TÜRKMƏNLƏR) 

 



dini inamları, islamı qəbul etmələri, adət-ənənələri barədə söz açır. Bundan 

əlli  il  əvvəl  təqdim  olunan  bir  çox  maraqlı  məlumatlar,  ilk  dəfə  açıqlanan 

faktlar elm aləminə böyük bir alimin qədəm qoyduğunu göstərirdi.  

Oğuzların qurmuş olduqları böyük və möhtəşəm Səlcuqlu imperiyasının 

Yaxın  və  Orta  Şərq  xalqlarının  taleyində  oynadığı  misilsiz  rol,  eşsiz  türk 

qəhrəmanı Alparslanın 1040-cı ildə Dandənəkan meydan müharibəsində İra-

nı, 1071-ci il Malazgirt meydan müharibəsində isə Bizansı məğlub etməsi, 

oğuzların Orta Asiyada və Qafqazda, İranda və Anadoluda, İraqda və Suri-

yada  gerçəkləşdirdikləri  fütuhatlar,  səlib  yürüşlərinə  və  monqol  istilasına 

son qoymaları, Osmanlı, Ağqoyunlu, Qaraqoyunlu dövlətlərini meydana gə-

tirmələri, daha sonra Misiri, Hicazı, Əlcəzairi, Mərakeşi, Balkanları ələ ke-

çirmələri, Vyana qapılarına qədər  getmələri, bir sözlə, üç qitəyə hakim ol-

maları ilkin mənbələrin dili ilə inandırıcı bir şəkildə göstərilmişdir. 

Kitabın “Boy təşkilatı və boylar” adlanan II hissəsində Kaşğari, Yazıçı-

oğlu və Rəşidəddinə görə oğuz boylarının adları, mənaları, hər boyun öz ət 

qismi və onqonu, başqa ifadə ilə, sümüyü və quşu, hiyerarxiya içində dəqiq 

mövqeyi tək-tək təsvir edilmişdir. Kayı, bayat, alka bölük, qara bölük, yazır, 

döyər, dodurğa, yaparlı, əfşar, kızık, bəydili, karkın, bayındır, peçeneq, ça-

vuldur, çəpni, salur, eymür, ala-yundlu, yürəgir, iğdır, büğdüz, yıva və kınık 

olmaq üzrə 24 oğuz boyunun ucsuz-bucaqsız bir coğrafiyada yayılması, kö-

çəri və ya oturaq şəkildə yaşaması, onların adını daşıyan yer adları və sair 

məsələlər sistemli bir şəkildə tədqiq edilmişdir.   

Kitabın dastanlardan bəhs edən son hissəsində onların mövzusu, yazıldı-

ğı zaman və yer, dastan qəhrəmanları və onların müsəlmanlığı, iqtisadi hə-

yatı,  siyasi  fəaliyyəti,  ordaları, ailə  həyatı  maraqlı  faktlar  əsasında göstəril-

miş, oğuzlarda ordu, minicilik, geyim, ovçuluq, əyləncələr ayrı başlıqlar al-

tında araşdırılmışdır. Oğuzların davranışlarına xüsusi bölmə həsr edən Faruq 

Sümər onların psixologiyasını, şərəf, ləyaqət və heysiyyət duyğularını, ülvi 

ruhunu, daim zəiflərin və gücsüzlərin tərəfində olmalarını, oğuzlara xas olan 

dərin humanizmi, sonsuz mərdlik, cəsarət və cəngavərliyi, bir sözlə, saysız-

hesabsız müsbət məziyyətləri dastanların özündən gətirdiyi faktlar əsasında 

çox böyük ustalıqla gözlər önünə sərmişdir.  

F.Sümər bu kitabı yazarkən ərəb və fars dillərindəki qədim mənbələrə, o 

cümlədən Bəlazuri, ibn Dəvadari, ibn Tağrı-Birdi, ibn ül-Əsir, Məkrizi, Tə-

bəri, Mərvəzi, Cüveyni, Beyhaki, Gərdizi, İstəxri, Biruni, Müqəddəsi, Hafiz 

Əbru,  ibn  Bibi,  Həmdulla  Müstövfi,  Rəşidəddin,  Mirxond,  Ravəndi,  türk 

müəlliflərindən Yazıçıoğlu, Ruhi, Şikari, Nəşri, Peçevi, qərb səyyahlarından 

Marko Polo, Rubruk, Nibur, Klavixo kimi şəxsiyyətlərin əsərlərinə, eləcə də 

çağdaş tarixçilərin bu dövr və mövzu ilə bağlı araşdırmalarına, təqribən 400 

adda elmi ədəbiyyata müraciət etmişdir. 

Müəllif kitabın sonuna dolğun və məzmunlu bir xülasə də əlavə etmişdir. 


FARUQ SÜMƏR 

 



Faruq Sümərin kitablarından biri «Qaraqoyunlular: başlanğıcdan Cahan 

şaha  qədər»  adlanır  (1967,  167  səhifə;  1984  və  1992-ci  illərdə  təkrar  nəşr 

edilmişdir). Bu kitab bizə «Oğuzlar» qədər vacibdir, çünki 1387-1468-ci il-

lərdə Şimali və Cənubi Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş böyük və mil-

li dövlətimizin tarixi haqqında ən yaxşı monoqrafiyadır.  

Ünlü tarixçinin «Səfəvi dövlətinin quruluşu [qurulması] və gəlişməsində 

[inkişafında] Anadolu türklərinin rolu (Şah İsmayıl ilə xələfləri və Anadolu 

türkləri)» kitabının (1976, 265 səhifə, təkrar nəşri 1992) adı bizə çox şey de-

yir. Dərin ehtiyacı nəzərə alaraq alimin qaraqoyunlular və səfəvilər haqqın-

dakı kitablarını tezliklə ana dilimizə tərcümə etmək lazımdır. 

«Türklərdə  atçılıq  və  minicilik»  kitabı  da  (1983,  132  səhifə)  çox  dərin 

və gərgin axtarışların məhsuludur. Burada tarixi bilgilərlə yanaşı etnoqrafik 

məlumat, sərraclıq və qoşqu ləvazimatı ilə bağlı terminlər nəzərə çarpır.  

Faruq Sümərin «Əski türklərdə şəhərçilik» kitabı (1994, 112 səhifə) qə-

dim türklərdə şəhərsalma mədəniyyətinin tarixinə həsr olunmuş, burada bir 

çox qədim türk şəhəri haqqında maraqlı faktlar və xəritələr verilmişdir.  

Qısa adı «Yabanlu bazarı» olan başqa bir kitabı (1985, 132 səhifə) türk 

iqtisad  tarixinin  unudulmuş  bir  dönəmini  işıqlandırır.  XIII  əsrdə  Zamantı 

qalası  çevrəsində  mövcud  olan  ilk  beynəlxalq  yarmarkadan  bəhs  edən  bu 

əsərin mətni türk və ingilis dillərindədir. 

 «Əshabül-Kəhf»  kitabı  (1989,  92  səhifə)  islam  aləmində  məşhur  olan 

əfsanəvi  bir  mağara  və  onun  əsrlərcə  yuxuda  olmuş  sakinləri  haqqındadır. 

Qədim  tarixi  qaynaqları  araşdıran  müəllif  bu  qənaətə  gəlmişdir  ki,  həmin 

mağara  Maraş  vilayətinin  Afşin  rayonunda  yerləşir.  Kitab  bizim  üçün  də 

maraq kəsb edir, çünkü Naxçıvanda da belə bir mağara vardır. 

«Səlcuqlular dövründə Doğu Anadoluda türk bəylikləri» adlı həcmcə ki-

çik, lakin fakt baxımından çox zəngin kitabı (1990, 100 səhifə, təkrar nəşri 

1998),  adından  da  göründüyü  kimi,  Anadoludakı  bəzi  kiçik  dövlətlərin 

(məngücəklilər, saltuqlular və axlatşahlar) tarixindən bəhs edir.               

Faruq Sümərin ən gözəl kitablarından biri də «Çəpnilər» kitabıdır (1992, 

144 səhifə). Burada oğuzların  24 boyundan biri  olan, Anadolunun  fəthində 

və  türkləşməsində  müstəsna  rol  oynayan  çəpnilərin  tarixi  işlənmişdir.  Ali-

min «Tirəbolu tarixi» bu kitabın davamı kimi yazılmışdır (1992, 255 səhifə). 

Bu  əsərdə  çəpnilərin Qara dəniz bölgəsində  mövcud olmuş  Trabzon  yunan 

dövlətinə qarşı qəhrəmanlıq mübarizəsindən söz açılır. 

«Türk cümhuriyyətlərini meydana gətirən ellər və türk dastanları» kitabı 

alimin ölümündən iki il sonra işıq üzü görmüşdür. Faruq Sümər bu əsərini 

həyatda ikən bitirmiş, lakin nəşrini görmək ona qismət olmamışdır. 

«Türk  dövlətləri  tarixində  şəxs  adları»  kitabı  da  müəllifin  ölümündən 

sonra  çap  olunmuşdur.  Kitabın  birinci  və  ikinci  (1999,  450  və  428  səhifə) 

cildlərinə  ön  sözü  mərhum  Turan  Yazqan  yazmışdır.  Burada  göytürklər 


OĞUZLAR (TÜRKMƏNLƏR) 

 



dövründən osmanlıya qədər türk dövlətlərində işlənmiş şəxs adları, ünvanlar, 

onların  mənaları,  etimologiyası  göstərilmiş,  son  dərəcə  maraqlı  etnoqrafik 

məlumatlar verilmişdir. Bu kitabı da ana dilimizə qazandırmaq pis olmazdı. 

Tanınmış  alim  «İslam  qaynaqlarına  görə  Malazgird  savaşı»  kitabını 

(1971, 148 səhifə, ikinci nəşri 1989) həmkarı Prof. Dr. Əli Sevimlə birlikdə 

hazırlamışdır. Bu kitabda Malazgird savaşı haqqında ərəb və fars dillərində-

ki bütün mənbələr orijinalları və tərcümələri ilə birlikdə verilmişdir. 

Faruq  Sümər  məşhur  müvərrix  Əbubəkr  Tihraninin  iki  hissədən  ibarət 

«Tarixi-Diyarbəkiriyyə» əsərini (1993, 309 və 369 səhifə) həmkarı Prof. Dr. 

Nəcati Luqal ilə birlikdə çapa hazırlamış və elmi dövriyyəyə daxil etmişdir. 

Vətənpərvər  alim  «Kitabi-Dədə Qorqud»u A.E.Uysal  və  V.S.Valker ilə 

birlikdə  ingilis  dilinə  tərcümə  etmişdir:  «The  Book  of  Dede  Korkut  a  Tur-

kish Epik» (1972, 235 səhifə, Texas Universiteti, təkrar nəşri 1992). Faruk 

Sümər bu vətənsevər təşəbbüslə bağlı bu sətirləri yazmışdır: «Milli dastanı-

mız olan Dədə Qorqud dastanlarının dünya dastanları arasında yer almamış 

olması məni davamlı bir şəkildə üzürdü. Bu qaçınılmaz görəvi yerinə gətir-

mək  üçün  iki  arkadaşımla  birlikdə  dastanları  ingiliscəyə  çevirdikdən  sonra 

ona giriş, notlar və biblioqrafiya əlavə etdik». 

Faruq Sümərin bu günə qədər nəşr olunmamış üç kitabı da var: «İslam 

dövlətləri (tarixçələri, xronologiya və soy kötüyü cədvəlləri», «Koroğlunun 

tarixi  şəxsiyyəti»  və  «Mənəmənçioğulları  tarixi»dir.  Bunlardan  «Koroğlu-

nun tarixi şəxsiyyəti» kitabını ana dilimizə çevirmək çox faydalı olardı. 

Buraya  qədər  göstərdiklərimiz  Faruq  Sümərin  kitablarıdır.  Alimin  zən-

gin  elmi  irsi  bunlarla məhdudlaşmır. Biblioqrafiyalara baxaraq apardığımız 

təxmini hesablamalara görə, Faruq Sümərin qələmindən 164 jurnal məqaləsi, 

28 məruzə, 104 ensiklopediya maddəsi, 4 nekroloq, bir neçə müsahibə çıx-

mışdır.  Bu  məqalələr  arasında  bizim  üçün  çox  önəmli  olanların  bəzilərini 

göstərmək  istərdim: «Azərbaycanın  türkləşməsi  tarixinə  ümumi  bir  baxış», 

«Az tanınmış bir türk hökmdarı Uzun Həsən bəy», «Əfşarlar», «Ağqoyunlu-

lar»,  «Koroğlu,  Giziroğlu  Mustafa  və  Dəmirçioğlu  haqqında  vəsiqələr  [sə-

nədlər]» və s. və i.a. Faruq Sümərin əsərlərinin Azərbaycan elmi dövriyyə-

sinə  daxil  edilməsi  milli  tariximizin  daha  dərindən  öyrənilməsinə  mühüm 

töhfə verər, bilik və məlumatlarımızı xeyli zənginləşdirərdi. 

Faruq  Sümər  bir  çox  yerli  elmi  məclislərə  qatılmış,  xaricdə  keçirilən 

simpozium və konfranslarda Türkiyəni ləyaqətlə təmsil etmişdir. Alim müx-

təlif  illərdə  Vyana,  Münxen,  Hamburq,  Paris,  London,  Madrid,  Budapeşt, 

Kembric,  Oksford,  Miçiqan,  Tehran,  Sarayevo,  İslamabad  və  başqa  şəhər-

lərdə toplanan nüfuzlu beynəlxalq forumlarda maraqlı məruzələr oxumuşdur. 

 Dərin və ciddi əsərləri Faruq Sümərə hər yerdə hörmət qazandırmışdır. 

1971-ci  ildə  Kaliforniyadakı  Berkli  Universiteti  onu  ayda  beş  min  dollar 



FARUQ SÜMƏR 

10 


 

maaşla türkoloji araşdırmalar mərkəzinə müdir vəzifəsinə dəvət etmiş, lakin 

xoca vətəndən uzaqda yaşaya bilməyəcəyi üçün bu təklifi rədd etmişdir.  

1974-1975-ci  illərdə  Frankfurt  Universitetində  müsafir  professor  kimi 

dərs demiş, müxtəlif vaxtlarda İngiltərədə, Fransada, Almaniyada, İranda və 

ABŞ-da elmi ezamiyyətlərdə olmuşdur.   

Prof. Dr. Faruq Sümər öz fakültəsində mühazirələr oxumaqla yanaşı İs-

tanbul  Türk  Musiqisi  Dövlət  Konservatoriyasında,  İstanbul  Ali  Müəllim 

məktəbində, Memar Sinan Universitetində, Ərzurum Atatürk Universitetin-

də də dərs demiş, bir sıra elmi qurumların işində (məsələn, Türk Tarix Qu-

rumu, Səlcuqlu Tarix və Mədəniyyəti İnstitutu, Osmanlı Öncəsi və Osmanlı 

Beynəlxalq  Araşdırmalar  Komitəsi,  Bizans  Araşdırmaları  Cəmiyyəti  və  s.) 

yaxından iştirak etmiş, bəzi elmi jurnalların redaktoru olmuşdur. 

Faruq  Sümər  əsil  türk  və  gerçək  tarixçi  olaraq  öz  prinsiplərindən  əsla 

vaz keçməmişdir. Tarixin ideologiyaya və bəzi məkrli mənafelərə alət edil-

məsinə qarşı çıxmış, tarixçinin neytral və tərəfsiz olması gərəkdiyini söylə-

mişdir. 1980-ci  il çevrilişi  zamanı hərbçilərin kürdlərin türk olması  barədə 

məqalə  yazmaq  xahişini  qətiyyətlə rədd etmiş,  «Kürdlər türk deyildir, mən 

də əmr qulu deyiləm, mən tarixçiyəm» deyə kəskin etirazını dilə gətirmişdir. 

1934-cü ildə soyadı islahatı ilə əlaqədar olaraq ailəsinin aldığı Dəmirtaş 

familiyasını daşıyan Faruq bəy daha sonra Sümər (yəni Şumer) familiyasını 

qəbul  etmişdir.  Ona  görə  də  elmi  əsərlərinin  bir  qismi  Faruq  Dəmirtaş  im-

zası ilə nəşr olunmuşdur. Ancaq oğuzlar haqqında saysız-hesabsız tədqiqat 

və araşdırmalar apardığı üçün mən şüuraltı bir şəkildə Faruq Sümər adını nə 

üçünsə  Faruq  Oğuz  kimi  qavrayıram.  Türkiyədə  və  Azərbaycanda  bir  çox 

adamın eynən mənim kimi düşündüyünü gördüm və duyğulandım. 

Faruq Sümər araşdırmalarını daima şaquli və üfiqi parametrlər üzrə, təs-

diq-təkzib,  induksiya-deduksiya  metodları  üzrə,  dərininə  və  eninə  olmaqla 

yürütmüşdür. Bəzən kiçik bir fakt üçün həftələrlə, aylarla axtarış aparmışdır. 

O, heç bir qarşılıq və təmənna gözləmədən, yorulub-usanmadan, gecə-gün-

düz çalışmış, türklüyün gələcəyi naminə türklüyün keçmişini araşdırmışdır. 

O, maddi sərvət  adına heç nə  qazanmamışdır, onun qazandığı  bütün sərvət 

mənəvidir. O sərvətin həcmi Turan qədər böyük və əngindir.   

Faruq Sümər qəhrəman və nəcib türk millətinin böyüklüyünə və qədim-

liyinə  qeyd-şərtsiz  inanmışdır.  Həyatının  başlıca  məqsədi  türk  millətinin 

şanlı  keçmişini  araşdırmaq  və  millətin  bunu  öyrənməsini  təmin  etmək  idi. 

Buna böyük ölçüdə nail olmuşdur. Türk milləti var olduqca Faruq Sümərin 

adı onunla birlikdə yaşayacaq. 

 


Kataloq: front -> files -> libraries -> 2476
libraries -> Rafiq Zəka Xəndan-75
libraries -> Zərdab rayon Mədəniyyət və Turizm Şöbəsi Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sistemi Metodika və biblioqrafiya şöbəsi
libraries -> AZƏrbaycan respublikasinin məDƏNİYYƏt və turizm naziRLİYİ
libraries -> Qax rayon Mədəniyyət və Turizm Şöbəsi Qax mks c. Cabbarlı adına Mərkəzi kitabxana Metodiki-biblioqrafiya şöbəsi Qax yazarı Qalibə İlisulunun əsərlərindən ibarət biblioqrafik məlumat Qalibə İlisulu. “Vətən səni, vətən məni gözləyir”
libraries -> Tapmacalar az8rbaycan restmblikast prezjdenrrİNİN İ Ş L ə r I d a r ə s I n I n k I t a b X a n a s I
libraries -> Nəsillərə nümunə Vətən eşqi məktəbində can verməyi öyrənmişik, Ustadımız deyib, heçdir vətənsiz can, Azərbaycan!
2476 -> MƏDƏNİYYƏt və turizm naziRLİYİ Şəki Regional Mədəniyyət və Turizm İdarəsi Zaqatala rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sistemi

Yüklə 5,56 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   43




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə